रूपसमुट्ठाननयवण्णना
२९. कानि पन तानि कम्मादीनि, कथं, कत्थ, कदा च रूपसमुट्ठानानीति आह ‘‘तत्था’’त्यादि. पटिसन्धिमुपादायाति पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणं उपादाय. खणे खणेति एकेकस्स चित्तस्स तीसु तीसु खणेसु, निरन्तरमेवाति वुत्तं होति. अपरे पन चित्तस्स ठितिक्खणं (विभ. मूलटी. २० पकिण्णककथावण्णना), भङ्गक्खणे च रूपुप्पादं (विभ. मूलटी. २० पकिण्णककथावण्णना) पटिसेधेन्ति. तत्थ किञ्चापि ठितिक्खणाभावे तेसं उपपत्ति चेव तत्थ वत्तब्बञ्च हेट्ठा कथितमेव, इधापि पन भङ्गक्खणे रूपुप्पादाभावे उपपत्तिया तत्थ वत्तब्बेन च सह सुखग्गहणत्थं सङ्गहेत्वा वुच्चति –
‘‘उप्पन्नुप्पज्जमानन्ति, विभङ्गे एवमादिनं;
भङ्गक्खणस्मिं उप्पन्नं, नो च उप्पज्जमानकं.
‘‘उप्पज्जमानमुप्पादे, उप्पन्नञ्चातिआदिना;
भङ्गुप्पादाव अक्खाता, न चित्तस्स ठितिक्खणो.
‘‘‘उप्पादो च वयो चेव, अञ्ञथत्तं ठितस्स च;
पञ्ञायती’ति (अ. नि. ३.४७) वुत्तत्ता, ठिति अत्थीति चे मतं.
‘‘अञ्ञथत्तस्स एकस्मिं, धम्मे अनुपलद्धितो;
पञ्ञाणवचना चेव, पबन्धट्ठिति तत्थपि.
‘‘वुत्ता तस्मा न चित्तस्स, ठिति दिस्सति पाळियं;
अभिधम्मे अभावोपि, निसेधोयेव सब्बथा.
‘‘यदा समुदयो यस्स, निरुज्झति तदास्स किं;
दुक्खमुप्पज्जतीत्येत्थ, पञ्हे नोति निसेधतो.
‘‘रूपुप्पादो न भङ्गस्मिं, तस्मा सब्बेपि पच्चया;
उप्पादेयेव चित्तस्स, रूपहेतूति केचन.
‘‘वुच्चते तत्थ एकस्मिं, धम्मेयेव यथा मता;
उप्पादावत्थतो भिन्ना, भङ्गावत्था तथेव तु.
‘‘भङ्गस्साभिमुखावत्था, इच्छितब्बा अयं ठिति;
नयदस्सनतो एसा, विभङ्गे न तु देसिता.
‘‘लक्खणं सङ्खतस्सेव, वत्तुमुप्पादआदिनं;
देसितत्ता न तत्थापि, पबन्धस्स ठितीरिता.
‘‘उपसग्गस्स धातूनमत्थेयेव पवत्तितो;
पञ्ञायतीति चेतस्स, अत्थो विञ्ञायते इति.
‘‘भङ्गे रूपस्स नुप्पादो, चित्तजानं वसेन वा;
आरुप्पंवाभिसन्धाय, भासितो यमकस्स हि.
‘‘सभावोयं यथालाभ-योजनाति ततो नहि;
न चित्तट्ठिति भङ्गे च, न रूपस्स असम्भवो’’ति.
३१. रूपविरागभावनानिब्बत्तत्ता हेतुनो तब्बिधुरताय, अनोकासताय च अरूपविपाका, रूपजनने विसेसपच्चयेहि झानङ्गेहि सम्पयोगाभावतो द्विपञ्चविञ्ञाणानि चाति चुद्दस चित्तानि रूपं न समुट्ठापेन्तीति वुत्तं ‘‘आरुप्पविपाकद्विपञ्चविञ्ञाणवज्जित’’न्ति. पटिसन्धिचित्तं, पन चुतिचित्तञ्च एकूनवीसति भवङ्गस्सेव अन्तोगधत्ता चित्तन्तरं न होतीति न तस्स वज्जनं कतं. किञ्चापि न कतं, पच्छाजातपच्चयरहितं, पन आहारादीहि च अनुपत्थद्धं दुब्बलवत्थुं निस्साय पवत्तत्ता, अत्तनो च आगन्तुकताय कम्मजरूपेहि चित्तसमुट्ठानरूपानं ठानं गहेत्वा ठितत्ता च पटिसन्धिचित्तं रूपसमुट्ठापकं न होति. चुतिचित्ते पन अट्ठकथायं (ध. स. अट्ठ. ६३६; विभ. अट्ठ. २६ पकिण्णककथा) ताव ‘‘वूपसन्तवट्टमूलस्मिं सन्ताने सातिसयं सन्तवुत्तिताय खीणासवस्सेव चुतिचित्तं रूपं न समुट्ठापेती’’ति (ध. स. मूलटी. ६३६) वुत्तं. आनन्दाचरियादयो पन ‘‘सब्बेसम्पि चुतिचित्तं रूपं न समुट्ठापेती’’ति वदन्ति. विनिच्छयो पन नेसं सङ्खेपतो मूलटीकादीसु, वित्थारतो च अभिधम्मत्थविकासिनियं वुत्तनयेन दट्ठब्बो. पठमभवङ्गमुपादायाति पटिसन्धिया अनन्तरनिब्बत्तपठमभवङ्गतो पट्ठाय. जायन्तमेव समुट्ठापेति, न पन ठितं, भिज्जमानं वा अनन्तरादिपच्चयलाभेन उप्पादक्खणेयेव जनकसामत्थिययोगतो.
३२. इरियाय कायिककिरियाय पवत्तिपथभावतो इरियापथो, गमनादि, अत्थतो तदवत्था रूपप्पवत्ति. तम्पि सन्धारेति यथापवत्तं उपत्थम्भेति. यथा हि वीथिचित्तेहि अब्बोकिण्णे भवङ्गे पवत्तमाने अङ्गानि ओसीदन्ति, न एवमेतेसु द्वत्तिंसविधेसु, वक्खमानेसु च छब्बीसतिया जागरणचित्तेसु पवत्तमानेसु. तदा पन अङ्गानि उपत्थद्धानि यथापवत्तइरियापथभावेनेव पवत्तन्ति.
३३. विञ्ञत्तिम्पि समुट्ठापेन्ति, न केवलं रूपिरियापथानेव. अविसेसवचनेपि पनेत्थ मनोद्वारप्पवत्तानेव वोट्ठब्बनजवनानि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकानि, तथा हासजनकानि च पञ्चद्वारप्पवत्तानं परिदुब्बलभावतोति दट्ठब्बं. कामञ्चेत्थ रूपविनिमुत्तो इरियापथो, विञ्ञत्ति वा नत्थि, तथापि न सब्बं रूपसमुट्ठापकं चित्तं इरियापथूपत्थम्भकं, विञ्ञत्तिविकारजनकञ्च होति. यं पन चित्तं विञ्ञत्तिजनकं, तं एकंसतो इरियापथूपत्थम्भकं इरियापथस्स विञ्ञत्तिया सह अविनाभावतो. इरियापथूपत्थम्भकञ्च रूपजनकन्ति इमस्स विसेसदस्सनत्थं रूपतो इरियापथविञ्ञत्तीनं विसुं गहणं.
३४. तेरसाति कुसलतो चत्तारि, अकुसलतो चत्तारि, किरियतो पञ्चाति तेरस. तेसु हि पुथुज्जना अट्ठहि कुसलाकुसलेहि हसन्ति, सेक्खा दिट्ठिसहगतवज्जितेहि, असेक्खा पन पञ्चहि किरियचित्तेहि, तत्थापि बुद्धा चतूहि सहेतुककिरियचित्तेहेव हसन्ति, न अहेतुकेन ‘‘अतीतंसादीसु अप्पटिहतञाणं पत्वा इमेहि तीहि धम्मेहि समन्नागतस्स बुद्धस्स भगवतो सब्बं कायकम्मं ञाणपुब्बङ्गमं ञाणानुपरिवत्ती’’ति वचनतो (महानि. ६९; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. म. ३.५). न हि विचारणपञ्ञारहितस्स हसितुप्पादस्स बुद्धानं पवत्ति युत्ताति वदन्ति. हसितुप्पादचित्तेन पन पवत्तियमानम्पि तेसं सितकरणं पुब्बेनिवासअनागतंससब्बञ्ञुतञ्ञाणानं अनुवत्तकत्ता ञाणानुपरिवत्तियेवाति. एवञ्च कत्वा अट्ठकथायं (ध. स. अट्ठ. ५६८) ‘‘तेसं ञाणानं चिण्णपरियन्ते इदं चित्तं हासयमानं उप्पज्जती’’ति वुत्तं, तस्मा न तस्स बुद्धानं पवत्ति सक्का निवारेतुं.
३५. पच्छाजातादिपच्चयूपत्थम्भलाभेन ठितिक्खणेयेव उतुओजानं बलवभावोति वुत्तं ‘‘तेजोधातु ठितिप्पत्ता’’त्यादि.
३७. तत्थ हदयइन्द्रियरूपानि नव कम्मतोयेव जातत्ता कम्मजानेव. यञ्हि जातं, जायति, जायिस्सति च, तं ‘‘कम्मज’’न्ति वुच्चति यथा दुद्धन्ति.
४०. पच्चुप्पन्नपच्चयापेक्खत्ता लहुतादित्तयं कम्मजं न होति, इतरथा सब्बदाभावीहि भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘लहुतादित्तयं उतुचित्ताहारेहि सम्भोती’’ति.
४३. एकन्तकम्मजानि नव, चतुजेसु कम्मजानि नवाति अट्ठारस कम्मजानि, पञ्चविकाररूपसद्दअविनिब्भोगरूपआकासवसेन पन्नरस चित्तजानि, सद्दो, लहुतादित्तयं, अविनिब्भोगाकासरूपानि नवाति तेरस उतुजानि, लहुतादित्तयअविनिब्भोगाकासवसेन द्वादस आहारजानि.
४४. केवलं जायमानादिरूपानं जायमानपरिपच्चमानभिज्जमानरूपानं सभावत्ता सभावमत्तं विना अत्तनो जातिआदिलक्खणाभावतो लक्खणानि केहिचि पच्चयेहि न जायन्तीति पकासितं. उप्पादादियुत्तानञ्हि चक्खादीनं जातिआदीनि लक्खणानि विज्जन्ति, न एवं जातिआदीनं. यदि तेसम्पि जातिआदीनि सियुं, एवं अनवत्थानमेव आपज्जेय्य. यं पन ‘‘रूपायतनं…पे… कबळीकारो आहारो. इमे धम्मा चित्तसमुट्ठाना’’त्यादीसु (ध. स. १२०१) जातिया कुतोचिजातत्तं अनुञ्ञातं, तम्पि रूपजनकपच्चयानं रूपुप्पादनं पति अनुपरतब्यापारानं पच्चयभावूपगमनक्खणे जायमानधम्मविकारभावेन उपलब्भमानतं सन्धायाति दट्ठब्बं. यम्पि ‘‘जाति, भिक्खवे, अनिच्चा सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्ना. जरामरणं, भिक्खवे, अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्न’’न्ति वचनं (सं. नि. २.२०), तत्थापि पटिच्चसमुप्पन्नानं लक्खणभावतोति अयमेत्थाभिसन्धि. तेनाहु पोराणा –
‘‘पाठे कुतोचि जातत्तं, जातिया परियायतो;
सङ्खतानं सभावत्ता, तीसु सङ्खततोदिता’’ति.
रूपसमुट्ठाननयवण्णना निट्ठिता.