आलम्बणसङ्गहवण्णना

४८. आरम्मणानं सरूपतो, विभागतो, तंविसयचित्ततो च सङ्गहो आलम्बणसङ्गहो. वण्णविकारं आपज्जमानं रूपयति हदयङ्गतभावं पकासेतीति रूपं, तदेव दुब्बलपुरिसेन दण्डादि विय चित्तचेतसिकेहि आलम्बीयति, तानि वा आगन्त्वा एत्थ रमन्तीति आरम्मणन्ति रूपारम्मणं. सद्दीयतीति सद्दो, सोयेव आरम्मणन्ति सद्दारम्मणं. गन्धयति अत्तनो वत्थुं सूचेति ‘‘इदमेत्थ अत्थी’’ति पेसुञ्ञं करोन्तं विय होतीति गन्धो, सोयेव आरम्मणं गन्धारम्मणं. रसन्ति तं सत्ता अस्सादेन्तीति रसो, सोयेव आरम्मणं रसारम्मणं. फुसीयतीति फोट्ठब्बं, तदेव आरम्मणं फोट्ठब्बारम्मणं. धम्मोयेव आरम्मणं धम्मारम्मणं.

४९. तत्थाति तेसु रूपादिआरम्मणेसु, रूपमेवाति वण्णायतनसङ्खातं रूपमेव. सद्दादयोति सद्दायतनादिसङ्खाता सद्दादयो, आपोधातुवज्जितभूतत्तयसङ्खातं फोट्ठब्बायतनञ्च.

५०. पञ्चारम्मणपसादानि ठपेत्वा सेसानि सोळस सुखुमरूपानि.

५१. पच्चुप्पन्नन्ति वत्तमानं.

५२. छब्बिधम्पीति रूपादिवसेन छब्बिधम्पि. विनासाभावतो अतीतादिकालवसेन नवत्तब्बत्ता निब्बानं, पञ्ञत्ति च कालविमुत्तं नाम. यथारहन्ति कामावचरजवनअभिञ्ञासेसमहग्गतादिजवनानं अनुरूपतो. कामावचरजवनानञ्हि हसितुप्पादवज्जानं छब्बिधम्पि तिकालिकं, कालविमुत्तञ्च आरम्मणं होति. हसितुप्पादस्स तिकालिकमेव. तथा हिस्स एकन्तपरित्तारम्मणतं वक्खति. दिब्बचक्खादिवसप्पवत्तस्स पन अभिञ्ञाजवनस्स यथारहं छब्बिधम्पि तिकालिकं, कालविमुत्तञ्च आरम्मणं होति. विभागो पनेत्थ नवमपरिच्छेदे आवि भविस्सति. सेसानं पन कालविमुत्तं, अतीतञ्च यथारहमारम्मणं होति.

५३. द्वार…पे… सङ्खातानं छब्बिधम्पि आरम्मणं होतीति सम्बन्धो, तं पन नेसं आरम्मणं न आवज्जनस्स विय केनचि अग्गहितमेव गोचरभावं गच्छति, न च पञ्चद्वारिकजवनानं विय एकन्तपच्चुप्पन्नं, नापि मनोद्वारिकजवनानं विय तिकालिकमेव, अविसेसेन कालविमुत्तं वा, नापि मरणासन्नतो पुरिमभागजवनानं विय कम्मकम्मनिमित्तादिवसेन आगमसिद्धिवोहारविनिमुत्तन्ति आह ‘‘यथासम्भवं…पे… सम्मत’’न्ति. तत्थ यथासम्भवन्ति तंतंभूमिकपटिसन्धिभवङ्गचुतीनं तंतंद्वारग्गहितादिवसेन सम्भवानुरूपतो. कामावचरानञ्हि पटिसन्धिभवङ्गानं ताव रूपादिपञ्चारम्मणं छद्वारग्गहितं यथारहं पच्चुप्पन्नमतीतञ्च कम्मनिमित्तसम्मतमारम्मणं होति, तथा चुतिचित्तस्स अतीतमेव. धम्मारम्मणं पन तेसं तिण्णन्नम्पि मनोद्वारग्गहितमेव अतीतं कम्मकम्मनिमित्तसम्मतं, तथा रूपारम्मणं एकमेव मनोद्वारग्गहितं एकन्तपच्चुप्पन्नं गतिनिमित्तसम्मतन्ति एवं कामावचरपटिसन्धादीनं यथासम्भवं छद्वारग्गहितं पच्चुप्पन्नमतीतञ्च कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तसम्मतमारम्मणं होति.

महग्गतपटिसन्धादीसु पन रूपावचरानं, पठमततियारुप्पानञ्च धम्मारम्मणमेव मनोद्वारग्गहितं पञ्ञत्तिभूतं कम्मनिमित्तसम्मतं, तथा दुतियचतुत्थारुप्पानं अतीतमेवाति एवं महग्गतपटिसन्धिभवङ्गचुतीनं मनोद्वारग्गहितं पञ्ञत्तिभूतं, अतीतं वा कम्मनिमित्तसम्मतमेव आरम्मणं होति.

येभुय्येन भवन्तरे छद्वारग्गहितन्ति बाहुल्लेन अतीतानन्तरभवे मरणासन्नप्पवत्तछद्वारिकजवनेहि गहितं. असञ्ञीभवतो चुतानञ्हि पटिसन्धिविसयस्स अनन्तरातीतभवे न केनचि द्वारेन गहणं अत्थीति तदेवेत्थ येभुय्यग्गहणेन ब्यभिचारितं. केवलञ्हि कम्मबलेनेव तेसं पटिसन्धिया कम्मनिमित्तादिकमारम्मणं उपट्ठाति. तथा हि सच्चसङ्खेपे असञ्ञीभवतो चुतस्स पटिसन्धिनिमित्तं पुच्छित्वा –

‘‘भवन्तरकतं कम्मं, यमोकासं लभे ततो;

होति सा सन्धि तेनेव, उपट्ठापितगोचरे’’ति. (स. स. १७१) –

केवलं कम्मबलेनेव पटिसन्धिगोचरस्स उपट्ठानं वुत्तं. इतरथा हि जवनग्गहितस्सपि आरम्मणस्स कम्मबलेनेव उपट्ठापियमानत्ता ‘‘तेनेवा’’ति सावधारणवचनस्स अधिप्पायसुञ्ञता आपज्जेय्याति. ननु च तेसम्पि पटिसन्धिगोचरो कम्मभवे केनचि द्वारेन जवनग्गहितो सम्भवतीति? सच्चं सम्भवति कम्मकम्मनिमित्तसम्मतो, गतिनिमित्तसम्मतो पन सब्बेसम्पि मरणकालेयेव उपट्ठातीति कुतो तस्स कम्मभवे गहणसम्भवो. अपिचेत्थ मरणासन्नपवत्तजवनेहि गहितमेव सन्धाय ‘‘छद्वारग्गहित’’न्ति वुत्तं, एवञ्च कत्वा आचरियेन इमस्मिंयेव अधिकारे परमत्थविनिच्छये वुत्तं –

‘‘मरणासन्नसत्तस्स, यथोपट्ठितगोचरं;

छद्वारेसु तमारब्भ, पटिसन्धि भवन्तरे’’ति. (परम. वि. ८९);

‘‘पच्चुप्पन्न’’न्त्यादिना अनागतस्स पटिसन्धिगोचरभावं निवारेति. न हि तं अतीतकम्मकम्मनिमित्तानि विय अनुभूतं, नापि पच्चुप्पन्नकम्मनिमित्तगतिनिमित्तानि विय आपाथगतञ्च होतीति, कम्मकम्मनिमित्तादीनञ्च सरूपं सयमेव वक्खति.

५४. तेसूति रूपादिपच्चुप्पन्नादिकम्मादिआरम्मणेसु विञ्ञाणेसु. रूपादीसु एकेकं आरम्मणं एतेसन्ति रूपादिएकेकारम्मणानि.

५५. रूपादिकं पञ्चविधम्पि आरम्मणमेतस्साति रूपादिपञ्चारम्मणं.

५६. सेसानीति द्विपञ्चविञ्ञाणसम्पटिच्छनेहि अवसेसानि एकादस कामावचरविपाकानि. सब्बथापि कामावचरारम्मणानीति सब्बेनपि छद्वारिकद्वारविमुत्तछळारम्मणवसप्पवत्ताकारेन निब्बत्तानिपि एकन्तकामावचरसभावछळारम्मणगोचरानि. एत्थ हि विपाकानि ताव सन्तीरणादिवसेन रूपादिपञ्चारम्मणे, पटिसन्धादिवसेन छळारम्मणसङ्खाते कामावचरारम्मणेयेव पवत्तन्ति.

हसनचित्तम्पि पधानसारुप्पट्ठानं दिस्वा तुस्सन्तस्स रूपारम्मणे, भण्डभाजनट्ठाने महासद्दं सुत्वा ‘‘एवरूपा लोलुप्पतण्हा मे पहीना’’ति तुस्सन्तस्स सद्दारम्मणे, गन्धादीहि चेतियपूजनकाले तुस्सन्तस्स गन्धारम्मणे, रससम्पन्नं पिण्डपातं सब्रह्मचारीहि भाजेत्वा परिभुञ्जनकाले तुस्सन्तस्स रसारम्मणे, आभिसमाचारिकवत्तपरिपूरणकाले तुस्सन्तस्स फोट्ठब्बारम्मणे, पुब्बेनिवासञाणादीहि गहितकामावचरधम्मं आरब्भ तुस्सन्तस्स धम्मारम्मणेति एवं परित्तधम्मपरियापन्नेस्वेव छसु आरम्मणेसु पवत्तति.

५७. द्वादसाकुसलअट्ठञाणविप्पयुत्तजवनवसेन वीसति चित्तानि अत्तनो जळभावतो लोकुत्तरधम्मे आरब्भ पवत्तितुं न सक्कोन्तीति नवविधलोकुत्तरधम्मे वज्जेत्वा तेभूमकानि, पञ्ञत्तिञ्च आरब्भ पवत्तन्तीति आह ‘‘अकुसलानि चेवा’’त्यादि. इमेसु हि अकुसलतो चत्तारो दिट्ठिगतसम्पयुत्तचित्तुप्पादा परित्तधम्मे आरब्भ परामसनअस्सादनाभिनन्दनकाले कामावचरारम्मणा, तेनेवाकारेन सत्तवीसति महग्गतधम्मे आरब्भ पवत्तियं महग्गतारम्मणा, सम्मुतिधम्मे आरब्भ पवत्तियं पञ्ञत्तारम्मणा. दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तुप्पादापि तेयेव धम्मे आरब्भ केवलं अस्सादनाभिनन्दनवसेन पवत्तियं, पटिघसम्पयुत्ता च दुस्सनविप्पटिसारवसेन, विचिकिच्छासहगतो अनिट्ठङ्गमनवसेन, उद्धच्चसहगतो विक्खिपनवसेन, अवूपसमवसेन च पवत्तियं परित्तमहग्गतपञ्ञत्तारम्मणो, कुसलतो चत्तारो, किरियतो चत्तारोति अट्ठ ञाणविप्पयुत्तचित्तुप्पादा सेक्खपुथुज्जनखीणासवानं असक्कच्चदानपच्चवेक्खणधम्मस्सवनादीसु परित्तधम्मे आरब्भ पवत्तिकाले कामावचरारम्मणा, अतिपगुणज्झानपच्चवेक्खणकाले महग्गतारम्मणा, कसिणनिमित्तादीसु परिकम्मादिकाले पञ्ञत्तारम्मणाति दट्ठब्बं.

५८. अरहत्तमग्गफलवज्जितसब्बारम्मणानि सेक्खपुथुज्जनसन्तानेस्वेव पवत्तनतो. सेक्खापि हि ठपेत्वा लोकियचित्तं अरहतो मग्गफलसङ्खातं पाटिपुग्गलिकचित्तं जानितुं न सक्कोन्ति अनधिगतत्ता, तथा पुथुज्जनादयोपि सोतापन्नादीनं, सेक्खानं पन अत्तनो अत्तनो मग्गफलपच्चवेक्खणेसु परसन्तानगतमग्गफलारम्मणाय अभिञ्ञाय परिकम्मकाले, अभिञ्ञाचित्तेनेव मग्गफलानं परिच्छिन्दनकाले च अत्तनो अत्तनो समानानं, हेट्ठिमानञ्च मग्गफलधम्मे आरब्भ कुसलजवनानं पवत्ति अत्थीति अरहत्तमग्गफलस्सेव पटिक्खेपो कतो. कामावचरमहग्गतपञ्ञत्तिनिब्बानानि पन सेक्खपुथुज्जनानं सक्कच्चदानपच्चवेक्खणधम्मस्सवनसङ्खारसम्मसनकसिणपरिकम्मादीसु तंतदारम्मणिकाभिञ्ञानं परिकम्मकाले, गोत्रभुवोदानकाले, दिब्बचक्खादीहि रूपविजाननादिकाले च कुसलजवनानं गोचरभावं गच्छन्ति.

५९. सब्बथापि सब्बारम्मणानीति कामावचरमहग्गतसब्बलोकुत्तरपञ्ञत्तिवसेन सब्बथापि सब्बारम्मणानि, न पन अकुसलादयो विय सप्पदेससब्बारम्मणानीत्यत्थो. किरियजवनानञ्हि सब्बञ्ञुतञ्ञाणादिवसप्पवत्तियं, वोट्ठब्बनस्स च तंतंपुरेचारिकवसप्पवत्तियं न च किञ्चि अगोचरं नाम अत्थि.

६०. पठमततियारुप्पारम्मणत्ता आरुप्पेसु दुतियचतुत्थानि महग्गतारम्मणानि.

६१. सेसानि…पे… पञ्ञत्तारम्मणानीति पन्नरस रूपावचरानि, पठमततियारुप्पानि चाति एकवीसति कसिणादिपञ्ञत्तीसु पवत्तनतो पञ्ञत्तारम्मणानि.

६३. तेवीसतिकामावचरविपाकपञ्चद्वारावज्जनहसनवसेन पञ्चवीसति चित्तानि परित्थम्हि कामावचरारम्मणे येव भवन्ति. कामावचरञ्हि महग्गतादयो उपादाय मन्दानुभावताय परिसमन्ततो अत्तं खण्डितं वियाति परित्तं. ‘‘छ चित्तानि महग्गतेयेवा’’त्यादिना सब्बत्थ सावधारणयोजना दट्ठब्बा.

आलम्बणसङ्गहवण्णना निट्ठिता.