समथकम्मट्ठानं

चरितभेदवण्णना

३. रागो व चरिता पकतीति रागचरिता. एवं दोसचरितादयोपि. चरितसङ्गहोति मूलचरितवसेन पुग्गलसङ्गहो, संसग्गवसेन पन तेसट्ठि चरिता होन्ति. वुत्तञ्हि –

‘‘रागादिके तिके सत्त, सत्त सद्धादिके तिके;

एकद्वितिकमूलम्हि, मिस्सतो सत्तसत्तक’’न्ति.

एत्थ हि रागचरिता दोसचरिता मोहचरिता रागदोसचरिता रागमोहचरिता दोसमोहचरिता रागदोसमोहचरिताति एवं रागादिके तिके सत्तकमेकं. तथा सद्धाचरिता बुद्धिचरिता वितक्कचरिता सद्धाबुद्धिचरिता सद्धाबुद्धिवितक्कचरिता बुद्धिवितक्कचरिता सद्धाबुद्धिवितक्कचरिताति सद्धादिकेपि तिके एकन्ति एवं द्वे तिके अमिस्सेत्वा चुद्दस चरिता होन्ति. रागादितिके पन एकद्वितिकमूलवसेन सद्धादितिकेन सह योजिते रागसद्धाचरिता रागबुद्धिचरिता रागवितक्कचरिता रागसद्धाबुद्धिचरिता रागसद्धावितक्कचरिता रागबुद्धिवितक्कचरिता रागसद्धाबुद्धिवितक्कचरिताति रागमूलनये एकं सत्तकं, तथा ‘‘दोससद्धाचरिता दोसबुद्धिचरिता दोसवितक्कचरिता’’त्यादिना दोसमूलनयेपि एकं, ‘‘मोहसद्धाचरिता’’त्यादिना मोहमूलनयेपि एकन्ति एवं एकमूलनये सत्तकत्तयं होति. यथा चेत्थ, एवं द्विमूलकनयेपि ‘‘रागदोससद्धाचरिता रागदोसबुद्धिचरिता रागदोसवितक्कचरिता’’त्यादिना सत्तकत्तयं. तिमूलकनये पन ‘‘रागदोसमोहसद्धाचरिता’’त्यादिना एकं सत्तकन्ति एवं मिस्सतो सत्तसत्तकवसेन एकूनपञ्ञास चरिता होन्ति. इति इमा एकूनपञ्ञास, पुरिमा च चुद्दसाति तेसट्ठि चरिता दट्ठब्बा. केचि पन दिट्ठिया सद्धिं ‘‘चतुसट्ठी’’ति वण्णेन्ति.

चरितभेदवण्णना निट्ठिता.

भावनाभेदवण्णना

४. भावनाय पटिसङ्खारकम्मभूता, आदिकम्मभूता वा पुब्बभागभावना परिकम्मभावना नाम. नीवरणविक्खम्भनतो पट्ठाय गोत्रभूपरियोसाना कामावचरभावना उपचारभावना नाम. अप्पनाय समीपचारित्ता गामूपचारादयो विय. महग्गतभावप्पत्ता अप्पनाभावना नाम अप्पनासङ्खातवितक्कपमुखत्ता. सम्पयुत्तधम्मेहि आरम्मणे अप्पेन्तो विय पवत्ततीति वितक्को अप्पना. तथा हि सो ‘‘अप्पना ब्यप्पना’’ति (ध. स. ७) निद्दिट्ठो. तप्पमुखतावसेन पन सब्बेपि महग्गतानुत्तरझानधम्मा ‘‘अप्पना’’ति वुच्चन्ति.

भावनाभेदवण्णना निट्ठिता.

निमित्तभेदवण्णना

५. परिकम्मस्स निमित्तं आरम्मणत्ताति परिकम्मनिमित्तं, कसिणमण्डलादि. तदेव चक्खुना दिट्ठं विय मनसा उग्गहेतब्बं निमित्तं, उग्गण्हन्तस्स वा निमित्तन्ति उग्गहनिमित्तं. तप्पटिभागं वण्णादिकसिणदोसरहितं निमित्तं उपचारप्पनानं आरम्मणत्ताति पटिभागनिमित्तं.

६. पथवीयेव कसिणं एकदेसे अट्ठत्वा अनन्तस्स फरितब्बताय सकलट्ठेनाति पथवीकसिणं, कसिणमण्डलं. पटिभागनिमित्तं, तदारम्मणञ्च झानं ‘पथवीकसिण’न्ति वुच्चति. तथा आपोकसिणादीसुपि. तत्थ पथवादीनि चत्तारि भूतकसिणानि. नीलादीनि चत्तारि वण्णकसिणानि, परिच्छिन्नाकासो आकासकसिणं, चन्दादिआलोको आलोककसिणन्ति दट्ठब्बं.

७. उद्धं धुमातं सूनं छवसरीरं उद्धुमातं, तदेव कुच्छितट्ठेनउद्धुमातकं. एवं सेसेसुपि. सेतरत्तादिना विमिस्सितं येभुय्येन नीलवण्णं छवसरीरं विनीलकं विसेसतो नीलकन्ति कत्वा. विस्सवन्तपुब्बकं विपुब्बकं. मज्झे द्विधा छिन्नं विच्छिद्दकं. सोणसिङ्गालादीहि विविधाकारेन खायितं विक्खायितकं. सोणसिङ्गालादीहि विविधेनाकारेन खण्डित्वा तत्थ तत्थ खित्तं विक्खित्तकं. काकपदादिआकारेन सत्थेन हनित्वा विविधं खित्तं हतविक्खित्तकं. लोहितपग्घरणकं लोहितकं. किमिकुलपग्घरणकं पुळवकं. अन्तमसो एकम्पि अट्ठि अट्ठिकं.

८. अनु अनु सरणं अनुस्सति, अरहतादिबुद्धगुणारम्मणा अनुस्सति बुद्धानुस्सति. स्वाक्खाततादिधम्मगुणारम्मणा अनुस्सति धम्मानुस्सति. सुप्पटिपन्नतादिसंघगुणारम्मणा अनुस्सति संघानुस्सति. अखण्डतादिना सुपरिसुद्धस्स अत्तनो सीलगुणस्स अनुस्सरणं सीलानुस्सति. विगतमलमच्छेरतादिवसेन अत्तनो चागानुस्सरणं चागानुस्सति. ‘‘येहि सद्धादीहि समन्नागता देवा देवत्तं गता, तादिसा गुणा मयि सन्ती’’ति एवं देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणानुस्सरणं देवतानुस्सति. सब्बदुक्खूपसमभूतस्स निब्बानस्स गुणानुस्सरणं उपसमानुस्सति. जीवितिन्द्रियुपच्छेदभूतस्स मरणस्स अनुस्सरणं मरणानुस्सति. केसादिकायकोट्ठासे गता पवत्ता सति कायगतासति. आनञ्च अपानञ्च आनापानं, अस्सासपस्सासा, तदारम्मणा सति आनापानस्सति.

९. मिज्जति सिनिय्हतीति मेत्ता, मित्तेसु भवाति वा मेत्ता, सा सत्तानं हितसुखूपसंहरणलक्खणा. परदुक्खापनयनकामतालक्खणा करुणा. परसम्पत्तिपमोदलक्खणा मुदिता. इट्ठानिट्ठेसु मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा उपेक्खा. अप्पमाणसत्तारम्मणत्ता अप्पमञ्ञा. उत्तमविहारभावतो, उत्तमानं वा विहारभावतो ब्रह्मविहारो.

१०. गमनपरियेसनपरिभोगादिपच्चवेक्खणवसेन कबळीकाराहारे पटिकूलन्ति पवत्ता सञ्ञा आहारे पटिकूलसञ्ञा.

११. पथवीधातुआदीनं चतुन्नं धातूनं सलक्खणतो केसादिससम्भारादितो च ववत्थानं चतुधातुववत्थानं.

१२. अरूपे आरम्मणे पवत्ता आरुप्पा.

निमित्तभेदवण्णना निट्ठिता.

सप्पायभेदवण्णना

१३. इदानि तस्स तस्स पुग्गलस्स चरितानुकूलकम्मट्ठानं दस्सेतुं ‘‘चरितासु पना’’त्यादिमाह. रागो व चरितं पकति एतस्साति रागचरितो, रागबहुलो पुग्गलो, रागस्स उजुविपच्चनीकभावतो असुभकम्मट्ठानं तस्स सप्पायं. आनापानं मोहचरितस्स, वितक्कचरितस्स च सप्पायं बुद्धिविसयभावेन मोहप्पटिपक्खत्ता, वितक्कसन्धावनस्स निवारकत्ता च. छ बुद्धानुस्सतिआदयो सद्धाचरितस्स सप्पाया सद्धावुद्धिहेतुभावतो.

१७. मरणउपसमसञ्ञाववत्थानानि बुद्धिचरितस्स सप्पायानि गम्भीरभावतो बुद्धिया एव विसयत्ता.

१८. सेसानीति चतुब्बिधभूतकसिणआकासआलोककसिणआरुप्पचतुक्कवसेन दसविधानि. तत्थापीति तेसु दससु कम्मट्ठानेसु. पुथुलं मोहचरितस्स सप्पायं सम्बाधे ओकासे चित्तस्स भिय्योसोमत्ताय सम्मुय्हनतो. खुद्दकं वितक्कचरितस्स सप्पायं महन्तारम्मणस्स वितक्कसन्धावनपच्चयत्ता. उजुविपच्चनीकतो चेव अतिसप्पायताय चेतं वुत्तं. रागादीनं पन अविक्खम्भिका, सद्धादीनं वा अनुपकारिका कसिणादिभावना नाम नत्थि.

सप्पायभेदवण्णना निट्ठिता.

भावनाभेदवण्णना

१९. सब्बत्थापीति चत्तालीसकम्मट्ठानेसुपि नत्थि अप्पना, बुद्धगुणादीनं परमत्थभावतो, अनेकविधत्ता, एकस्सपि गम्भीरभावतो च. बुद्धानुस्सतिआदीसु दससु कम्मट्ठानेसु अप्पनावसेन समाधिस्स पतिट्ठातुं असक्कुणेय्यत्ता अप्पनाभावं अप्पत्वा समाधि उपचारभावेन पतिट्ठाति. लोकुत्तरसमाधि, पन दुतियचतुत्थारुप्पसमाधि च सभावधम्मेपि भावनाविसेसवसेन अप्पनं पापुणाति. विसुद्धिभावनानुक्कमवसेन हि लोकुत्तरो अप्पनं पापुणाति. आरम्मणसमतिक्कमभावनावसेन आरुप्पसमाधि. अप्पनाप्पत्तस्सेव हि चतुत्थज्झानसमाधिनो आरम्मणसमतिक्कमनमत्तं होति.

२१. पञ्चपि झानानि एतेसमत्थि, तत्थ नियुत्तानीति वा पञ्चकज्झानिकानि.

२२. असुभभावनाय पटिकूलारम्मणत्ता चण्डसोताय नदिया अरित्तबलेन नावा विय वितक्कबलेनेव तत्थ चित्तं पवत्ततीति असुभकम्मट्ठाने अवितक्कज्झानासम्भवतो ‘‘पठमज्झानिका’’ति वुत्तं.

२३. मेत्ताकरुणामुदितानं दोमनस्ससहगतब्यापादविहिंसानभिरतीनं पहायकत्ता दोमनस्सप्पटिपक्खेन सोमनस्सेनेव सहगतता युत्ताति ‘‘मेत्तादयो तयो चतुक्कज्झानिका’’ति वुत्ता.

२४. ‘‘सब्बे सत्ता सुखिता होन्तु, दुक्खा मुच्चन्तु, लद्धसुखसम्पत्तितो मा विगच्छन्तू’’ति मेत्तादिवसप्पवत्तब्यापारत्तयं पहाय कम्मस्सकतादस्सनेन सत्तेसु मज्झत्ताकारप्पवत्तभावनानिब्बत्ताय तत्रमज्झत्तुपेक्खाय बलवतरत्ता उपेक्खाब्रह्मविहारस्स सुखसहगतासम्भवतो ‘‘उपेक्खा पञ्चमज्झानिका’’ति वुत्ता.

भावनाभेदवण्णना निट्ठिता.

गोचरभेदवण्णना

२६. यथारहन्ति तंतंआरम्मणानुरूपतो. कस्सचि आरम्मणस्स अपरिब्यत्तताय ‘‘परियायेना’’ति वुत्तं.

२७. कसिणासुभकोट्ठासानापानस्सतीस्वेव हि परिब्यत्तनिमित्तसम्भवोति.

२८. पथवीमण्डलादीसु निमित्तं उग्गण्हन्तस्साति आदिम्हि ताव चतुपारिसुद्धिसीलं विसोधेत्वा दसविधं पलिबोधं उपच्छिन्दित्वा पियगरुभावनीयादिगुणसमन्नागतं कल्याणमित्तं उपसङ्कमित्वा अत्तनो चरियानुकूलं कम्मट्ठानं गहेत्वा अट्ठारसविधं अननुरूपविहारं पहाय पञ्चङ्गसमन्नागते अनुरूपविहारे विहरन्तस्स केसनखहरणादिखुद्दकपलिबोधुपच्छेदं कत्वा कसिणमण्डलादीनि पुरतो कत्वा आनापानकोट्ठासादीसु चित्तं ठपेत्वा निसीदित्वा ‘‘पथवी पथवी’’त्यादिना तंतंभावनानुक्कमेन पथवीकसिणादीसु तंतदारम्मणेसु निमित्तं उग्गण्हन्तस्स. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारतो पन भावना विसुद्धिमग्गतो (विसुद्धि. १.५४ आदयो) गहेतब्बा. दुविधम्पि हि भावनाविधानं इध आचरियेन अतिसङ्खेपतो वुत्तं, तदत्थदस्सनत्थञ्च वित्थारनये आहरियमाने अतिप्पपञ्चो सियाति मयम्पि तं न वित्थारेस्साम. यदा पन तं निमित्तं चित्तेन समुग्गहितन्ति एवं पवत्तानुपुब्बभावनावसेन यदा तं परिकम्मनिमित्तं चित्तेन सम्मा उग्गहितं होति. मनोद्वारस्स आपाथमागतन्ति चक्खुं निम्मीलेत्वा, अञ्ञत्थ गन्त्वा वा मनसि करोन्तस्स कसिणमण्डलसदिसमेव हुत्वा मनोद्वारिकजवनानं आपाथं आगतं होति.

२९. समाधियतीति विसेसतो चित्तेकग्गतापत्तिया समाहिता होति.

३०. चित्तसमाधानवसेन पुग्गलोपि समाहितोयेवाति वुत्तं ‘‘तथा समाहितस्सा’’ति. तप्पटिभागन्ति उग्गहनिमित्तसदिसं, ततोयेव हि तं ‘‘पटिभागनिमित्त’’न्ति वुच्चति. तं पन उग्गहनिमित्ततो अतिपरिसुद्धं होति. वत्थुधम्मविमुच्चितन्ति परमत्थधम्मतो विमुत्तं, वत्थुधम्मतो वा कसिणमण्डलगतकसिणदोसतो विनिमुत्तं. भावनाय निब्बत्तत्ता भावनामयं. समप्पितन्ति सुट्ठु अप्पितं.

३१. ततो पट्ठायाति पटिभागनिमित्तुप्पत्तितो पट्ठाय.

३३. पञ्चसु झानङ्गेसु एकेकारम्मणे उप्पन्नावज्जनानन्तरं चतुपञ्चजवनकतिपयभवङ्गतो परं अगन्त्वा अपरापरं झानङ्गावज्जनसमत्थता आवज्जनवसिता नाम. समापज्जितुकामतानन्तरं कतिपयभवङ्गतो परं अगन्त्वा उप्पन्नावज्जनानन्तरं समापज्जितुं समत्थता समापज्जनवसिता नाम. सेतु विय सीघसोताय नदिया ओघं भवङ्गवेगं उपच्छिन्दित्वा यथापरिच्छिन्नकालं झानं ठपेतुं समत्थता भवङ्गपाततो रक्खणयोग्यता अधिट्ठानवसिता नाम. यथा परिच्छिन्नकालं अनतिक्कमित्वा झानतो वुट्ठानसमत्थता वुट्ठानवसिता नाम. अथ वा यथापरिच्छिन्नकालतो उद्धं गन्तुं अदत्वा ठपनसमत्थता अधिट्ठानवसिता नाम. यथापरिच्छिन्नकालतो अन्तो अवुट्ठहित्वा यथाकालवसेनेव वुट्ठानसमत्थता वुट्ठानवसिता नामाति अलमतिप्पपञ्चेन. पच्चवेक्खणवसिता पन आवज्जनवसिताय एव सिद्धा. आवज्जनानन्तरजवनानेव हि पच्चवेक्खणजवनानि नाम. वितक्कादिओळारिकङ्गं पहानायाति दुतियज्झानादीहि वितक्कादिओळारिकङ्गानं झानक्खणे अनुप्पादाय. पदहतोति परिकम्मं करोन्तस्स. तस्स पन उपचारभावना निप्फन्ना नाम होति वितक्कादीसु निकन्तिविक्खम्भनतो पट्ठायाति दट्ठब्बं. यथारहन्ति तंतंझानिककसिणादिआरम्मणानुरूपं.

३६. आकासकसिणस्स उग्घाटेतुं असक्कुणेय्यत्ता वुत्तं ‘‘आकासवज्जितेसू’’ति. कसिणन्ति कसिणपटिभागनिमित्तं. उग्घाटेत्वाति अमनसिकारवसेन उद्धरित्वा. अनन्तवसेन परिकम्मं करोन्तस्साति ‘‘अनन्तं आकासं, अनन्तं आकास’’न्ति आकासं आरब्भ परिकम्मं करोन्तस्स, न पन केवलं ‘‘अनन्तं अनन्त’’न्ति. एवं विञ्ञाणञ्चायतनेपि. ‘‘अनन्त’’न्ति अवत्वापि ‘‘आकासो आकासो (विसुद्धि. १.२७६), विञ्ञाणं विञ्ञाण’’न्ति (विसुद्धि. १.२८१) मनसि कातुं वट्टतीति आचरिया.

३९. ‘‘सन्तमेतं, पणीतमेत’’न्ति परिकम्मं करोन्तस्साति अभावमत्तारम्मणताय ‘‘एतं सन्तं, एतं पणीत’’न्ति भावेन्तस्स.

४०. अवसेसेसु चाति कसिणादीहि सह अप्पनावहकम्मट्ठानतो अवसेसेसु बुद्धानुस्सतिआदीसु अट्ठसु, सञ्ञाववत्थानेसु चाति दससु कम्मट्ठानेसु. परिकम्मं कत्वाति ‘‘सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो’’त्यादिना (विसुद्धि. १.१२४) वुत्तविधानेन परिकम्मं कत्वा. साधुकमुग्गहितेति बुद्धादिगुणनिन्नपोणपब्भारचित्ततावसेन सुट्ठु उग्गहिते. परिकम्मञ्च समाधियतीति परिकम्मभावना समाहिता निप्फज्जति. उपचारो च सम्पज्जतीति नीवरणानि विक्खम्भेन्तो उपचारसमाधि च उप्पज्जति.

४१. अभिञ्ञावसेन पवत्तमानन्ति अभिविसेसतो जाननट्ठेन अभिञ्ञासङ्खातं इद्धिविधादिपञ्चलोकियाभिञ्ञावसेन पवत्तमानं, अभिञ्ञापादकपञ्चमज्झाना वुट्ठहित्वाति कसिणानुलोमादीहि चुद्दसहाकारेहि (विसुद्धि. २.३६५) चित्तं परिदमेत्वा अभिनीहारक्खमं कत्वा उपेक्खेकग्गतायोगतो अनुरूपत्ता च रूपावचरपञ्चमज्झानमेव अभिञ्ञानं पादकं पतिट्ठाभूतं पथवादिकसिणारम्मणं पञ्चमज्झानं, तं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय. अधिट्ठेय्यादिकमावज्जेत्वाति इद्धिविधञाणस्स परिकम्मकाले अधिट्ठातब्बं विकुब्बनीयं सतादिकं कोमाररूपादिकं, दिब्बसोतस्स परिकम्मकाले थूलसुखुमभेदं सद्दं, चेतोपरियञाणस्स परिकम्मकाले परस्स हदयङ्गतवण्णदस्सनेन सरागादिभेदं चित्तं, पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स परिकम्मसमये पुरिमभवेसु चुतिचित्तादिभेदं पुब्बे निवुत्थक्खन्धं, दिब्बचक्खुस्स परिकम्मसमये ओभासफरितट्ठानगतं रूपं वा आवज्जेत्वा.

परिकम्मं करोन्तस्साति ‘‘सतं होमि, सहस्सं होमी’’त्यादिना परिकम्मं करोन्तस्स. रूपादीसूति परिकम्मविसयभूतेसु रूपपादकज्झानसद्दपरचित्तपुब्बेनिवुत्थक्खन्धादिभेदेसु आरम्मणेसु. एत्थ हि इद्धिविधञाणस्स ताव पादकज्झानं, कायो, रूपादिअधिट्ठाने रूपादीनि चाति छ आरम्मणानि. तत्थ पादकज्झानं अतीतमेव, कायो पच्चुप्पन्नो, इतरं पच्चुप्पन्नमनागतं वा. दिब्बसोतस्स पन सद्दोयेव, सो च खो पच्चुप्पन्नो. परचित्तविजाननाय पन अतीते सत्तदिवसेसु, अनागते सत्तदिवसेसु च पवत्तं परित्तादीसु यं किञ्चि तिकालिकं चित्तमेव आरम्मणं होतीति महाअट्ठकथाचरिया (विसुद्धि. २.४१६; ध. स. अट्ठ. १४३४).

सङ्गहकारा पन ‘‘चत्तारोपि खन्धा’’ति (ध. स. अट्ठ. १४३४) वदन्ति, कथं पनस्सा पच्चुप्पन्नचित्तारम्मणता, ननु च आवज्जनाय गहितमेव इद्धिचित्तस्स आरम्मणं होति, आवज्जनाय च पच्चुप्पन्नचित्तमारम्मणं कत्वा निरुज्झमानाय तंसमकालमेव परस्स चित्तम्पि निरुज्झतीति आवज्जनजवनानं कालवसेन एकारम्मणता न सिया, मग्गफलवीथितो अञ्ञत्थ आवज्जनजवनानं कथञ्च नानारम्मणता न अधिप्पेताति? अट्ठकथायं (विसुद्धि. २.४१६; ध. स. अट्ठ. १४३४) ताव सन्ततिअद्धापच्चुप्पन्नारम्मणता योजिता. आनन्दाचरियो (ध. स. मूलटी. १४३४ थोक विसदिसं) पन भणति ‘‘पादकज्झानतो वुट्ठाय पच्चुप्पन्नादिविभागं अकत्वा केवलं ‘इमस्स चित्तं जानामि’च्चेव परिकम्मं कत्वा पुनपि पादकज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय अविसेसेनेव चित्तं आवज्जेत्वा तिण्णं, चतुन्नं वा परिकम्मानं अनन्तरं चेतोपरियञाणेन परस्स चित्तं पटिविज्झति रूपं विय दिब्बचक्खुना. पच्छा कामावचरचित्तेन सरागादिववत्थानम्पि करोति नीलादिववत्थानं विय. तानि च सब्बानि अभिमुखीभूतचित्तारम्मणानेव, अनिट्ठे च ठाने नानारम्मणतादोसो नत्थि अभिन्नाकारप्पवत्तितो’’ति. पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स पुब्बे निवुत्थक्खन्धा, खन्धप्पटिबद्धानि च नामगोत्तानि, निब्बानञ्च आरम्मणं होति, दिब्बचक्खुस्स पन रूपमेव पच्चुप्पन्नन्ति अयमेतेसं आरम्मणविभागो. यथारहमप्पेतीति तंतंपरिकम्मानुरूपतो अप्पेति.

४२. इदानि आरम्मणानं भेदेन अभिञ्ञाभेदं दस्सेतुं ‘‘इद्धिविधा’’त्यादिमाह. अधिट्ठानादि इद्धिप्पभेदो एतिस्साति इद्धिविधा. दिब्बानं सोतसदिसताय, दिब्बविहारसन्निस्सितताय च दिब्बञ्च तं सोतञ्चाति दिब्बसोतं. परेसं चित्तं विञ्ञायति एतायाति परचित्तविजानना. अत्तनो सन्ताने निवुत्थवसेन चेव गोचरनिवासवसेन च पुब्बे अतीतभवेसु खन्धादीनं अनुस्सरणं पुब्बेनिवासानुस्सति. वुत्तनयेन दिब्बञ्च तं चक्खु चाति दिब्बचक्खु. ‘चुतूपपातञाण’न्ति पन दिब्बचक्खुमेव वुच्चति. यथाकम्मूपगञाणअनागतंसञाणानिपि दिब्बचक्खुवसेनेव इज्झन्ति. न हि तेसं विसुं परिकम्मं अत्थि. तत्थ अनागतंसञाणस्स ताव अनागते सत्तदिवसतो परं पवत्तनकं चित्तचेतसिकं दुतियदिवसतो पट्ठाय पवत्तनकञ्च यं किञ्चि आरम्मणं होति. तञ्हि सविसये सब्बञ्ञुतञ्ञाणगतिकन्ति. यथा कम्मूपगञाणस्स पन कुसलाकुसलसङ्खाता चेतना, चत्तारोपि वा खन्धा आरम्मणन्ति दट्ठब्बं.

गोचरवसेन भेदो गोचरभेदो.

गोचरभेदवण्णना निट्ठिता.

समथकम्मट्ठानवण्णना निट्ठिता.