रूपपवत्तिक्कमवण्णना
५२. इदानि नेसं सम्भववसेन, पवत्तिपटिसन्धिवसेन, योनिवसेन च पवत्तिं दस्सेतुं ‘‘सब्बानिपि पनेतानी’’त्यादि वुत्तं. यथारहन्ति सभावकपरिपुण्णायतनानं अनुरूपतो.
५३. कमलकुहरगब्भमलादिसंसेदट्ठानेसु जाता संसेदजा. उपपातो नेसं अत्थीति ओपपातिका, उक्कंसगतिपरिच्छेदवसेन चेत्थ विसिट्ठउपपातो गहितो यथा ‘‘अभिरूपस्स कञ्ञा दातब्बा’’ति. सत्त दसकानि पातुभवन्ति परिपुण्णायतनभावेन उपलब्भनतो. कदाचि न लब्भन्ति जच्चन्धजच्चबधिरजच्चाघाननपुंसकआदिकप्पिकानं वसेन. तत्थ सुगतियं महानुभावेन कम्मुना निब्बत्तमानानं ओपपातिकानं इन्द्रियवेकल्लायोगतो चक्खुसोतघानालाभो संसेदजानं, भावालाभो पठमकप्पिकओपपातिकानं वसेनपि. दुग्गतियं पन चक्खुसोतभावालाभो द्विन्नम्पि वसेन, घानालाभो संसेदजानमेव वसेन, न ओपपातिकानं वसेनाति दट्ठब्बं. तथा हि धम्महदयविभङ्गे ‘‘कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्ति, कस्सचि दस, कस्सचि अपरानिपि दस, कस्सचि नव, कस्सचि सत्ता’’ति (विभ. १००७) वचनतो परिपुण्णिन्द्रियस्स ओपपातिकस्स सद्दायतनवज्जितानि एकादसायतनानि वुत्तानि. अन्धस्स चक्खायतनवज्जितानि दस, तथा बधिरस्स सोतायतनवज्जितानि, अन्धबधिरस्स तदुभयवज्जितानि नव, गब्भसेय्यकस्स चक्खुसोतघानजिव्हासद्दायतनवज्जितानिसत्तायतनानि वुत्तानि. यदि पन अघानकोपि ओपपातिको सिया, अन्धबधिराघानकानं वसेन तिक्खत्तुं दस, अन्धबधिरअन्धाघानकबधिराघानकानं वसेन तिक्खत्तुं नव, अन्धबधिराघानकस्स वसेन च अट्ठ आयतनानि वत्तब्बानि सियुं, न पनेवं वुत्तानि. तस्मा नत्थि ओपपातिकस्स घानवेकल्लन्ति. तथा च वुत्तं यमकट्ठकथायं ‘‘अघानको ओपपातिको नत्थि. यदि भवेय्य, कस्सचि अट्ठायतनानीति वदेय्या’’ति (यम. अट्ठ. आयतनयमक. १८-२१).
संसेदजानं पन घानाभावो न सक्का निवारेतुं ‘‘कामधातुया उपपत्तिक्खणे’’त्यादिपाळिया (विभ. १००७) ओपपातिकयोनिमेव सन्धाय, सत्तायतनग्गहणस्स च अञ्ञेसं असम्भवतो गब्भसेय्यकमेव सन्धाय वुत्तत्ता. यं पन ‘‘संसेदजयोनिका परिपुण्णायतनभावेन ओपपातिकसङ्गहं कत्वा वुत्ता’’ति अट्ठकथावचनं, तम्पि परिपुण्णायतनंयेव संसेदजानं ओपपातिकेसु सङ्गहवसेन वुत्तं. अपरे पन यमके घानजिव्हानं सहचारिता वुत्ताति अजिव्हस्स असम्भवतो अघानकस्सपि अभावमेव वण्णेन्ति, तत्थापि यथा चक्खुसोतानि रूपभवे घानजिव्हाहि विना पवत्तन्ति, न एवं घानजिव्हा अञ्ञमञ्ञं विना पवत्तन्ति द्विन्नम्पि रूपभवे अनुप्पज्जनतोति एवं विसुं विसुं कामभवे अप्पवत्तिवसेन तेसं सहचारिता वुत्ताति न न सक्का वत्तुन्ति.
५४. गब्भे मातुकुच्छियं सेन्तीति गब्भसेय्यका, तेयेव रूपादीसु सत्तताय सत्ताति गब्भसेय्यकसत्ता. एते अण्डजजलाबुजा. तीणि दसकानि पातुभवन्ति, यानि ‘‘कललरूप’’न्ति वुच्चन्ति, परिपिण्डितानि च तानि जातिउण्णाय एकस्स अंसुनो पसन्नतिलतेले पक्खिपित्वा उद्धटस्स पग्घरित्वा अग्गे ठितबिन्दुमत्तानि अच्छानि विप्पसन्नानि. कदाचि न लब्भति अभावकसत्तानं वसेन. ततो परन्ति पटिसन्धितो परं. पवत्तिकालेति सत्तमे सत्ताहे, टीकाकारमतेन एकादसमे सत्ताहे वा. कमेनाति चक्खुदसकपातुभावतो सत्ताहातिक्कमेन सोतदसकं, ततो सत्ताहातिक्कमेन घानदसकं, ततो सत्ताहातिक्कमेन जिव्हादसकन्ति एवं अनुक्कमेन. अट्ठकथायम्पि हि अयमत्थो दस्सितोव.
५५. ठितिकालन्ति पटिसन्धिचित्तस्स ठितिकालं. पटिसन्धिचित्तसहजाता हि उतु ठानप्पत्ता तस्स ठितिक्खणे सुद्धट्ठकं समुट्ठापेति, तदा उप्पन्ना भङ्गक्खणेत्यादिना अनुक्कमेन उतु रूपं जनेति. ओजाफरणमुपादायाति गब्भसेय्यकस्स मातु अज्झोहटाहारतो संसेदजोपपातिकानञ्च मुखगतसेम्हादितो ओजाय रसहरणीअनुसारेन सरीरे फरणकालतो पट्ठाय.
५६. चुतिचित्तं उपरिमं एतस्साति चुतिचित्तोपरि. कम्मजरूपानि न उप्पज्जन्ति तदुप्पत्तियं मरणाभावतो. कम्मजरूपविच्छेदे हि ‘‘मतो’’ति वुच्चति. यथाह –
‘‘आयु उस्मा च विञ्ञाणं, यदा कायं जहन्तिमं;
अपविद्धो तदा सेति, निरत्थंव कलिङ्गर’’न्ति. (सं. नि. ३.९५ थोकं विसदिसं);
पुरेतरन्ति सत्तरसमस्स उप्पादक्खणे. ततोपरं चित्तजाहारजरूपञ्च वोच्छिज्जतीति अजीवकसन्ताने तेसं उप्पत्तिया अभावतो यथानिब्बत्तं चित्तजं, आहारजञ्च ततो परं किञ्चि कालं पवत्तित्वा निरुज्झति. अपरे पन आचरिया ‘‘चित्तजरूपं चुतिचित्ततो पुरेतरमेव वोच्छिज्जती’’ति वण्णेन्ति.
५८. रूपलोके घानजिव्हाकायानं अभावे कारणं वुत्तमेव. भावद्वयं पन बहलकामरागूपनिस्सयत्ता ब्रह्मानञ्च तदभावतो तत्थ न पवत्तति. आहारजकलापानि च न लब्भन्ति अज्झोहटाहाराभावेन सरीरगतस्सपि आहारस्स रूपसमुट्ठापनाभावतो. बाहिरञ्हि उतुं, आहारञ्च उपनिस्सयं लभित्वा उतुआहारा रूपं समुट्ठापेन्ति. जीवितनवकन्ति कायाभावतो कायदसकट्ठानियं जीवितनवकं.
५९. अतिरिच्छति सेसब्रह्मानं पटिसन्धियं, पवत्ते च उपलभितब्बरूपतो अवसिट्ठं होति, मरणकाले पन ब्रह्मानं सरीरनिक्खेपाभावतो सब्बेसम्पि तिसमुट्ठानानि, द्विसमुट्ठानानि च सहेव निरुज्झन्ति.
६१. रूपेसु तेवीसति घानजिव्हाकायभावद्वयवसेन पञ्चन्नं अभावतो. केचि पन ‘‘लहुतादित्तयम्पि तेसु नत्थि दन्धत्तकरादिधातुक्खोभाभावतो’’ति वदन्ति, तं अकारणं. न हि वूपसमेतब्बापेक्खा तब्बिरोधिधम्मप्पवत्ति तथा सति सहेतुककिरियचित्तेसु लहुतादीनं अभावप्पसङ्गतो. ‘‘सद्दो विकारो’’त्यादि सब्बेसम्पि साधारणवसेन वुत्तं.
रूपपवत्तिक्कमवण्णना निट्ठिता.