नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
अभिधम्मत्थसङ्गहो
गन्थारम्भकथा
१. सम्मासम्बुद्धमतुलं, ससद्धम्मगणुत्तमं.
अभिवादिय भासिस्सं, अभिधम्मत्थसङ्गहं.
चतुपरमत्थधम्मो
२. तत्थ वुत्ताभिधम्मत्था, चतुधा परमत्थतो.
चित्तं चेतसिकं रूपं, निब्बानमिति सब्बथा.
१. चित्तपरिच्छेदो
भूमिभेदचित्तं
३. तत्थ चित्तं ताव चतुब्बिधं होति कामावचरं रूपावचरं अरूपावचरं लोकुत्तरञ्चेति.
अकुसलचित्तं
४. तत्थ कतमं कामावचरं? सोमनस्ससहगतं दिट्ठिगतसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, सोमनस्ससहगतं दिट्ठिगतविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं दिट्ठिगतसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं दिट्ठिगतविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकन्ति इमानि अट्ठपि लोभसहगतचित्तानि नाम.
५. दोमनस्ससहगतं पटिघसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकन्ति इमानि द्वेपि पटिघसम्पयुत्तचित्तानि नाम.
६. उपेक्खासहगतं विचिकिच्छासम्पयुत्तमेकं, उपेक्खासहगतं उद्धच्चसम्पयुत्तमेकन्ति इमानि द्वेपि मोमूहचित्तानि नाम.
७. इच्चेवं सब्बथापि द्वादसाकुसलचित्तानि समत्तानि.
८. अट्ठधा लोभमूलानि, दोसमूलानि च द्विधा.
मोहमूलानि च द्वेति, द्वादसाकुसला सियुं.
अहेतुकचित्तं
९. उपेक्खासहगतं चक्खुविञ्ञाणं, तथा सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, दुक्खसहगतं कायविञ्ञाणं, उपेक्खासहगतं सम्पटिच्छनचित्तं, उपेक्खासहगतं सन्तीरणचित्तञ्चेति इमानि सत्तपि अकुसलविपाकचित्तानि नाम.
१०. उपेक्खासहगतं कुसलविपाकं चक्खुविञ्ञाणं, तथा सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, सुखसहगतं कायविञ्ञाणं, उपेक्खासहगतं सम्पटिच्छनचित्तं, सोमनस्ससहगतं सन्तीरणचित्तं, उपेक्खासहगतं सन्तीरणचित्तञ्चेति इमानि अट्ठपि कुसलविपाकाहेतुकचित्तानि नाम.
११. उपेक्खासहगतं पञ्चद्वारावज्जनचित्तं, तथा मनोद्वारावज्जनचित्तं, सोमनस्ससहगतं हसितुप्पादचित्तञ्चेति इमानि तीणिपि अहेतुककिरियचित्तानि नाम.
१२. इच्चेव सब्बथापि अट्ठारसाहेतुकचित्तानि समत्तानि.
१३. सत्ताकुसलपाकानि, पुञ्ञपाकानि अट्ठधा.
क्रियचित्तानि तीणीति, अट्ठारस अहेतुका.
सोभनचित्तं
१४. पापाहेतुकमुत्तानि, सोभनानीति वुच्चरे.
एकूनसट्ठि चित्तानि, अथेकनवुतीपि वा.
कामावचरसोभनचित्तं
१५. सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, सोमनस्ससहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं. उपेक्खासहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकन्ति इमानि अट्ठपि कामावचरकुसलचित्तानि नाम.
१६. सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, सोमनस्ससहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकन्ति इमानि अट्ठपि सहेतुककामावचरविपाकचित्तानि नाम.
१७. सोमस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, सोमनस्ससहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकं, उपेक्खासहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारिकमेकं, ससङ्खारिकमेकन्ति इमानि अट्ठपि सहेतुककामावचरकिरियचित्तानि नाम.
१८. इच्चेवं सब्बथापि चतुवीसति सहेतुककामावचरकुसलविपाककिरियचित्तानि समत्तानि.
१९. वेदनाञाणसङ्खारभेदेन चतुवीसति.
सहेतुकामावचरपुञ्ञपाकक्रिया मता.
२०. कामे तेवीस पाकानि, पुञ्ञापुञ्ञानि वीसति.
एकादस क्रिया चेति, चतुपञ्ञास सब्बथा.
रूपावचरचित्तं
२१. वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासहितं पठमज्झानकुसलचित्तं, विचारपीतिसुखेकग्गतासहितं दुतियज्झानकुसलचित्तं, पीतिसुखेकग्गतासहितं ततियज्झानकुसलचित्तं, सुखेकग्गतासहितं चतुत्थज्झानकुसलचित्तं, उपेक्खेकग्गतासहितं पञ्चमज्झानकुसलचित्तञ्चेति इमानि पञ्चपि रूपावचरकुसलचित्तानि नाम.
२२. वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासहितं पठमज्झानविपाकचित्तं, विचारपीतिसुखेकग्गतासहितं दुतियज्झानविपाकचित्तं, पीतिसुखेकग्गतासहितं ततियज्झानविपाकचित्तं, सुखेकग्गतासहितं चतुत्थज्झानविपाकचित्तं, उपेक्खेकग्गतासहितं पञ्चमज्झानविपाकचित्तञ्चेति इमानि पञ्चपि रूपावचरविपाकचित्तानि नाम.
२३. वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासहितं पठमज्झानकिरियचित्तं, विचारपीतिसुखेकग्गतासहितं दुतियज्झानकिरियचित्तं, पीतिसुखेकग्गतासहितं ततियज्झानकिरियचित्तं, सुखेकग्गतासहितं चतुत्थज्झानकिरियचित्तं, उपेक्खेकग्गतासहितं पञ्चमज्झानकिरियचित्तञ्चेति इमानि पञ्चपि रूपावचरकिरियचित्तानि नाम.
२४. इच्चेवं सब्बथापि पन्नरस रूपावचरकुसलविपाककिरियचित्तानि समत्तानि.
२५. पञ्चधा झानभेदेन, रूपावचरमानसं.
पुञ्ञपाकक्रियाभेदा, तं पञ्चदसधा भवे.
अरूपावचरचित्तं
२६. आकासानञ्चायतनकुसलचित्तं, विञ्ञाणञ्चायतनकुसलचित्तं, आकिञ्चञ्ञायतनकुसलचित्तं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकुसलचित्तञ्चेति इमानि चत्तारिपि अरूपावचरकुसलचित्तानि नाम.
२७. आकासानञ्चायतनविपाकचित्तं, विञ्ञाणञ्चायतनविपाकचित्तं, आकिञ्चञ्ञायतनविपाकचित्तं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनविपाकचित्तञ्चेति इमानि चत्तारिपि अरूपावचरविपाकचित्तानि नाम.
२८. आकासानञ्चायतनकिरियचित्तं, विञ्ञाणञ्चायतनकिरियचित्तं, आकिञ्चञ्ञायतनकिरियचित्तं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकिरियचित्तञ्चेति इमानि चत्तारिपि अरूपावचरकिरियचित्तानि नाम.
२९. इच्चेवं सब्बथापि द्वादस अरूपावचरकुसलविपाककिरियचित्तानि समत्तानि.
३०. आलम्बणप्पभेदेन, चतुधारुप्पमानसं.
पुञ्ञपाकक्रियाभेदा, पुन द्वादसधा ठितं.
लोकुत्तरचित्तं
३१. सोतापत्तिमग्गचित्तं, सकदागामिमग्गचित्तं, अनागामिमग्गचित्तं, अरहत्तमग्गचित्तञ्चेति इमानि चत्तारिपि लोकुत्तरकुसलचित्तानि नाम.
३२. सोतापत्तिफलचित्तं, सकदागामिफलचित्तं, अनागामिफलचित्तं, अरहत्तफलचित्तञ्चेति इमानि चत्तारिपि लोकुत्तरविपाकचित्तानि नाम.
३३. इच्चेवं सब्बथापि अट्ठ लोकुत्तरकुसलविपाकचित्तानि समत्तानि.
३४. चतुमग्गप्पभेदेन, चतुधा कुसलं तथा.
पाकं तस्स फलत्ताति, अट्ठधानुत्तरं मतं.
चित्तगणनसङ्गहो
३५. द्वादसाकुसलानेवं, कुसलानेकवीसति.
छत्तिंसेव विपाकानि, क्रियचित्तानि वीसति.
३६. चतुपञ्ञासधा कामे, रूपे पन्नरसीरये.
चित्तानि द्वादसारुप्पे, अट्ठधानुत्तरे तथा.
३७. इत्थमेकूननवुतिपभेदं पन मानसं.
एकवीससतं वाथ, विभजन्ति विचक्खणा.
वित्थारगणना
३८. कथमेकूननवुतिविधं चित्तं एकवीससतं होति? वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासहितं पठमज्झानसोतापत्तिमग्गचित्तं, विचारपीतिसुखेकग्गतासहितं दुतियज्झानसोतापत्तिमग्गचित्तं, पीतिसुखेकग्गतासहितं ततियज्झानसोतापत्तिमग्गचित्तं, सुखेकग्गतासहितं चतुत्थज्झानसोतापत्तिमग्गचित्तं, उपेक्खेकग्गतासहितं पञ्चमज्झानसोतापत्तिमग्गचित्तञ्चेति इमानि पञ्चपि सोतापत्तिमग्गचित्तानि नाम.
३९. तथा सकदागामिमग्गअनागामिमग्गअरहत्तमग्गचित्तञ्चेति समवीसति मग्गचित्तानि.
४०. तथा फलचित्तानि चेति समचत्तालीस लोकुत्तरचित्तानि भवन्तीति.
४१. झानङ्गयोगभेदेन, कत्वेकेकन्तु पञ्चधा.
वुच्चतानुत्तरं चित्तं, चत्तालीसविधन्ति च.
४२. यथा च रूपावचरं, गय्हतानुत्तरं तथा.
पठमादिझानभेदे, आरुप्पञ्चापि पञ्चमे.
एकादसविधं तस्मा, पठमादिकमीरितं;
झानमेकेकमन्ते तु, तेवीसतिविधं भवे.
४३. सत्ततिंसविधं पुञ्ञं, द्विपञ्ञासविधं तथा.
पाकमिच्चाहु चित्तानि, एकवीससतं बुधा.
इति अभिधम्मत्थसङ्गहे चित्तसङ्गहविभागो नाम
पठमो परिच्छेदो.
२. चेतसिकपरिच्छेदो
सम्पयोगलक्खणं
१. एकुप्पादनिरोधा च, एकालम्बणवत्थुका.
चेतोयुत्ता द्विपञ्ञास, धम्मा चेतसिका मता.
अञ्ञसमानचेतसिकं
२. कथं? फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना एकग्गता जीवितिन्द्रियं मनसिकारो चेति सत्तिमे चेतसिका सब्बचित्तसाधारणा नाम.
३. वितक्को विचारो अधिमोक्खो वीरियं पीति छन्दो चाति छ इमे चेतसिका पकिण्णका नाम.
४. एवमेते तेरस चेतसिका अञ्ञसमानाति वेदितब्बा.
अकुसलचेतसिकं
५. मोहो अहिरिकं अनोत्तप्पं उद्धच्चं लोभो दिट्ठि मानो दोसो इस्सा मच्छरियं कुक्कुच्चं थिनं मिद्धं विचिकिच्छा चेति चुद्दसिमे चेतसिका अकुसला नाम.
सोभनचेतसिकं
६. सद्धा सति हिरी ओत्तप्पं अलोभो अदोसो तत्रमज्झत्तता कायपस्सद्धि चित्तपस्सद्धि कायलहुता चित्तलहुता कायमुदुता चित्तमुदुता कायकम्मञ्ञता चित्तकम्मञ्ञता कायपागुञ्ञता चित्तपागुञ्ञता कायुजुकता चित्तुजुकता चेति एकूनवीसतिमे चेतसिका सोभनसाधारणा नाम.
७. सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो चेति तिस्सो विरतियो नाम.
८. करुणा मुदिता अप्पमञ्ञायो नामाति सब्बथापि पञ्ञिन्द्रियेन सद्धिं पञ्चवीसतिमे चेतसिका सोभनाति वेदितब्बा.
९. एत्तावता च –
तेरसञ्ञसमाना च, चुद्दसाकुसला तथा;
सोभना पञ्चवीसाति, द्विपञ्ञास पवुच्चरे.
सम्पयोगनयो
१०. तेसं चित्तावियुत्तानं, यथायोगमितो परं.
चित्तुप्पादेसु पच्चेकं, सम्पयोगो पवुच्चति.
११. सत्त सब्बत्थ युज्जन्ति, यथायोगं पकिण्णका.
चुद्दसाकुसलेस्वेव, सोभनेस्वेव सोभना.
अञ्ञसमानचेतसिकसम्पयोगनयो
१२. कथं? सब्बचित्तसाधारणा ताव सत्तिमे चेतसिका सब्बेसुपि एकूननवुतिचित्तुप्पादेसु लब्भन्ति.
१३. पकिण्णकेसु पन वितक्को ताव द्विपञ्चविञ्ञाणवज्जितकामावचरचित्तेसु चेव एकादससु पठमज्झानचित्तेसु चेति पञ्चपञ्ञासचित्तेसु उप्पज्जति.
१४. विचारो पन तेसु चेव एकादससु दुतियज्झानचित्तेसु चाति छसट्ठिचित्तेसु.
१५. अधिमोक्खो द्विपञ्चविञ्ञाणविचिकिच्छासहगतवज्जितचित्तेसु.
१६. वीरियं पञ्चद्वारावज्जनद्विपञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनसन्तीरणवज्जितचित्तेसु.
१७. पीति दोमनस्सुपेक्खासहगतकायविञ्ञाणचतुत्थज्झानवज्जितचित्तेसु.
१८. छन्दो अहेतुकमोमूहवज्जितचित्तेसूति.
१९. ते पन चित्तुप्पादा यथाक्कमं –
छसट्ठि पञ्चपञ्ञास, एकादस च सोळस;
सत्तति वीसति चेव, पकिण्णकविवज्जिता.
पञ्चपञ्ञास छसट्ठिट्ठसत्तति तिसत्तति;
एकपञ्ञास चेकूनसत्तति सपकिण्णका.
अकुसलचेतसिकसम्पयोगनयो
२०. अकुसलेसु पन मोहो अहिरिकं अनोत्तप्पं उद्धच्चञ्चाति चत्तारोमे चेतसिका सब्बाकुसलसाधारणा नाम, सब्बेसुपि द्वादसा कुसलेसु लब्भन्ति.
२१. लोभो अट्ठसु लोभसहगतचित्तेस्वेव लब्भति.
२२. दिट्ठि चतूसु दिट्ठिगतसम्पयुत्तेसु.
२३. मानो चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तेसु.
२४. दोसो इस्सा मच्छरियं कुक्कुच्चञ्चाति द्वीसु पटिघसम्पयुत्तचित्तेसु.
२५. थिनमिद्धं पञ्चसु ससङ्खारिकचित्तेसु.
२६. विचिकिच्छा विचिकिच्छासहगतचित्तेयेवाति.
२७. सब्बापुञ्ञेसु चत्तारो,
लोभमूले तयो गता;
दोसमूलेसु चत्तारो,
ससङ्खारे द्वयं तथा.
विचिकिच्छा विचिकिच्छा-चित्ते चाति चतुद्दस;
द्वादसाकुलेस्वेव, सम्पयुज्जन्ति पञ्चधा.
सोभनचेतसिकसम्पयोगनयो
२८. सोभनेसु पन सोभनसाधारणा ताव एकूनवीसतिमे चेतसिका सब्बेसुपि एकूनसट्ठिसोभनचित्तेसु संविज्जन्ति.
२९. विरतियो पन तिस्सोपि लोकुत्तरचित्तेसु सब्बथापि नियता एकतोव लब्भन्ति, लोकियेसु पन कामावचरकुसलेस्वेव कदाचि सन्दिस्सन्ति विसुं विसुं.
३०. अप्पमञ्ञायो पन द्वादससु पञ्चमज्झानवज्जितमहग्गतचित्तेसु चेव कामावचरकुसलेसु च सहेतुककामावचरकिरियचित्तेसु चाति अट्ठवीसतिचित्तेस्वेव कदाचि नाना हुत्वा जायन्ति, उपेक्खासहगतेसु पनेत्थ करुणामुदिता न सन्तीति केचि वदन्ति.
३१. पञ्ञा पन द्वादससु ञाणसम्पयुत्तकामावचरचित्तेसु चेव सब्बेसुपि पञ्चतिंसमहग्गतलोकुत्तरचित्तेसु चाति सत्तचत्तालीसचित्तेसु सम्पयोगं गच्छतीति.
३२. एकूनवीसति धम्मा, जायन्तेकूनसट्ठिसु.
तयो सोळसचित्तेसु, अट्ठवीसतियं द्वयं.
पञ्ञा पकासिता, सत्तचत्तालीसविधेसुपि;
सम्पयुत्ता चतुधेवं, सोभनेस्वेव सोभना.
३३. इस्सामच्छेरकुक्कुच्च-विरतिकरुणादयो.
नाना कदाचि मानो च, थिन मिद्धं तथा सह.
३४. यथावुत्तानुसारेन, सेसा नियतयोगिनो.
सङ्गहञ्च पवक्खामि, तेसं दानि यथारहं.
सङ्गहनयो
३५. छत्तिंसानुत्तरे धम्मा, पञ्चतिंस महग्गते.
अट्ठतिंसापि लब्भन्ति, कामावचरसोभने.
सत्तवीसतिपुञ्ञम्हि, द्वादसाहेतुकेति च;
यथासम्भवयोगेन, पञ्चधा तत्थ सङ्गहो.
लोकुत्तरचित्तसङ्गहनयो
३६. कथं? लोकुत्तरेसु ताव अट्ठसु पठमज्झानिकचित्तेसु अञ्ञसमाना तेरस चेतसिका, अप्पमञ्ञावज्जिता तेवीसति सोभनचेतसिका चेति छत्तिंस धम्मा सङ्गहं गच्छन्ति, तथा दुतियज्झानिकचित्तेसु वितक्कवज्जा, ततियज्झानिकचित्तेसु वितक्कविचारवज्जा, चतुत्थज्झानिकचित्तेसु वितक्कविचारपीतिवज्जा, पञ्चमज्झानिकचित्तेसुपि उपेक्खासहगता ते एव सङ्गय्हन्तीति सब्बथापि अट्ठसु लोकुत्तरचित्तेसु पञ्चकज्झानवसेन पञ्चधाव सङ्गहो होतीति.
३७. छत्तिंस पञ्चतिंस च, चतुत्तिंस यथाक्कमं.
तेत्तिंसद्वयमिच्चेवं, पञ्चधानुत्तरे ठिता.