रूपसमुद्देसवण्णना

३. उपादिन्नानुपादिन्नसन्तानेसु ससम्भारधातुवसेन महन्ता हुत्वा भूता पातुभूताति महाभूता (ध. स. अट्ठ. ५८४). अथवा अनेकविधअब्भुतविसेसदस्सनेन, अनेकाभूतदस्सनेन वा महन्तानि अब्भुतानि, अभूतानि वा एतेसूति महाभूता, मायाकारादयो. तेहि समाना सयं अनीलादिसभावानेव नीलादिउपादायरूपदस्सनादितोति महाभूता. मनापवण्णसण्ठानादीहि वा सत्तानं वञ्चिका यक्खिनिआदयो विय मनापइत्थिपुरिसरूपदस्सनादिना सत्तानं वञ्चकत्ता महन्तानि अभूतानि एतेसूति महाभूता. वुत्तम्पि हेतं –

‘‘महन्ता पातुभूताति, महाभूतसमाति वा;

वञ्चकत्ता अभूतेन, ‘महाभूता’ति सम्मता’’ति. (अभिध. ६२६);

अथ वा महन्तपातुभावतो महन्तानि भवन्ति एतेसु उपादारूपानि, भूतानि चाति महाभूतानि. महाभूते उपादाय पवत्तं रूपं उपादायरूपं. यदि एवं ‘‘एकं महाभूतं पटिच्च ततो महाभूता’’त्यादिवचनतो (पट्ठा. १.१.५३) एकेकमहाभूता सेसमहाभूतानं निस्सया होन्तीति तेसम्पि उपादायरूपतापसङ्गोति? नयिदमेवं उपादायेव पवत्तरूपानं तंसमञ्ञासिद्धितो. यञ्हि महाभूते उपादियति, सयञ्च अञ्ञेहि उपादीयति. न तं उपादायरूपं. यं पन उपादीयतेव, न केनचि उपादीयति, तदेव उपादायरूपन्ति नत्थि भूतानं तब्बोहारप्पसङ्गो. अपिच चतुन्नं महाभूतानं उपादायरूपन्ति उपादायरूपलक्खणन्ति नत्थि तयो उपादाय पवत्तानं उपादायरूपताति.

४. पथनट्ठेन पथवी, तरुपब्बतादीनं पकतिपथवी विय सहजातरूपानं पतिट्ठानभावेन पक्खायति, उपट्ठातीति वुत्तं होति, पथवी एव धातु सलक्खणधारणादितो निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन सरीरसेलावयवधातुसदिसत्ता चाति पथवीधातु. आपेति सहजातरूपानि पत्थरति, आपायति वा ब्रूहेति वड्ढेतीति आपो. तेजेति परिपाचेति, निसेति वा तिक्खभावेन सेसभूतत्तयं उस्मापेतीति तेजो. वायति देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन भूतसङ्घातं पापेतीति वायो. चतस्सोपि पनेता यथाक्कमं कथिनत्तदवत्तउण्हत्तवित्थम्भनत्तलक्खणाति दट्ठब्बं.

५. चक्खादीनं वचनत्थो हेट्ठा कथितोव. पसादरूपं नाम चतुन्नं महाभूतानं पसन्नभावहेतुकत्ता. तं पन यथाक्कमं दट्ठुकामतासोतुकामताघायितुकामतासायितुकामताफुसितुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतप्पसादलक्खणं. तत्थ चक्खु ताव मज्झे कण्हमण्डलस्स ऊकासिरप्पमाणे अभिमुखे ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिपदेसे तेलमिव पिचुपटलानि सत्तक्खिपटलानि ब्यापेत्वा धारणनहापनमण्डनबीजनकिच्चाहि चतूहि धातीहि विय खत्तियकुमारो सन्धारणबन्धनपरिपाचनसमुदीरणकिच्चाहि चतूहि धातूहि कतूपकारं उतुचित्ताहारेहि उपत्थम्भियमानं आयुना परिपालियमानं वण्णादीहि परिवारितं यथायोगं चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थुद्वारभावं सधेन्तं पवत्तति, इतरं ‘‘ससम्भारचक्खू’’ति वुच्चति. एवं सोतादयोपि यथाक्कमं सोतबिलब्भन्तरे अङ्गुलिवेधनाकारं उपचिततनुतम्बलोमं, नासिकब्भन्तरे अजपदसण्ठानं, जिव्हामज्झे उप्पलदलग्गसण्ठानं पदेसं अभिब्यापेत्वा पवत्तन्ति, इतरं पन ठपेत्वा कम्मजतेजस्स पतिट्ठानट्ठानं केसग्गलोमग्गनखग्गसुक्खचम्मानि च अवसेसं सकलसरीरं फरित्वा पवत्तति. एवं सन्तेपि इतरेहि तस्स सङ्करो न होति भिन्ननिस्सयलक्खणत्ता. एकनिस्सयानिपि हि रूपरसादीनि लक्खणभेदतो असंकिण्णाति किं पन भिन्ननिस्सया पसादा.

६. आपोधातुया सुखुमभावेन फुसितुं असक्कुणेय्यत्ता वुत्तं ‘‘आपोधातु विवज्जितं भूतत्तयसङ्खात’’न्ति. किञ्चापि हि सीतता फुसित्वा गय्हति, सा पन तेजोयेव. मन्दे हि उण्हत्ते सीतबुद्धि सीततासङ्खातस्स कस्सचि गुणस्स अभावतो. तयिदं सीतबुद्धिया अनवट्ठितभावतो विञ्ञायति पारापारे विय. तथा हि घम्मकाले आतपे ठत्वा छायं पविट्ठानं सीतबुद्धि होति, तत्थेव चिरकालं ठितानं उण्हबुद्धि. यदि च आपोधातु सीतता सिया, उण्हभावेन सह एकस्मिं कलापे उपलब्भेय्य, न चेवं उपलब्भति, तस्मा विञ्ञायति ‘‘न आपोधातु सीतता’’ति. ये पन ‘‘दवता आपोधातु, सा च फुसित्वा गय्हती’’ति वदन्ति, ते वत्तब्बा ‘‘दवता नाम फुसित्वा गय्हतीति इदं आयस्मन्तानं अभिमानमत्तं सण्ठाने विया’’ति. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –

‘‘दवतासहवुत्तीनि, तीणि भूतानि सम्फुसं;

दवतं सम्फुसामीति, लोकोयमभिमञ्ञति.

‘‘भूते फुसित्वा सण्ठानं, मनसा गण्हतो यथा;

पच्चक्खतो फुसामीति, विञ्ञेय्या दवता तथा’’ति.

गोचररूपं नाम पञ्चविञ्ञाणविसयभावतो. गावो इन्द्रियानि चरन्ति एत्थाति गोचरन्ति हि आरम्मणस्सेतं नामं. तं पनेतं पञ्चविधम्पि यथाक्कमं चक्खुविञ्ञाणादीनं गोचरभावलक्खणं, चक्खादिपटिहननलक्खणं वा.

७. इत्थिया भावो इत्थत्तं (ध. स. अट्ठ. ६३२). पुरिसस्स भावो पुरिसत्तं. तत्थ इत्थिलिङ्गनिमित्तकुत्ताकप्पहेतुभावलक्खणं इत्थत्तं, पुरिसलिङ्गादिहेतुभावलक्खणं पुरिसत्तं. तत्थ इत्थीनं अङ्गजातं इत्थिलिङ्गं. सराधिप्पाया इत्थिनिमित्तं ‘‘इत्थी’’ति सञ्जाननस्स पच्चयभावतो. अविसदठानगमननिसज्जादि इत्थिकुत्तं. इत्थिसण्ठानं इत्थाकप्पो. पुरिसलिङ्गादीनिपि वुत्तनयेन दट्ठब्बानि. अट्ठकथायं पन अञ्ञथा इत्थिलिङ्गादीनि वण्णितानि. तं पन एवं सङ्गहेत्वा वदन्ति –

‘‘लिङ्गं हत्थादिसण्ठानं, निमित्तं मिहितादिकं;

कुत्तं सुप्पादिना कीळा, आकप्पो गमनादिक’’न्ति.

भावरूपं नाम भवति एतेन इत्थादिअभिधानं, बुद्धि चाति कत्वा. तं पनेतं कायिन्द्रियं विय सकलसरीरं फरित्वा तिट्ठति.

८. हदयमेव मनोधातुमनोविञ्ञाणधातूनं निस्सयत्ता वत्थु चाति हदयवत्थु. तथा हि तं धातुद्वयनिस्सयभावलक्खणं, तञ्च हदयकोसब्भन्तरे अड्ढपसतमत्तं लोहितं निस्साय पवत्तति. रूपकण्डे अवुत्तस्सपि पनेतस्स आगमतो, युत्तितो च अत्थिभावो दट्ठब्बो. तत्थ, तं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति ‘‘यं रूपं मनोधातुया च मनोविञ्ञाणधातुया च तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.८) एवमागतं पट्ठानवचनं आगमो. युत्ति पनेवं दट्ठब्बा –

‘‘निप्फन्नभूतिकाधारा, द्वे धातू कामरूपिनं;

रूपानुबन्धवुत्तित्ता, चक्खुविञ्ञाणादयो विय.

‘‘चक्खादिनिस्सितानेता, तस्सञ्ञाधारभावतो;

नापि रूपादिके तेसं, बहिद्धापि पवत्तितो.

‘‘न चापि जीवितं तस्स, किच्चन्तरनियुत्तितो;

न च भावद्वयं तस्मिं, असन्तेपि पवत्तितो.

‘‘तस्मा तदञ्ञं वत्थु तं, भूतिकन्ति विजानियं;

वत्थालम्बदुकानन्तु, देसनाभेदतो इदं;

धम्मसङ्गणिपाठस्मिं, न अक्खातं महेसिना’’ति.

९. जीवन्ति तेनाति जीवितं, तदेव कम्मजरूपपरिपालने आधिपच्चयोगतो इन्द्रियन्ति जीवितिन्द्रियं. तथा हेतं कम्मजरूपपरिपालनलक्खणं. यथासकं खणमत्तट्ठायीनम्पि हि सहजातानं पवत्तिहेतुभावेनेव अनुपालकं. न हि तेसं कम्मंयेव ठितिकारणं होति आहारजादीनं आहारादि विय कम्मस्स तङ्खणाभावतो. इदं पन सह पाचनग्गिना अनवसेसउपादिन्नकायं ब्यापेत्वा पवत्तति.

१०. कबळं कत्वा अज्झोहरीयतीति कबळीकारो आहारो, इदञ्च सवत्थुकं कत्वा आहारं दस्सेतुं वुत्तं. सेन्द्रियकायोपत्थम्भनहेतुभूता पन अङ्गमङ्गानुसारी रसहरसङ्खाता अज्झोहरितब्बाहारसिनेहभूता ओजा इध आहाररूपं नाम. तथा हेतं सेन्द्रियकायोपत्थम्भनहेतुभावलक्खणं, ओजट्ठमकरूपाहरणलक्खणं वा.

११. कक्खळत्तादिना अत्तनो अत्तनो सभावेन उपलब्भनतो सभावरूपं नाम. उप्पादादीहि, अनिच्चतादीहि वा लक्खणेहि सहितन्ति सलक्खणं. परिच्छेदादिभावं विना अत्तनो सभावेनेव कम्मादीहि पच्चयेहि निप्फन्नत्ता निप्फरूपं नाम. रुप्पनसभावो रूपं, तेन युत्तम्पि रूपं, यथा ‘‘अरिससो, नीलुप्पल’’न्ति, स्वायं रूप-सद्दो रुळ्हिया अतंसभावेपि पवत्ततीति अपरेन रूप-सद्देन विसेसेत्वा ‘‘रूपरूप’’न्ति वुत्तं यथा ‘‘दुक्खदुक्ख’’न्ति. परिच्छेदादिभावं अतिक्कमित्वा सभावेनेव उपलब्भनतो लक्खणत्तयारोपनेन सम्मसितुं अरहत्ता सम्मसनरूपं.

१२. न कस्सतीति अकासो. अकासोयेव आकासो, निज्जीवट्ठेन धातु चाति आकासधातु. चक्खुदसकादिएकेककलापगतरूपानं कलापन्तरेहि असंकिण्णभावापादनवसेन परिच्छेदकं, तेहि वा परिच्छिज्जमानं, तेसं परिच्छेदमत्तं वा रूपं परिच्छेदरूपं. तञ्हि तं तं रूपकलापं परिच्छिन्दन्तं विय होति. विज्जमानेपि च कलापन्तरभूतेहि कलापन्तरभूतानं सम्फुट्ठभावे तंतंरूपविवित्तता रूपपरियन्तो आकासो. येसञ्च सो परिच्छेदो, तेहि सयं असम्फुट्ठोयेव. अञ्ञथा परिच्छिन्नता न सिया तेसं रूपानं ब्यापीभावापत्तितो. अब्यापिता हि असम्फुट्ठता. तेनाह भगवा ‘‘असम्फुट्ठं चतूहि महाभूतेही’’ति (ध. स. ६३७).

१३. चलमानकायेन अधिप्पायं विञ्ञापेति, सयञ्च तेन विञ्ञायतीति कायविञ्ञत्ति. सविञ्ञाणकसद्दसङ्खातवाचाय अधिप्पायं विञ्ञापेति, सयञ्च ताय विञ्ञायतीति वचीविञ्ञत्ति. तत्थ अभिक्कमादिजनकचित्तसमुट्ठानवायोधातुया सहजातरूपसन्थम्भनसन्धारणचलितेसु सहकारीकारणभूतो फन्दमानकायफन्दनतंहेतुकवायोधातुविनिमुत्तो महन्तं पासाणं उक्खिपन्तस्स सब्बथामेन गहणकाले उस्साहनविकारो विय रूपकायस्स परिफन्दनपच्चयभावेन उपलब्भमानो विकारो कायविञ्ञत्ति. सा हि फन्दमानकायेन अधिप्पायं विञ्ञापेति. न हि विञ्ञत्तिविकाररहितेसु रुक्खचलनादीसु ‘‘इदमेस कारेती’’ति अधिप्पायग्गहणं दिट्ठन्ति. हत्थचलनादीसु च फन्दमानकायग्गहणानन्तरं अविञ्ञायमानन्तरेहि मनोद्वारजवनेहि गय्हमानत्ता सयञ्च कायेन विञ्ञायति.

कथं पन विञ्ञत्तिवसेन हत्थचलनादयो होन्तीति? वुच्चते – एकावज्जनवीथियं सत्तसु जवनेसु सत्तमजवनसमुट्ठानवायोधातु विञ्ञत्तिविकारसहिताव पठमजवनादिसमुट्ठानाहि वायोधातूहि लद्धोपत्थम्भा देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावेन चलयति चित्तजं, पुरिमजवनादिसम्भूता पन सन्थम्भनसन्धारणमत्तकरा तस्स उपकाराय होन्तीति. यथा हि सत्तहि युगेहि आकड्ढितब्बसकटे सत्तमयुगयुत्तायेव गोणा हेट्ठा छसु युगेसु युत्तगोणेहि लद्धूपत्थम्भा सकटं चालेन्ति, पठमयुगादियुत्ता पन उपत्थम्भनसन्धारणमत्तमेव साधेन्ता तेसं उपकाराय होन्ति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.

देसन्तरुप्पत्तियेव चेत्थ चलनं उप्पन्नदेसतो केसग्गमत्तम्पि धम्मानं सङ्कमनाभावतो. इतरथा नेसं अब्यापारकता, खणिकता च न सिया. देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावोति च यथा अत्तना सहजरूपानि हेट्ठिमजवनसमुट्ठितरूपेहि पतिट्ठितट्ठानतो अञ्ञत्थ उप्पज्जन्ति, एवं तेहि सह तत्थ उप्पत्तियेवाति दट्ठब्बं, एत्थ पन चित्तजे चलिते तंसम्बन्धेन इतरम्पि चलति नदीसोते पक्खित्तसुक्खगोमयपिण्डं विय. तथा चलयितुं असक्कोन्ति योपि पठमजवनादिसमुट्ठानवायोधातुयो विञ्ञत्तिविकारसहितायेव येन दिसाभागेन अयं अभिक्कमादीनि पवत्तेतुकामो, तदभिमुखभावविकारसम्भवतो. एवञ्च कत्वा मनोद्वारावज्जनस्सपि विञ्ञत्तिसमुट्ठापकत्तं वक्खति. वचीभेदकरचित्तसमुट्ठानपथवीधातुया अक्खरुप्पत्तिट्ठानगतउपादिन्नरूपेहि सह घट्टनपच्चयभूतो एको विकारो वचीविञ्ञत्ति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं कायविञ्ञत्तियं वुत्तनयेन दट्ठब्बं.

अयं पन विसेसो – यथा तत्थ ‘‘फन्दमानकायग्गहणानन्तर’’न्ति वुत्तं, एवमिध ‘‘सुय्यमानसद्दसवनानन्तर’’न्ति योजेतब्बं. इध च सन्थम्भनादीनं अभावतो सत्तमजवनसमुट्ठितात्यादिनयो न लब्भति. घट्टनेन हि सद्धिंयेव सद्दो उप्पज्जति. घट्टनञ्च पठमजवनादीसुपि लब्भतेव. एत्थ च यथा उस्सापेत्वा बद्धगोसीसतालपण्णादिरूपानि दिस्वा तदनन्तरप्पवत्ताय अविञ्ञायमानन्तराय मनोद्वारवीथिया गोसीसादीनं उदकसहचारितप्पकारं सञ्ञाणं गहेत्वा उदकग्गहणं होति, एवं विप्फन्दमानसमुच्चारियमानकायसद्दे गहेत्वा तदनन्तरप्पवत्ताय अविञ्ञायमानन्तराय मनोद्वारवीथिया पुरिमसिद्धसम्बन्धूपनिस्सयाय साधिप्पायविकारग्गहणं होतीति अयं द्विन्नं साधारणा उपमा.

१४. लहुभावो लहुता. मुदुभावो मुदुता. कम्मञ्ञभावो कम्मञ्ञता. यथाक्कमञ्चेता अरोगिनो विय रूपानं अगरुता सुपरिमद्दितचम्मस्स विय अकथिनता सुधन्तसुवण्णस्स विय सरीरकिरियानं अनुकूलभावोति दट्ठब्बं. अञ्ञमञ्ञं अविजहन्तस्सपि हि लहुतादित्तयस्स तंतंविकाराधिकरूपेहि नानत्तं वुच्चति, दन्धत्तकरधातुक्खोभप्पटिपक्खपच्चयसमुट्ठानो हि रूपविकारो लहुता. थद्धत्तकरधातुक्खोभप्पटिपक्खपच्चयसमुट्ठानो मुदुता. सरीरकिरियानं अननुकूलभावकरधातुक्खोभप्पटिपक्खपच्चयसमुट्ठानो कम्मञ्ञताति.

१५. उपचयनं उपचयो, पठमचयोत्यत्थो ‘‘उपञ्ञत्त’’न्त्यादीसु विय उप-सद्दस्स पठमत्थजोतनतो. सन्तानो सन्तति, पबन्धोत्यत्थो. तत्थ पटिसन्धितो पट्ठाय याव चक्खादिदसकानं उप्पत्ति, एत्थन्तरे रूपुप्पादो उपचयो नाम. ततो परं सन्तति नाम. यथासकं खणमत्तट्ठायीनं रूपानं निरोधाभिमुखभाववसेन जीरणं जरा, सायेव जरता, निच्चधुवभावेन न इच्चं अनुपगन्तब्बन्ति अनिच्चं, तस्स भावो अनिच्चता, रूपपरिभेदो. लक्खणरूपं नाम धम्मानं तंतंअवत्थावसेन लक्खणहेतुत्ता.

१६. जातिरूपमेवाति पटिसन्धितो पट्ठाय रूपानं खणे खणे उप्पत्तिभावतो जातिसङ्खातं रूपुप्पत्तिभावेन चतुसन्ततिरूपप्पटिबद्धवुत्तित्ता रूपसम्मतञ्च जातिरूपमेव उपचयसन्ततिभावेन पवुच्चति पठमुपरिनिच्चत्तसङ्खातप्पवत्तिआकारभेदतो वेनेय्यवसेन ‘‘उपचयो सन्तती’’ति (ध. स. ६४२) विभजित्वा वुत्तत्ता. एवञ्च कत्वा तासं निद्देसे अत्थतो अभेदं दस्सेतुं ‘‘यो आयतनानं आचयो, सो रूपस्स उपचयो. यो रूपस्स उपचयो, सा रूपस्स सन्तती’’ति (ध. स. ६४१-६४२) वुत्तं. एकादसविधम्पीति सभागसङ्गहवसेन एकादसप्पकारम्पि.

१७. चत्तारो भूता, पञ्च पसादा, चत्तारो विसया, दुविधो भावो, हदयरूपमिच्चपि इदं जीविताहाररूपेहि द्वीहि सह अट्ठारसविधं, तथा परिच्छेदो च दुविधा विञ्ञत्ति, तिविधो विकारो, चतुब्बिधं लक्खणन्ति रूपानं परिच्छेदविकारादिभावं विना विसुं पच्चयेहि अनिब्बत्तत्ता इमे अनिप्फन्ना दस चेति अट्ठवीसतिविधं भवे.

रूपसमुद्देसवण्णना निट्ठिता.