रूपविभागवण्णना

१८. इदानि यथाउद्दिट्ठरूपानं एकविधादिनयदस्सनत्थं ‘‘सब्बञ्च पनेत’’न्त्यादि वुत्तं. सम्पयुत्तस्स अलोभादिहेतुनो अभावा अहेतुकं. यथासकं पच्चयवन्तताय सप्पच्चयं. अत्तानं आरब्भ पवत्तेहि कामासवादीहि सहितत्ता सासवं. पच्चयेहि अभिसङ्खतत्ता सङ्खतं. उपादानक्खन्धसङ्खाते लोके नियुत्तताय लोकियं. कामतण्हाय अवचरितत्ता कामावचरं. अरूपधम्मानं विय कस्सचि आरम्मणस्स अग्गहणतो नास्स आरम्मणन्ति अनारम्मणं. तदङ्गादिवसेन पहातब्बताभावतो अप्पहातब्बं. इति-सद्दो पकारत्थो, तेन ‘‘अब्याकत’’न्त्यादिकं सब्बं एकविधनयं सङ्गण्हाति.

१९. अज्झत्तिकरूपं अत्तभावसङ्खातं अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्तत्ता. कामं अञ्ञेपि हि अज्झत्तसम्भूता अत्थि, रुळ्हीवसेन पन चक्खादिकंयेव अज्झत्तिकं. अथ वा ‘‘यदि मयं न होम, त्वं कट्ठकलिङ्गरूपमो भविस्ससी’’ति वदन्ता विय अत्तभावस्स सातिसयं उपकारत्ता चक्खादीनेव विसेसतो अज्झत्तिकानि नाम. अत्तसङ्खातं वा चित्तं अधिकिच्च तस्स द्वारभावेन पवत्ततीति अज्झत्तं, तदेव अज्झत्तिकं. ततो बहिभूतत्ता इतरं तेवीसतिविधं बाहिररूपं.

२०. इतरं बावीसतिविधं अवत्थुरूपं.

२२. अट्ठविधम्पि इन्द्रियरूपं पञ्चविञ्ञाणेसु लिङ्गादीसु सहजरूपपरिपालने च आधिपच्चयोगतो. पसादरूपस्स हि पञ्चविधस्स चक्खुविञ्ञाणादीसु आधिपच्चं अत्तनो पटुमन्दादिभावेन तेसम्पि पटुमन्दादिभावापादनतो. भावद्वयस्सापि इत्थिलिङ्गादीसु आधिपच्चं यथासकं पच्चयेहि उप्पज्जमानानम्पि तेसं येभुय्येन सभावकसन्तानेयेव तंतदाकारेन उप्पज्जनतो, न पन इन्द्रियपच्चयभावतो. जीवितस्स च कम्मजपरिपालने आधिपच्चं तेसं यथासकं खणट्ठानस्स जीवितिन्द्रियप्पटिबद्धत्ता. सयञ्च अत्तना ठपितधम्मसम्बन्धेनेव पवत्तति नाविको विय.

२३. विसयविसयिभावप्पत्तिवसेन थूलत्ता ओळारिकरूपं. ततोयेव गहणस्स सुकरत्ता सन्तिकेरूपं आसन्नरूपं नाम. यो सयं, निस्सयवसेन च सम्पत्तानं, असम्पत्तानञ्च पटिमुखभावो अञ्ञमञ्ञपतनं, सो पटिघो वियाति पटिघो. यथा हि पटिघाते सति दुब्बलस्स चलनं होति, एवं अञ्ञमञ्ञं पटिमुखभावे सति अरूपसभावत्ता दुब्बलस्स भवङ्गस्स चलनं होति. पटिघो यस्स अत्थि तं सप्पटिघं. तत्थ सयं सम्पत्ति फोट्ठब्बस्स, निस्सयवसेन सम्पत्ति घानजिव्हाकायगन्धरसानं, उभयथापि असम्पत्ति चक्खुसोतरूपसद्दानन्ति दट्ठब्बं. इतरं सोळसविधं ओळारिकतादिसभावाभावतो सुखुमरूपादिकं.

२४. कम्मतो जातं अट्ठारसविधं उपादिन्नरूपं तण्हादिट्ठीहि उपेतेन कम्मुना अत्तनो फलभावेन आदिन्नत्ता गहितत्ता. इतरं अग्गहितग्गहणेनदसविधं अनुपादिन्नरूपं.

२५. दट्ठब्बभावसङ्खातेन निदस्सनेन सह वत्ततीति सनिदस्सनं. चक्खुविञ्ञाणगोचरभावो हि निदस्सनन्ति वुच्चति तस्स च रूपायतनतो अनञ्ञत्तेपि अञ्ञेहि धम्मेहि तं विसेसेतुं अञ्ञं विय कत्वा वत्तुं वट्टतीति सह निदस्सनेन सनिदस्सनन्ति. धम्मभावसामञ्ञेन हि एकीभूतेसु धम्मेसु यो नानत्तकरो विसेसो, सो अञ्ञो विय कत्वा उपचरितुं युत्तो. एवञ्हि अत्थविसेसावबोधो होति.

२६. असम्पत्तवसेनाति अत्तानं असम्पत्तस्स गोचरस्स वसेन, अत्तना विसयप्पदेसं वा असम्पत्तवसेन. चक्खुसोतानि हि रूपसद्देहि असम्पत्तानि, सयं वा तानि असम्पत्तानेव आरम्मणं गण्हन्ति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘चक्खुसोतं पनेतेसु, होतासम्पत्तगाहकं;

विञ्ञाणुप्पत्तिहेतुत्ता, सन्तराधिकगोचरे.

‘‘तथा हि दूरदेसट्ठं, फलिकादितिरोहितं;

महन्तञ्च नगादीनं, वण्णं चक्खु उदिक्खति.

‘‘आकासादिगतो कुच्छि-चम्मानन्तरिकोपि च;

महन्तो च घण्टादीनं, सद्दो सोतस्स गोचरो.

‘‘गन्त्वा विसयदेसं तं, फरित्वा गण्हतीति चे;

अधिट्ठानविधानेपि, तस्स सो गोचरो सिया.

‘‘भूतप्पबन्धतो सो चे, याति इन्द्रियसन्निधिं;

कम्मचित्तोजसम्भूतो, वण्णो सद्दो च चित्तजो.

‘‘न तेसं गोचरा होन्ति, न हि सम्भोन्ति ते बहि;

वुत्ता च अविसेसेन, पाठे तंविसयाव ते.

‘‘यदि चेतं द्वयं अत्तसमीपंयेव गण्हति;

अक्खिवण्णं तथा मूलं, पस्सेय्य भमुकस्स च.

‘‘दिसादेसववत्थानं, सद्दस्स न भवेय्य च;

सिया च सरवेधिस्स, सकण्णे सरपातन’’न्ति.

गोचरग्गाहिकरूपं विञ्ञाणाधिट्ठितं हुत्वा तंतंगोचरग्गहणसभावत्ता. इतरं तेवीसतिविधं अगोचरग्गाहिकरूपं गोचरग्गहणाभावतो.

२७. वण्णितब्बो दट्ठब्बोति वण्णो. अत्तनो उदयानन्तरं रूपं जनेतीति ओजा. अविनिब्भोगरूपं कत्थचिपि अञ्ञमञ्ञं विनिभुञ्जनस्स विसुं विसुं पवत्तिया अभावतो. रूपलोके गन्धादीनं अभाववादिमतम्पि हि तत्थ तत्थ (विभ. मूलटी. २२७; विभ. अनुटी. २२७) आचरियेहि पटिक्खित्तमेव.

२८. इच्चेवन्ति एत्थपि इति-सद्दो पकारत्थो, तेन इध अनागतम्पि सब्बं दुकतिकादिभेदं सङ्गण्हाति.

रूपविभागवण्णना निट्ठिता.