इद्धिपादविभङ्गमातिकत्थवण्णना
इद्धिपादविभङ्गमातिकाय पन चत्तारो इद्धिपादाति एत्थ इज्झतीति इद्धि, समिज्झति निप्फज्जतीति अत्थो, इद्धि एव पादो इद्धिपादो, इद्धिकोट्ठासोति अत्थो. इज्झन्ति वा एताय सत्ता इद्धा वुद्धा उक्कंसगता होन्तीतिपि इद्धि, पज्जन्ति एतेनाति पादो, पतिट्ठा अधिगमूपायोति अत्थो, इद्धिया पादो इद्धिपादो. छन्दसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतन्ति एत्थ छन्दहेतुको, छन्दाधिको वा समाधि छन्दसमाधि, कत्तुकम्यताछन्दं अधिपतिं करित्वा पटिलद्धसमाधिस्सेतं अधिवचनं. पधानभूता सङ्खारा पधानसङ्खारा, चतुकिच्चसाधकस्स सम्मप्पधानवीरियस्सेतं अधिवचनं. समन्नागतन्ति तेन छन्दसमाधिना, पधानसङ्खारेन च उपेतं. इद्धिपादन्ति यथावुत्तत्थेन ‘‘इद्धी’’ति सङ्ख्यं गतानं उपचारज्झानादिकुसलचित्तसम्पयुत्तानं छन्दसमाधिपधानसङ्खारानं अधिट्ठानट्ठेन पादभूतसेसचित्तचेतसिकरासिं. भावेतीति वड्ढेति, अत्तनो सन्ताने पुनप्पुनं जनेतीति अत्थो. इमिना नयेन सेसेसुपि अत्थो वेदितब्बो. तत्थ वीमंसाति पञ्ञा. सेसं पदतो सुविञ्ञेय्यमेव.
अत्थतो पनेत्थ तेन किं कथितं? चतुन्नं भिक्खूनं मत्थकप्पत्तं कम्मट्ठानं कथितं. यथा हि चतूसु अमच्चपुत्तेसु ठानन्तरं पत्थेत्वा विचरन्तेसु एको उपट्ठानेन, एको सूरभावेन, एको जातिसम्पत्तिया, एको मन्तबलेनाति एवं ते पच्चेककारणेन राजानं आराधेत्वा ठानन्तरं पापुणन्ति, एवं भिक्खूपि छन्दवीरियचित्तवीमंसासु एकेकं जेट्ठं धुरं पुब्बङ्गमं कत्वा लोकुत्तरधम्मनिब्बत्तका होन्ति. एत्थ च छन्दो समाधि पधानसङ्खारोति तयो धम्मा इद्धीपि होन्ति इद्धिपादापि, सेसा पन सम्पयुत्ता चत्तारो खन्धा इद्धिपादा एव. एवं सेसाधिपतियुत्तचित्तेसुपि इद्धिपादाति वेदितब्बा.
अपिच झानविपस्सनासु पुब्बभागो इद्धिपादो. यो पटिलाभो, सा इद्धि. पठमज्झानादीनं हि पुब्बभागपरिकम्मानि इद्धिपादो नाम, पठमज्झानादयो इद्धि नाम. पठममग्गादीनं पुब्बभागविपस्सना इद्धिपादो नाम, पठममग्गादयो इद्धि नाम. पटिलाभवसेनापि दीपेतुं वट्टति. पठमज्झानादयो हि पठममग्गादयो च इद्धिपादो नाम, दुतियज्झानादयो, दुतियमग्गादयो च इद्धि नामाति अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदो पनेत्थ विभङ्गनयेनेव पाकटो भविस्सति. तत्थ हि सुत्तन्तभाजनीये ताव छन्दादीनं पदानं विभङ्गं वत्वा अन्ते ‘‘इद्धिपादोति तथाभूतस्स वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो. इद्धिपादं भावेतीति ते धम्मे आसेवति भावेति बहुलीकरोति, तेन वुच्चति इद्धिपादं भावेती’’ति (विभ. ४३४) एवं सब्बे लोकियलोकुत्तरधम्मा इद्धिपादोति वुत्ता.
अभिधम्मभाजनीये पन छन्दादीनि पदानि विभजित्वा अन्ते ‘‘इद्धिपादोति तथाभूतस्स फस्सो…पे… पग्गाहो अविक्खेपो’’ति (विभ. ४४७) एवं सब्बे लोकुत्तरकुसलधम्मा इद्धिपादाति वत्वा पुन ‘‘छन्दिद्धिपादो वीरियिद्धिपादो चित्तिद्धिपादो वीमंसिद्धिपादो’’ति (विभ. ४५७) मातिकं ठपेत्वा ‘‘तत्थ कतमो छन्दिद्धिपादो? इध भिक्खु यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति…पे… यो तस्मिं समये छन्दो छन्दिकता…पे… अयं वुच्चति छन्दिद्धिपादो’’तिआदिना लोकुत्तरकुसलचित्तसम्पयुत्तछन्दवीरियचित्तवीमंसा एव इद्धिपादाति वुत्ता. तथा पञ्हापुच्छकेपि कुसला एव, अनिदस्सनअप्पटिघा एव, वीमंसिद्धिपादो हेतु, सेसा न हेतू…पे… चित्तिद्धिपादो न वत्तब्बो, सेसा चित्तसम्पयुत्ता…पे… अनुत्तराव, अरणावाति. सेसमेत्थ सतिपट्ठाने वुत्तसदिसमेव. पाळिमुत्तकनयो पनेत्थापि न उद्धटोति.
इद्धिपादविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.