२. विभङ्गमातिका
इदानि धम्मसङ्गणीमातिकानन्तरं विभङ्गमातिकाय अत्थवण्णना अनुप्पत्ता. तस्सा पन –
अत्थतो धम्मभेदेन, विभङ्गनयदस्सना;
पाळिमुत्तनया चापि, होति संवण्णनानयो.
सा पनेसा अट्ठारसन्नं विभङ्गानं आदिम्हि ठपिता अट्ठारसविधा होति – खन्धविभङ्गमातिका-आयतन-धातु-सच्च-इन्द्रिय-पच्चयाकार-सतिपट्ठान-सम्मप्पधान-इद्धिपादबोज्झङ्ग-मग्गङ्गझान-अप्पमञ्ञा-सिक्खापद-पटिसम्भिदा-ञाण-खुद्दकवत्थु-धम्महदयविभङ्गमाति
खन्धविभङ्गमातिकत्थवण्णना
तत्थ आदिभूताय खन्धविभङ्गमातिकाय अत्थतो ताव – पञ्चक्खन्धाति एत्थ पञ्चाति गणनपरिच्छेदो, तेन न ततो हेट्ठा, न उद्धन्ति दस्सेति. खन्धाति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तत्रायं खन्ध-सद्दो सम्बहुलेसु ठानेसु निपतति रासिम्हि गुणे पण्णत्तियं रुळ्हियन्ति. तत्थ ‘‘महाउदकक्खन्धो’’तिआदीसु (सं. नि. ५.१०३७; अ. नि. ४.५१; ५.४५; ६.३७) हि रासितो खन्धो नाम. ‘‘सीलक्खन्धो समाधिक्खन्धो’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३५५) गुणतो. ‘‘अद्दसा खो भगवा महन्तं दारुक्खन्ध’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.२४१) पण्णत्तितो. ‘‘विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो’’तिआदीसु (ध. स. ६३) एकम्पि चित्तं रुळ्हितो खन्धो नाम, स्वायमिध रासितो अधिप्पेतो. रासट्ठो हि खन्ध-सद्दो, कोट्ठासट्ठोतिपि वत्तुं वट्टति. लोकस्मिं हि इणं गहेत्वा चोदियमाना ‘‘द्वीहि खन्धेहि दस्साम, तीहि खन्धेहि दस्सामा’’ति वदन्ति, तस्मा खन्धोति कोट्ठासोति वुत्तं होति. रूपक्खन्धोति एत्थ रुप्पतीति रूपं, सीतुण्हादीहि पसिद्धाकारेन रुप्पति घट्टीयति, पीळियतीति अत्थो. वुत्तं हेतं भगवता –
‘‘रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा रूपन्ति वुच्चति. केन रुप्पति? सीतेनपि रुप्पति, उण्हेनपि रुप्पति, जिघच्छायपि रुप्पति, पिपासायपि रुप्पती’’तिआदि (सं. नि. ३.७९).
रूपञ्च तं खन्धो चाति रूपक्खन्धो, रूपरासि रूपकोट्ठासोति अत्थो. वेदनाक्खन्धादीसुपि एसेव नयोति अयं तावेत्थ अत्थतो संवण्णनानयो.
धम्मभेदतो पनेत्थ हेट्ठा कुसलत्तिके विभत्ता अतीतादिभेदभिन्ना सब्बे रूपधम्मा रूपक्खन्धो नाम. तथा चतुभूमका वेदनासञ्ञायो वेदनाक्खन्धो नाम, सञ्ञाक्खन्धो नाम. वेदनासञ्ञा पन ठपेत्वा सेसा फस्सादयो पञ्ञास चेतसिका सङ्खारक्खन्धो नाम. पञ्चसु खन्धेसु निब्बानमेव असङ्गहितं, उपादानक्खन्धेसु पन सब्बे लोकुत्तरधम्मा. अयमेव हि खन्धेहि उपादानक्खन्धानं विसेसो. खन्धा अविसेसतो वुत्ता, उपादानक्खन्धा सासवोपादानियभावेन विसेसेत्वा. इध पन अविसेसेन वुत्तत्ता निब्बानं ठपेत्वा अवसेसा सब्बे धम्मा सङ्गहं गच्छन्तीति अयं धम्मभेदतो संवण्णनानयो.
विभङ्गनयदस्सनाति विभङ्गपाळिया आगतअत्थनयदस्सनतो. विभङ्गपाळियं हि सुत्तन्तभाजनीयं अभिधम्मभाजनीयं पञ्हापुच्छकन्ति तीहि नयेहि खन्धविभङ्गो विभत्तो. तथा आयतनविभङ्गादयो. केवलं हि इन्द्रियविभङ्गे, सिक्खापदविभङ्गे च सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि. पच्चयाकारविभङ्गे पञ्हापुच्छकं नत्थि. ञाणविभङ्गादीसु पन तीसु तयोपि नया न सन्ति. तेसु हि ञाणविभङ्गो एकविधतो पट्ठाय याव दसविधा विभत्तो, खुद्दकवत्थुविभङ्गो एकविधतो पट्ठाय याव द्वासट्ठिपभेदा विभत्तो, धम्महदयविभङ्गो पन सब्बसङ्गहादीहि दसहि वारेहि विभत्तो, तस्मा तेसं तेसं नयानं मुखमत्तदस्सनवसेन तत्थ तत्थ संवण्णना भविस्सन्ति. तत्रिदं खन्धविभङ्गे तिण्णं नयानं मुखमत्तदस्सनं. सेय्यथिदं – सुत्तन्तभाजनीये ताव रूपक्खन्धो –
‘‘तत्थ कतमो रूपक्खन्धो? यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा, तदेकज्झं अभिसञ्ञूहित्वा अभिसङ्खिपित्वा अयं वुच्चति रूपक्खन्धो’’ति (विभ. २) –
एवं उद्दिसित्वा वित्थारतो विभत्तो, तथा वेदनाक्खन्धादयोपि. तत्थ नियकज्झत्तं नाम अज्झत्तरूपं अज्झत्तं नाम, ततो अञ्ञं परपुग्गलगतं, अविञ्ञाणञ्च बहिद्धा नाम, तथा वेदनादयोपि. पसादविसयरूपं पन ओळारिकं नाम, सेसं सुखुमं नाम. अनिट्ठरूपं हीनं नाम, इट्ठरूपं पणीतं नाम.
ननु इट्ठानिट्ठं नाम पाटेक्कं पटिविभत्तं नाम नत्थि, एकं एकच्चस्स इट्ठं होति मनापं, तदेव अञ्ञस्स च अनिट्ठं होति. वत्थादीनि हि सूकरादीनं नप्पियानि होन्ति, न मनुस्सादीनं, तेसञ्च वत्थाभरणादीनि पियानि, न सूकरादीनन्ति, तस्मा रुचिवसेनेव इट्ठानिट्ठता गहेतब्बा? न, इट्ठानिट्ठानं पाटेक्कं विभत्तत्ता. कुसलकम्मजं हि कुसलविपाकविसयोव इट्ठं नाम, अकुसलकम्मजं अकुसलविपाकविसयोव अनिट्ठं नाम, सञ्ञाविपल्लासेन पन कोचि इट्ठमेव बुद्धरूपादिं जवनक्खणे अनिट्ठतो मनसि करोति, अनिट्ठञ्च निरयग्गिसत्थविसादिं इट्ठतो मनसि करोति. जवनेहि एव विपल्लासभावो, न विपाकेहीति विपाकवसेन इट्ठानिट्ठं नियतं वेदितब्बं.
सम्मोहविनोदनिया पन विभङ्गट्ठकथाय –
‘‘सुखसम्फस्सं हि गूथकललं चक्खुद्वारघानद्वारेसु अनिट्ठं, कायद्वारे इट्ठं होति. चक्कवत्तिनो मणिरतनेन पोथियमानस्स, सुवण्णसूले उत्तासियमानस्स च मणिरतनसुवण्णसूलानि चक्खुद्वारे इट्ठानि होन्ति, कायद्वारे अनिट्ठानी’’ति (विभ. अट्ठ. ६) –
एवं द्वारवसेन एकस्सेव वत्थुनो इट्ठता, अनिट्ठता च वुत्ता. सा च एकक्खणे न युत्ता एककलापगतभूतोपादायरूपानं एकसामग्गियमुप्पत्तितो. न हि भूतेसु अकुसलवसेन अनिट्ठेसु उप्पज्जन्तेसु तदुपादायरूपादिकुसलेन इट्ठानि उप्पज्जन्ति, भिन्नक्खणे पन इट्ठानि मणिरतनादीनि तेहि पोथियमानस्स अकुसलपच्चयेन उतुना अनिट्ठानि विपरिणमन्ति, कुसलपच्चयेन अनिट्ठानि गूथकललादीनि इट्ठानीति, अयं नो अत्तनोमति. एवं विभत्तेसु च इट्ठानिट्ठेसु तं तं रूपं उपादायुपादाय हीनं, पणीतञ्च दट्ठब्बं. सुखुमं पन रूपं दूरेरूपं नाम, ओळारिकं सन्तिकेरूपं नाम. तं तं वा पन रूपं उपादायुपादाय रूपं दूरे सन्तिके दट्ठब्बं. सेसं वुत्तनयमेव.
वेदनादीसु पन अकुसला वेदना ओळारिका, इतरा सुखुमा. कुसलाकुसला ओळारिका, अब्याकता सुखुमा. दुक्खा वेदना ओळारिका, इतरा सुखुमा. सुखदुक्खा वा ओळारिका, इतरा सुखुमा. असमापन्नस्स वा वेदना ओळारिका, समापन्नस्स सुखुमा. सासवा ओळारिका, अनासवा सुखुमा. तं तं वा पन वेदनं उपादायुपादाय ओळारिकसुखुमता दट्ठब्बा. अकुसला वेदना कुसलाब्याकताहि दूरे, ता च ताय दूरेति एवं जातिसभावपुग्गलभूमिभेदतो वुत्तनयेन दूरेवेदना दट्ठब्बा, कुसला वेदना कुसलाय सन्तिकेति एवं जातिआदिसामञ्ञतो सन्तिकेवेदना दट्ठब्बा. तं तं वा पन वेदनं उपादायुपादाय वेदना दूरेसन्तिके दट्ठब्बा. एवं सञ्ञाक्खन्धादीसुपि यथानुरूपं ओळारिकसुखुमतादयो वेदितब्बाति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विभङ्गपाळिअट्ठकथासु (विभ. ८ आदयो; विभ. अट्ठ. ८ आदयो) गहेतब्बोति अयं सुत्तन्तभाजनीयनयो.
अभिधम्मभाजनीयनये रूपक्खन्धस्स ताव एकविधादितो याव एकादसविधा रूपकण्डे वुत्तनयेन वेदितब्बा. वेदनाक्खन्धो पन एकविधो फस्ससम्पयुत्तो, दुविधो सहेतुकदुकवसेन, तिविधो कुसलत्तिकवसेन, चतुब्बिधो चतुभूमकवसेन, पञ्चविधो सभावभेदेन, छब्बिधो छद्वारिकवसेन, सत्तविधो सत्तविञ्ञाणसम्पयोगवसेन, अट्ठविधो तेसु कायविञ्ञाणसम्पयुत्तं सुखदुक्खवसेन द्विधा भिन्दित्वा, नवविधो तेसु मनोविञ्ञाणसम्पयुत्तं कुसलत्तिकवसेन तिधा भिन्दित्वा, दसविधो तेसु कायविञ्ञाणसम्पयुत्तं दुविधा, मनोविञ्ञाणसम्पयुत्तञ्च तिधा भिन्दित्वाति एवं सहेतुकदुकमूलं पठमवारं वत्वा पुन कुसलत्तिकट्ठाने वेदनात्तिकपीतित्तिकसनिदस्सनत्तिकवज्जिते सब्बत्तिके योजेत्वा याव दसविधा, अपरेपि अट्ठारस वारा वुत्ता. यथा चेत्थ सहेतुकदुकमूलिका सब्बत्तिकयोजना, एवं हेतुसम्पयुत्तदुकादीसु अनुरूपदुकमूलिकापि सरणदुकपरियोसाना पच्चेकं सब्बत्तिकयोजनापि वेदितब्बाति अयं दुकमूलको योजनानयो. यथा च एकेकदुकेन सब्बत्तिकयोजनावसेन दुकमूलको नयो वुत्तो, एवं एकेकत्तिकेन यथानुरूपं सब्बदुकयोजनावसेन तिकमूलको, तदुभयमिस्सकवसेन उभतोवड्ढनको च नयो वेदितब्बो. यथा चेत्थ वेदनाक्खन्धे, एवं सञ्ञाक्खन्धादीसुपि यथारहं दुकमूलकादिनया वेदितब्बाति अयं अभिधम्मभाजनीयनयो.
पञ्हापुच्छकनये पन पञ्चन्नं खन्धानं कति कुसला, कति अकुसला, कति अब्याकता, कति सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता…पे… कति सरणा, कति अरणाति? रूपक्खन्धो अब्याकतो, चत्तारो खन्धा सिया कुसला, सिया अकुसला, सिया अब्याकता, रूपं, वेदना च वेदनात्तिके न वत्तब्बा, सेसा तिधापि होन्ति, रूपं नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मं, सिया उपादिन्नुपादानियं, सिया अनुपादिन्नुपादानियं, असंकिलिट्ठसंकिलेसिकं, सेसा चत्तारो खन्धा तीहि तिकेहि तिधापि होन्ति. रूपं अवितक्कअविचारं, तयो खन्धा तिधापि होन्ति, सङ्खारक्खन्धो तिधा च न वत्तब्बो च. रूपं न वत्तब्बं, वेदना सिया पीतिसहगता, न वत्तब्बा, तयो तिधा च न वत्तब्बा च. रूपं नेवदस्सनेननभावनायपहातब्बं, नदस्सनेननभावनायपहातब्बहेतुकं, नेवाचयगामिनअपचयगामि, नेवसेखंनासेखं, परित्तं, सेसा तिधापि होन्ति. परित्तारम्मणत्तिके रूपं अनारम्मणं, सेसा तिधा च न वत्तब्बा च. रूपं मज्झिमं, अनियतं, सेसा तिधापि. मग्गारम्मणत्तिके च रूपं अनारम्मणं, सेसा तिधापि वा न वत्तब्बा. उप्पन्नातीतत्तिकेसु पञ्चपि तिधा होन्ति. अतीतारम्मणत्तिके रूपं अनारम्मणं, सेसा तिधा च न वत्तब्बा च. अज्झत्तत्तिके पञ्चपि तिधा होन्ति. अज्झत्तारम्मणत्तिके रूपं अनारम्मणं, सेसा तिधापि न वत्तब्बा च. चत्तारो खन्धा अनिदस्सनअप्पटिघा, रूपक्खन्धो तिधापि होति.
चत्तारो खन्धा नहेतू, सङ्खारक्खन्धो सिया हेतु, सिया न हेतु. रूपं अहेतुकं, हेतुविप्पयुत्तं, सेसा द्विधापि. तयो खन्धा सिया सहेतुका चेव न च हेतू, सिया न वत्तब्बा च, सङ्खारक्खन्धो द्विधा च न वत्तब्बो च, रूपं न वत्तब्बमेव. तथा अनन्तरदुकेपि. रूपं नहेतुअहेतुकं, तयो द्विधापि, सङ्खारक्खन्धो द्विधा च न वत्तब्बो च. पञ्चपि सप्पच्चया, सङ्खता, चत्तारो अनिदस्सना, अप्पटिघा, रूपं द्विधापि. रूपं रूपी, सेसा अरूपिनो. रूपं लोकियं, सेसा द्विधापि. पञ्चपि केनचि विञ्ञेय्या, न च केनचि विञ्ञेय्या च. चत्तारो नो आसवा, सङ्खारा द्विधापि, न वत्तब्बा च. रूपं सासवो, आसवविप्पयुत्तो, सेसा द्विधापि. रूपं सासवा चेव नो च आसवा, तयो तथा च न वत्तब्बा च. सङ्खारो द्विधा च न वत्तब्बो च. रूपं न वत्तब्बमेव, तयो सिया आसवसम्पयुत्ता चेव नो च आसवा, सिया न वत्तब्बा, सङ्खारो द्विधा च न वत्तब्बो च. रूपं आसवविप्पयुत्तं सासवञ्च, सेसा द्विधा च न वत्तब्बा च. इमिना नयेन संयोजनगोच्छकादीसुपि योजना वेदितब्बा. केवलं हि परामाससम्पयुत्तदुके रूपं परामासविप्पयुत्तं, तयो द्विधापि, सङ्खारो द्विधापि, दिट्ठिवसेन न वत्तब्बो च. ततिये एत्तकमेव विसेसो. रूपं अनारम्मणं, सेसा सारम्मणा. विञ्ञाणं चित्तं, सेसा नो चित्ता. तयो चेतसिका, द्वे अचेतसिका. तयो चित्तसम्पयुत्ता, रूपं चित्तविप्पयुत्तं. विञ्ञाणं न वत्तब्बं. तथा चित्तसंसट्ठदुकेपि. तयो चित्तसमुट्ठाना, विञ्ञाणं नो चित्तसमुट्ठानं. रूपं द्विधापि. तथा अनन्तरदुकद्वयेपि. तयो चित्तसंसट्ठसमुट्ठाना, द्वे नो चित्तसंसट्ठसमुट्ठाना. तथा अनन्तरदुकद्वयेपि. विञ्ञाणं अज्झत्तिकं, तयो बाहिरा, रूपं द्विधापि. चत्तारो नो उपादा. रूपं द्विधापि. पञ्चपि सिया उपादिन्ना, सिया अनुपादिन्ना, नो उपादाना.
किलेसगोच्छको वुत्तनयोव. रूपं नेवदस्सनेननभावनाय पहातब्बं, सेसा द्विधापि. एवं यावपीतिदुका योजना वेदितब्बा.
रूपं न वेदना, न सुखा, न सुखसहगता, सेसा द्विधापि. तथा अनन्तरदुकेपि. रूपं कामावचरं, सेसा द्विधापि. एवं याव सरणदुका योजना वेदितब्बा. अयं पञ्हापुच्छकनयो.
इमे पन नया वित्थारतो पाळिअट्ठकथाहि ञातब्बा. अत्थविनिच्छयो च नेसं धम्मसङ्गणीमातिकत्थसंवण्णनाय वुत्तानुसारेन ञातब्बो. इतो परं अतिरेकं अवत्वा अपुब्बमेव वण्णयिस्सामाति अयं विभङ्गनयदस्सनतो संवण्णनानयो.
इदानि पनेत्थ –
कमतोनूनाधिकतो, दट्ठब्बसमभेदतो;
पाळिमुत्तनयो ञेय्यो, खन्धकोसल्लमिच्छता.
तत्थ कमतोति एत्थ उप्पत्तिक्कमो पहानक्कमो पटिपत्तिक्कमो भूमिक्कमो देसनाक्कमोति बहुविधेसु कमेसु खन्धानं देसनाक्कमोव युज्जति, न इतरे, असम्भवा. अभेदेन हि पञ्चसु खन्धेसु अत्तग्गाहपतितं वेनेय्यजनं समूहघनविनिब्भोगदस्सनेन अत्तग्गाहतो मोचेतुकामो भगवा हितकामो तस्स तस्स जनस्स सुखग्गहणत्थं चक्खुआदीनं विसयभूतं ओळारिकं पठमं रूपक्खन्धं देसेसि, ततो इट्ठानिट्ठविसयसंवेदकं ओळारिकं वेदनं, यं वेदेति, तं सञ्जानातीति एवं वेदनाविसयस्स आकारग्गाहिकं सञ्ञं, सञ्ञावसेनाभिसङ्खारके सङ्खारे, तेसं वेदनादीनं निस्सयाधिपतिभूतं विञ्ञाणन्ति अयं तावेत्थ कमो.
अनूनाधिकतोति कस्मा पन भगवता पञ्चेव खन्धा वुत्ता अनूना अनधिकाति? सब्बसङ्खतसभागेकसङ्गहतो, अत्तत्तनियग्गाहवत्थुस्स एतप्परमतो, अञ्ञेसञ्च तदवरोधतो. अनेकप्पभेदेसु हि सङ्खतधम्मेसु सभागवसेन सङ्गय्हमानेसु रूपं रूपसभागेकसङ्गहवसेन एको खन्धो होति, वेदना वेदनासभागेकसङ्गहवसेन एको खन्धो होति. एस नयो सञ्ञादीसुपि, तस्मा सब्बसङ्खतसभागेकसङ्गहतो पञ्चेव वुत्ता. एतपरमञ्चेतं अत्तत्तनियग्गाहवत्थु, यदिदं रूपादयो पञ्च, तस्मा अत्तत्तनियग्गाहवत्थुस्स एतपरमतोपि पञ्चेव वुत्ता. येपि चञ्ञे सीलादयो पञ्च धम्मक्खन्धा वुत्ता, तेपि सङ्खारक्खन्धपरियापन्नत्ता एत्थेव अवरोधं गच्छन्ति, तस्मा अञ्ञेसं तदवरोधतोपि पञ्चेव वुत्ताति अयं अनूनाधिकतो.
दट्ठब्बसमभेदतोति दट्ठब्बभेदतो, उपमाभेदतो च. तत्थ दट्ठब्बभेदतो ताव पञ्चुपादानक्खन्धा सामञ्ञतो उक्खित्तासिकपच्चत्थिकतो, भारतो, खादकतो, अनिच्चदुक्खअनत्तसङ्खातवधकतो च दट्ठब्बा. विसेसतो पन फेणपिण्डं विय रूपं दट्ठब्बं, उदकबुब्बुळमरीचिककदलिक्खन्धमाया विय यथाक्कमं वेदनादयो दट्ठब्बा. यथा हि फेणपिण्डो विमद्दासहो, सो च पत्तथालकादिअत्थं गहितोपि तमत्थं न साधेति, भिज्जति, एवं रूपम्पि विमद्दासहं, तञ्च सुभादिवसेन गहितम्पि न तथा तिट्ठति, असुभादियेव होति.
यथा वा फेणपिण्डो अनेकसन्धिघटितो बहुन्नं उदकसप्पादिपाणकानं आवासो, आदितो चेस बदरपक्कमत्तो हुत्वा अनुपुब्बवड्ढनको उट्ठितमत्तोपि चेस भिज्जति, थोकं गन्त्वापि, समुद्दं पत्वा पन अवस्समेव भिज्जति, एवं रूपम्पि छिद्दावछिद्दं अनेकसन्धिघटितं असीतिकिमिकुलवोकिण्णं, आदितो चेतं कललमत्तं हुत्वा अनुपुब्बवड्ढनकं, कललमत्तेपि चेतं भिज्जति, अब्बुदादिभावेपि आयुक्खयं पत्वा अवस्समेव भिज्जति. एवं फेणपिण्डसदिसं दट्ठब्बं.
यथा पन बुब्बुळो मुहुत्तरमणीयो अगय्हुपगो न चिरट्ठितिकोव, एवं वेदनापि. यथा च बुब्बुळो उदकतलं, उदकबिन्दुं, उदकजल्लकं सङ्कड्ढित्वा पुटं कत्वा गहणवातञ्चाति चत्तारि कारणानि पटिच्च उप्पज्जति, एवं वेदनापि वत्थुं, आरम्मणं, किलेसजल्लं, फस्ससङ्घट्टनञ्चाति चत्तारि कारणानि पटिच्च उप्पज्जतीति सा बुब्बुळसदिसा दट्ठब्बा.
यथा पन मरीचिका जलासयादिभावेन विप्पलम्भिका, एवं सञ्ञापि निच्चादिभावेनाति मरीचिसदिसा दट्ठब्बा. यथा पन कदलिक्खन्धो अगय्हुपगो बहुवट्टिसमोधानो, एवं सङ्खारक्खन्धोपि अगय्हुपगोनिच्चादिसारविरहितो, फस्सादिबहुधम्मसमोधानो च होतीति सो कदलिक्खन्धसदिसो दट्ठब्बो. यथा पन माया असुवण्णरजतादिरूपानिपि तथा गाहापेत्वा महाजनं वञ्चेति, एवं विञ्ञाणम्पि अनिच्चादिरूपं तेनेव चित्तेन आगच्छन्तं विय निच्चादितो च गाहापेत्वा वञ्चेतीति तं मायासदिसं दट्ठब्बं. वुत्तञ्च –
‘‘फेणपिण्डूपमं रूपं, वेदना बुब्बुळूपमा;
मरीचिकूपमा सञ्ञा, सङ्खारा कदलूपमा;
मायूपमञ्च विञ्ञाणं, देसितादिच्चबन्धुना’’ति. (सं. नि. ३.९५);
अयमेत्थ दट्ठब्बभेदो.
उपमाभेदतो च पन गिलानसालूपमो रूपुपादानक्खन्धो, गेलञ्ञूपमो वेदनुपादानक्खन्धो, गेलञ्ञसमुट्ठानूपमो सञ्ञुपादानक्खन्धो, असप्पायसेवनूपमो सङ्खारुपादानक्खन्धो, गिलानूपमो विञ्ञाणुपादानक्खन्धो. अपिच चारककारणअपराधकारणकारकअपराधिकूपमा एते भाजनभोजनब्यञ्जनपरिवेसकभुञ्जकूपमा चाति अयमेत्थ उपमाभेदो. एवं पाळिमुत्तकविनिच्छयनयो ञेय्यो.
खन्धविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.
आयतनविभङ्गमातिकत्थवण्णना
आयतनविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – द्वादसायतनानीति एत्थ आयतनतो, आयानं तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनानि. चक्खुरूपादीसु हि तंतंद्वारारम्मणा चित्तचेतसिका धम्मा सेन सेन अनुभवनादिना किच्चेन आयतन्ति उपट्ठहन्ति घटेन्ति वायमन्ति, ते च पन आयभूते धम्मे एतानि तनोन्ति वित्थारेन्ति, इदञ्च अतीव आयतं संसारदुक्खं नयन्तेव, पवत्तयन्तीति वुत्तं होति, तस्मा ‘‘आयतनानी’’ति वुच्चन्ति.
अपिच निवासट्ठानट्ठेन, आकरट्ठेन, समोसरणट्ठानट्ठेन, सञ्जाभिदेसट्ठेन, कारणट्ठेन च सासने, लोके च ‘‘आयतन’’न्ति वुच्चन्ति. चक्खुआदीसु हि ते ते चित्तचेतसिका धम्मा तदायत्तवुत्तिताय निवसन्ति, तेसु च आकरभूतेसु आकिण्णा वत्थारम्मणवसेन च समोसरन्ति, चक्खादयोव नेसं सञ्जातिदेसो, कारणञ्च, तस्मा निवासट्ठानादिना अत्थेन चक्खादीनि आयतनानीति वेदितब्बानि.
चक्खायतनन्तिआदीसु चक्खतीति चक्खु, रूपं अस्सादेति, विभावेति चाति अत्थो. रूपयतीति रूपं. वण्णविकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति अत्थो. सुणातीति सोतं. सप्पतीति सद्दो, उदाहरीयतीति अत्थो. घायतीति घानं. गन्धयतीति गन्धो, अत्तनो वत्थुं सूचयतीति अत्थो. जीवितं अव्हायतीति जिव्हा. रसन्ति तं सत्ताति रसो, अस्सादेन्तीति अत्थो. कुच्छितानं सासवधम्मानं आयोति कायो, उप्पत्तिदेसो. फुसीयतीति फोट्ठब्बं. मनतीति मनो. अत्तनो लक्खणं धारेन्तीति धम्मा. चक्खु च तं यथावुत्तेनत्थेन आयतनञ्चाति चक्खायतनं…पे… धम्मा च ते आयतनञ्चाति धम्मायतनन्ति अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदतो पनेत्थ सब्बम्पि विञ्ञाणं मनायतनं नाम. चेतसिकसुखुमरूपनिब्बानानि धम्मायतनं नाम. सेसानि सुविञ्ञेय्यानि. इमेसु च आयतनेसु अतीतादिभेदभिन्ना, कालविनिमुत्ता च लोकियलोकुत्तरा सब्बे नामरूपधम्मा, पञ्ञत्तियो च सङ्गहिताति वेदितब्बा. ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया सङ्गहिता’’तिआदिवचनतो (धातु. ७१) हि रूपारूपलक्खणानं जातिजराभङ्गानं सङ्खारक्खन्धधम्मायतनधम्मधातूसु सङ्गहितत्ता इतरासम्पि पञ्ञत्तीनं यथारहं तत्थ सङ्गहितभावो वेदितब्बोति अयमेत्थ धम्मभेदो.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीये ताव ‘‘चक्खुं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता विपरिणामधम्मं. रूपा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा…पे… धम्मा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा’’ति (विभ. १५४) एवं विसयिविसयायतनवसेन आयतनानि वुत्तानीति अयं सुत्तन्तभाजनीयनयो.
अभिधम्मभाजनीये पन पसादविसयायतनानि ताव ‘‘तत्थ कतमं चक्खायतनं? यं चक्खु चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो’’तिआदिना (विभ. १५६) रूपकण्डे (ध. स. ५९७) वुत्तनयेन विभत्तानि. मनायतनं पन एकविधतो पट्ठाय यावदसविधा वेदनाक्खन्धे वुत्तनयेन विभत्तं. धम्मायतनं पन ‘‘तत्थ कतमं धम्मायतनं? वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो, यञ्च रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं असङ्खता च धातू’’ति (विभ. १६७) उद्दिसित्वा ‘‘तत्थ कतमो वेदनाक्खन्धो’’तिआदिना (विभ. १६७) वेदनाक्खन्धादीसु वुत्तनयेन विभत्तं. सुखुमरूपनिब्बानानि रूपकण्डे वुत्तनयानेवाति अयं अभिधम्मभाजनीयनयो.
पञ्हापुच्छकनयं पन इतो परं वित्थारतो अदस्सेत्वा तिकदुकानं आदिअन्तेहि चेव विसेसत्थदीपकेहि च तिकदुकेहि योजेत्वा दस्सयिस्साम, सेसेहिपि तिकदुकेहि योजनानयो खन्धे वुत्तनयेन सक्का ञातुन्ति. कथं द्वादसन्नं आयतनानं कति कुसला…पे… कति अरणाति? दसायतना अब्याकता, द्वायतना सिया कुसला, सिया अकुसला, सिया अब्याकता. वेदनात्तिके दसायतनानि न वत्तब्बानि, मनायतनं तिधापि, धम्मायतनं तिधा न वत्तब्बञ्च…पे… रूपायतनं सनिदस्सनसप्पटिघं, नवायतनानि अनिदस्सनसप्पटिघानि, मनायतनधम्मायतनानि अनिदस्सनअप्पटिघानि, एकादसायतनानि न हेतू, धम्मायतनं सिया हेतु, सिया न हेतु…पे… एकादसायतनानि सप्पच्चयानि, धम्मायतनं सिया सप्पच्चयं, सिया अप्पच्चयं…पे… दसायतनानि रूपं, मनायतनं अरूपं, धम्मायतनं द्विधापि…पे… दसायतनानि अरणानि, द्वायतनानि सिया सरणानि, सिया अरणानीति अयं पञ्हापुच्छकनयो.
इदानि पन –
कमतो तावत्ततो च, तेसं दट्ठब्बभेदतो;
पाळिमुत्तनयेनेत्थ, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
तत्थ कमतोति इधापि देसनाक्कमोव युज्जति. अज्झत्तिकेसु हि आयतनेसु सनिदस्सनसप्पटिघविसयत्ता चक्खायतनं पाकटन्ति पठमं देसितं, ततो अनिदस्सनसप्पटिघविसयानि सोतायतनादीनि. अथ वा दस्सनानुत्तरियसवनानुत्तरियहेतुभावतो बहूपकारत्ता चक्खुसोतायतनानि पठमं देसितानि, ततो घानायतनादीनि तीणि, पञ्चन्नम्पि पन गोचरविसयत्ता अन्ते मनायतनं, चक्खायतनादीनं गोचरत्ता तेसं अनन्तरं रूपायतनादीनि. अपिच विञ्ञाणुप्पत्तिकारणववत्थानतोपि अयमेतेसं कमो वेदितब्बो. वुत्तं हेतं ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति मनोविञ्ञाण’’न्ति (म. नि. ३.४२१; सं. नि. ४.६०, ११३; महानि. १०७) अयं तावेत्थ कमो.
तावत्ततोति तावभावतो. इदं वुत्तं होति – चक्खादयोपि हि धम्मा एव, एवं सति धम्मायतनमिच्चेव अवत्वा कस्मा द्वादसायतनानि वुत्तानीति चे? छविञ्ञाणकायुप्पत्तिया द्वारारम्मणववत्थानतो अयमेतेसं भेदो होतीति द्वादस वुत्तानि. चक्खुविञ्ञाणवीथिपरियापन्नस्स हि विञ्ञाणकायस्स चक्खायतनमेव उप्पत्तिद्वारं, रूपायतनमेवारम्मणं. तथा इतरानि इतरेसं. छट्ठस्स पन भवङ्गमनसङ्खातो मनायतनेकदेसोव उप्पत्तिद्वारं, असाधारणञ्च धम्मायतनं आरम्मणन्ति. इति छन्नं विञ्ञाणकायानं उप्पत्तिद्वारारम्मणववत्थानतो द्वादस वुत्तानीति अयमेत्थ तावत्तता.
दट्ठब्बभेदतोति एत्थ पन सब्बानि चेतानि आयतनानि अनागमनतो, अनिग्गमनतो च दट्ठब्बानि. न हि तानि पुब्बे उदया कुतोचि आगच्छन्ति, नपि उद्धं वया कुहिञ्चि गच्छन्ति, अथ खो पुब्बे उदया अप्पटिलद्धसभावानि उद्धं वया परिभिन्नसभावानि, पुब्बन्तापरन्तवेमज्झे पच्चयायत्तवुत्तिताय अवसानि पवत्तन्ति, तस्मा अनागमनतो, अनिग्गमनतो च दट्ठब्बानि. तथा निरीहतो, अब्यापारतो च. न हि चक्खुरूपादीनं एवं होति ‘‘अहो वत अम्हाकं सामग्गियं विञ्ञाणं नाम उप्पज्जेय्या’’ति, न च तानि विञ्ञाणुप्पादनत्थं द्वारभावेन, वत्थुभावेन, आरम्मणभावेन वा ब्यापारमापज्जन्ति, अथ खो धम्मतावेसा यं चक्खुरूपादिसामग्गियं चक्खुविञ्ञाणादीनि सम्भवन्ति, तस्मा निरीहतो, अब्यापारतो च दट्ठब्बानि. अपिच अज्झत्तिकानि सुञ्ञो गामो विय दट्ठब्बानि धुवसुभसुखत्तभावविरहितत्ता, बाहिरानि गामघातकचोरा विय. तथा अज्झत्तिकानि छपाणका विय दट्ठब्बानि, बाहिरानि तेसं गोचरा वियाति अयमेत्थ दट्ठब्बभेदो. एवं पाळिमुत्तनयेनेत्थ विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
आयतनविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.
धातुविभङ्गमातिकत्थवण्णना
धातुविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – अट्ठारस धातुयोति एत्थ विदहति, धीयते, विधानं, विधीयते एताय, एत्थ वा धीयतीति धातु. लोकिया हि धातुयो कारणभावेन ववत्थिता. अनेकप्पकारं संसारदुक्खं विदहन्ति निप्फादेन्ति, सत्तेहि च धीयन्ते धारीयन्ति, दुक्खविधानमत्तमेव चेता, एताहि च कारणभूताहि संसारदुक्खं सत्तेहि अनुविधीयति, यथाविहितञ्च दुक्खं एतास्वेव धीयति ठपीयतीति एतेहि अत्थेहि यथासम्भवं ‘‘धातुयो’’ति वुच्चन्ति.
यथा वा सरीरसङ्खातस्स समुदायस्स अवयवभूतेसु रससोणितादीसु अञ्ञमञ्ञं विसभागलक्खणपरिच्छिन्नेसु धातुसमञ्ञा, एवमेतेसुपि पञ्चक्खन्धसङ्खातस्स अत्तभावस्स चक्खादीसु धातुसमञ्ञा वेदितब्बा. लोकियलोकुत्तरसाधारणत्थवसेन पन अत्तनो सभावं धारेन्तीति धातुयो. निज्जीवमत्तानमेतं अधिवचनं, तस्मा यथावुत्तेनत्थेन चक्खु च तं धातु चाति चक्खुधातु. एवं सेसेसुपीति अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदतो पनेत्थ आयतनेसु वुत्तनयेन वेदितब्बो. अपिच पञ्चद्वारावज्जनसम्पटिच्छनद्वयविञ्ञाणं मनोधातु नाम. पञ्चविञ्ञाणमनोधातुवज्जितं पन सब्बम्पि विञ्ञाणं मनोविञ्ञाणधातु नाम. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीये ताव – ‘‘पथवीधातु आपो तेजो वायो आकासविञ्ञाणधातू’’ति छ धातुयो उद्दिसित्वा आदितो पञ्च अज्झत्तिकबाहिरवसेन, पच्छिमा च छ विञ्ञाणवसेन विभत्ता, अपरापि ‘‘सुखधातु दुक्खसोमनस्सदोमनस्सुपेक्खाअविज्जाधातू’’ति छ धातुयो उद्दिसित्वा तथा तथा विभत्ता, पुन अपरापि ‘‘कामधातु ब्यापादविहिंसानेक्खम्मअब्यापादअविहिंसाधातू’’ति छ धातुयो उद्दिसित्वा, एवं तीहि छक्केहि पच्चेकं तेभूमका अट्ठारस धातुयो सरूपतो, लक्खणाहारतो, निस्सयविसयपयोगविनाभावादितो च वुत्ताति वेदितब्बाति अयं सुत्तन्तभाजनीयनयो.
अभिधम्मभाजनीये पन सरूपेनेव अट्ठारस धातुयो उद्दिसित्वा पसादविसयधातुयो आयतने वुत्तनयेन विभत्ता, सत्त विञ्ञाणधातुयो पन –
‘‘तत्थ कतमा चक्खुविञ्ञाणधातु? चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चित्तं…पे… चक्खुविञ्ञाणधातु. अयं वुच्चति चक्खुविञ्ञाणधातु…पे… कायविञ्ञाणधातु.
‘‘तत्थ कतमा मनोधातु? चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… कायविञ्ञाणधातुया…पे… निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं…पे… सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारो उप्पज्जति चित्तं…पे… अयं वुच्चति मनोधातु.
‘‘तत्थ कतमा धम्मधातु? वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो, यञ्च रूपं अनिदस्सनं अप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं, असङ्खता च धातु…पे… अयं वुच्चति धम्मधातु.
‘‘तत्थ कतमा मनोविञ्ञाणधातु…पे… मनोधातुयापि उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्तं…पे… मनञ्च पटिच्च धम्मे च उप्पज्जति चित्तं…पे… अयं वुच्चति मनोविञ्ञाणधातू’’ति (विभ. १८४) –
एवं विभत्ता. तत्थ सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारोति एत्थ पञ्चविञ्ञाणविसयेसु सब्बधम्मेसूति एवं अत्थो गहेतब्बो. मनोधातुयापि उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तराति एत्थ पन पि-कारो सम्पिण्डनत्थो, तस्मा मनोधातुयापि सन्तीरणवोट्ठब्बनादिमनोविञ्ञाणधातुयापीति एवमत्थो गहेतब्बो. मनञ्च पटिच्चातिआदीसु मनोद्वारे भवङ्गमनञ्चेव चतुभूमकधम्मारम्मणञ्च पटिच्च सहावज्जनकजवनं निब्बत्ततीति अत्थो. अयं अभिधम्मभाजनीयनयो.
पञ्हापुच्छकनये पन अट्ठारसन्नं धातूनं कति कुसला…पे… कति अरणाति? सोळस धातुयो अब्याकता, द्वे धातुयो तिधापि होन्ति…पे… दस धातुयो नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा, पञ्च धातुयो विपाका, मनोधातु सिया विपाका, सिया नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा, द्वे धातुयो तिधापि होन्ति. दस धातुयो उपादिन्नुपादानिया, सद्दधातुयो अनुपादिन्नुपादानिया, पञ्च धातुयो सिया उपादिन्नुपादानिया, सिया अनुपादिन्नुपादानिया, द्वे धातुयो तिधापि…पे… दस धातुयो सिया उप्पन्ना, सिया उप्पादिनो, सद्दधातु सिया उप्पन्ना, सिया अनुप्पन्ना, सिया न वत्तब्बा उप्पादिनोति, छ धातुयो तिधापि. धम्मधातु तिधाव…पे… रूपधातु सनिदस्सनसप्पटिघा, नव धातुयो अनिदस्सनसप्पटिघा, अट्ठ धातुयो अनिदस्सनअप्पटिघा. सत्तरस धातुयो न हेतू, धम्मधातु द्विधाव…पे… सोळस धातुयो अरणा, द्वे धातुयो द्विधापीति अयं पञ्हापुच्छकनयो.
इदानि पनेतासं –
कमतावत्ततो दट्ठब्बा, पच्चयानं विभागतो;
धातूनमिध विञ्ञेय्यो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.
तत्थ कमतो ताव इधापि देसनाक्कमोव युज्जति. सो च पनायं हेतुफलानुपुब्बववत्थानवसेन वुत्तो. चक्खुधातु रूपधातूति इदं हि द्वयं हेतु, चक्खुविञ्ञाणधातूति इदं फलं. एवं सब्बत्थ. अयं तावेत्थ कमो.
तावत्ततो पन या इध सुत्तन्तभाजनीये तीहि छक्केहि वुत्ता धातुयो चेव, तेसु तेसु सुत्ताभिधम्मपदेसेसु ‘‘आभाधातु…पे… अनेकधातुनानाधातुलोको’’तिआदिना आगता चाति अञ्ञापि बहुधातुयो दिस्सन्ति, तासम्पि वसेन परिच्छेदं अवत्वा कस्मा अट्ठारसेव वुत्ताति? तासम्पि तदन्तोगधत्ता.
अपिच विजाननसभावे विञ्ञाणे जीवसञ्ञीनं तस्सा चक्खुविञ्ञाणादिभेदेन अनेकतं, चक्खुरूपादिपच्चयायत्तवुत्तिताय अनिच्चतञ्च पकासेत्वा तस्मिं दीघरत्तानुसयितजीवसञ्ञासमूहननत्थञ्च अट्ठारसेव वुत्ता. किञ्च भिय्यो – वेनेय्यज्झासयवसेन च. वेनेय्या हि अरूपमूळ्हो रूपमूळ्हो उभयमूळ्होति तिविधा होन्ति. तेसं तिण्णम्पि यथाक्कमं नातिसङ्खेपवित्थारतो अरूपभेदविभाविनी खन्धदेसना, रूपभेदविभाविनी आयतनदेसना, तदुभयभेदविभाविनी धातुदेसना सप्पायाति वेनेय्यज्झासयवसेन अट्ठारसेव वुत्ताति. वुत्तञ्च –
‘‘सङ्खेपवित्थारनयेन तथा तथा हि,
धम्मं पकासयति एस यथा यथास्स;
सद्धम्मतेजविहतं विलयं खणेन,
वेनेय्यसत्तहदयेसु तमो पयाती’’ति. (विभ. अट्ठ. १८३);
अयमेत्थ तावत्तता.
दट्ठब्बतो पनेता सब्बापि सङ्खता धातुयो पुब्बन्तापरन्तविवित्ततो, धुवसुभसुखत्तभावसुञ्ञतो, पच्चयायत्तवुत्तितो च दट्ठब्बा. विसेसतो पनेत्थ भेरितलं विय चक्खुधातु दट्ठब्बा, दण्डो विय रूपधातु, सद्दो विय चक्खुविञ्ञाणधातु. तथा तिस्सोपि चेता यथाक्कमं आदासतलमुखमुखनिमित्तानि विय. तथा तिलयन्तचक्कतेलानि विय, अधरारणीउत्तरारणीअग्गी विय च दट्ठब्बा. एस नयो सोतधातुआदीसुपि. मनोधातु पन यथासम्भवतो चक्खुविञ्ञाणधातुआदीनं पुरेचरानुचरा विय दट्ठब्बा. धम्मधातुयं पन वेदना सल्लसूलमिव, सञ्ञा रित्तमुट्ठि विय, सङ्खारा विसरुक्खमिव, सुखुमरूपं खुरचक्कं विय, असङ्खता धातु खेमन्तभूमि विय च दट्ठब्बा, मनोविञ्ञाणधातु पन मक्कटो विय, अस्सखळुङ्को विय, यत्थकामनिपातितो वेहासक्खित्तदण्डो विय, रङ्गनटो विय च दट्ठब्बा. अयमेत्थ दट्ठब्बता.
पच्चयानं विभागतो पनेत्थ चक्खुविञ्ञाणधातुया चक्खु निस्सयपच्चयो, रूपं आरम्मणपच्चयो, किरियामनोधातु अनन्तरपच्चयो, तयो अरूपिनो खन्धा सहजातपच्चयो. एवं सोतविञ्ञाणादीसुपि. मनोविञ्ञाणधातुया पन मनोधातु अनन्तरपच्चयो, धम्मधातु आरम्मणपच्चयो, सम्पयुत्तनिस्सयसहजातादिपच्चयोति अयं पच्चयविभागो. एवं विञ्ञेय्यो पाळिमुत्तविनिच्छयो.
धातुविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.
सच्चविभङ्गमातिकत्थवण्णना
सच्चविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – चत्तारि अरियसच्चानीति एत्थायं सच्च-सद्दो अनेकेसु अत्थेसु दिस्सति. सेय्यथिदं – ‘‘सच्चं भणे न कुज्झेय्या’’तिआदीसु (ध. प. २२४) वाचासच्चे. ‘‘सच्चे ठिता समणब्राह्मणा’’तिआदीसु (जा. २.२१.४३३) विरतिसच्चे. ‘‘कस्मा नु सच्चानि वदन्ति नाना, पवादियासे कुसलावदाना’’तिआदीसु (सु. नि. ८९१) दिट्ठिसच्चे. ‘‘एकं हि सच्चं, न दुतियमत्थी’’तिआदीसु (सु. नि. ८९०) परमत्थसच्चे, निब्बाने चेव मग्गे च. ‘‘चतुन्नं अरियसच्चानं कति कुसला’’तिआदीसु (विभ. २१६) अरियसच्चे. स्वायमिधापि अरियसच्चे वत्तति. केनट्ठेन सच्चानि? तथट्ठेन. कोयं तथट्ठो नाम? यो पञ्ञाचक्खुना उपपरिक्खमानानं मायाव विपरीतो, मरीचीव विसंवादको, तित्थियानं अत्था विय अनुपलब्भमानसभावो च न होति, अथ खो बाधनप्पभवसन्तिनिय्यानभूतेन तच्छाविपरीतभूतभावेन अरियञाणस्स गोचरो होति. अयं तथट्ठो सच्चट्ठोति वेदितब्बो. वुत्तञ्च –
‘‘इति तच्छाविपल्लासभूतभावं चतूसुपि;
दुक्खादीस्वविसेसेन, सच्चट्ठं आहु पण्डिता’’ति (विभ. अट्ठ. १८९; सारत्थ. टी. महावग्ग ३.१४).
अरियानि च तानि सच्चानि चाति अरियसच्चानि. अरियानीति उत्तमानि, अविसंवादकानीति अत्थो. अरियेहि बुद्धादीहि पटिविज्झितब्बानि सच्चानि, अरियस्स वा सम्मासम्बुद्धस्स सन्तकानि सच्चानि तेन उप्पादितत्ता, पकासितत्ता च, अरियभावकरानि वा सच्चानि तेसं अभिसम्बुद्धत्ता अरियभावसिद्धितोति अरियसच्चानि. ‘‘दुक्खं अरियसच्च’’न्तिआदीसु पन दु-इति अयं सद्दो कुच्छिते दिस्सति. कुच्छितं हि पुत्तं ‘‘दुपुत्तो’’ति वदन्ति. खं-सद्दो पन तुच्छे. तुच्छं हि आकासं ‘‘ख’’न्ति वुच्चति. इदञ्च पठमसच्चं कुच्छितं अनेकोपद्दवाधिट्ठानतो, तुच्छं बालजनपरिकप्पितधुवसुभसुखत्तभावविरहिततो, तस्मा कुच्छितत्ता, तुच्छत्ता च ‘‘दुक्ख’’न्ति वुच्चति. सं-इति च अयं सद्दो ‘‘समागमो, समेत’’न्तिआदीसु संयोगं दीपेति. उ-इति अयं सद्दो ‘‘उप्पन्नं उदित’’न्तिआदीसु उप्पत्तिं. अय-सद्दो पन कारणं दीपेति. इदञ्च दुतियसच्चं अवसेसपच्चयसमायोगे सति दुक्खस्सुप्पत्तिकारणन्ति ‘‘दुक्खसमुदयो’’ति वुच्चति.
ततियसच्चं पन यस्मा नि-सद्दो अभावं, रोध-सद्दो चारकं दीपेति, तस्मा अभावो एत्थ, एतस्मिं वा अधिगते संसारचारकसङ्खातस्स दुक्खनिरोधस्स सब्बगतिसुञ्ञत्ता, तप्पटिपक्खत्ता चाति ‘‘दुक्खनिरोध’’न्ति वुच्चति, दुक्खस्स वा अनुप्पादनिरोधपच्चयत्ता. चतुत्थं पन यस्मा एतं दुक्खनिरोधं गच्छति, सत्तं वा तं गमयति आरम्मणवसेन तदभिमुखत्ता, पटिपदा च होति दुक्खनिरोधप्पत्तिया, तस्मा ‘‘दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति वुच्चति.
अपिच दुक्खादीनं चत्तारो चत्तारो अत्था विभत्ता तथा अवितथा अनञ्ञथा, ये दुक्खादीनि अभिसमेन्तेहि अभिसमेतब्बा. यथाह –
‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो विपरिणामट्ठो, इमे चत्तारो दुक्खस्स दुक्खट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. समुदयस्स आयूहनट्ठो निदानट्ठो संयोगट्ठो पलिबोधट्ठो …पे… निरोधस्स निस्सरणट्ठो विवेकट्ठो असङ्खतट्ठो अमतट्ठो…पे… मग्गस्स निय्यानट्ठो हेत्वट्ठो दस्सनट्ठो आधिपतेय्यट्ठो…पे… अनञ्ञथा’’ति (पटि. म. २.८).
एवं विभत्तानं चतुन्नं चतुन्नं अत्थानं वसेन दुक्खादीनि वेदितब्बानि. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदतो पन तण्हावज्जिता सब्बलोकियधम्मा, संकिलेसिकवज्जिता वा दुक्खसच्चं नाम, तण्हा पन सब्बा अकुसला वा लोकियकुसला वा धम्मा समुदयसच्चं नाम, निब्बानं निरोधसच्चं नाम, लोकुत्तरकुसलचित्तसम्पयुत्तानि अट्ठमग्गङ्गानि दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं नाम. इमेहि पन मग्गङ्गेहि सम्पयुत्ता चित्तचेतसिका धम्मा चेव सामञ्ञफलानि चेत्थ असङ्गहितानीति वेदितब्बानि. तानि हि ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्ति (सं. नि. ३.१५) वचनतो सङ्खारदुक्खसङ्गहितानिपि. याय परिञ्ञाय भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सति तथत्तेन न होन्ति, दुक्खं अरियसच्चन्ति न वुच्चन्ति, तानि ठपेत्वा सब्बे लोकियलोकुत्तरधम्मा सङ्गहिताति दट्ठब्बा. अयं धम्मभेदो.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीये दुक्खसच्चं ताव –
‘‘तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं? जातिपि दुक्खा, जरापि दुक्खा, मरणम्पि दुक्खं, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासापि दुक्खा, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो दुक्खो, यम्पिच्छं न लभति, तम्पि दुक्खं, संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति (विभ. १९०) –
उद्दिसित्वा विभत्तं. तत्थ दुक्खं तिविधं होति दुक्खदुक्खं विपरिणामदुक्खं सङ्खारदुक्खन्ति. तत्थ दुक्खदुक्खं दुविधं परियायदुक्खं निप्परियायदुक्खन्ति. तत्थ कायिकचेतसिकदुक्खदोमनस्सवेदना निप्परियायदुक्खं नाम, तदवसेसा पन दुक्खदुक्खस्स वत्थुभूता पञ्चुपादानक्खन्धा परियायदुक्खं नाम. सुखसोमनस्सवेदना विपरिणामदुक्खं नाम. सब्बे पन पञ्चुपादानक्खन्धा, सब्बसङ्खता वा सङ्खारदुक्खं नाम. इमेसं तिण्णं दुक्खानं वसेन यथायोगं तीसु भवेसु जातिआदीनं दुक्खदुक्खता वेदितब्बा. कामभवस्मिं हि जाति ताव सयं न दुक्खा, अपायगतिमनुस्सगतिआदीसु पन निरयग्गिसन्तापादिमूलकं, गब्भोक्कन्तिकादिमूलकं, जिघच्छापिपासादिमूलकञ्च दुक्खं तस्स सब्बस्स कायिकचेतसिकदुक्खस्स वत्थुभावेन परियायतो दुक्खन्ति. तथा जरामरणादयोपि. केवलं जरा कायदुब्बलतामूलस्स, पुत्तदारादिपरिभवमूलस्स च, मरणं पन मारणन्तिकवेदनाभूतस्स, निरयादिगतिनिमित्तदस्सनमूलस्स च दुक्खस्स वत्थुभावतो, सोकादयो सोकादिमूलस्स कायिकचेतसिकदुक्खस्स वत्थुभावत्ता चेव सयं दुक्खत्ता च दुक्खाति वेदितब्बा. विपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खता चेसं पसिद्धायेव. एवं कामभवे जातिआदीनं तीहिपि दुक्खेहि दुक्खता वेदितब्बा. रूपारूपभवेसु पन यस्मा सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा न सन्ति, तस्मा तत्थ जातिआदीनं विपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खवसेन च दुक्खता वेदितब्बा, न दुक्खदुक्खवसेनाति अयं दुक्खसच्चे नयो.
समुदयसच्चं पन ‘‘कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा’’ति (विभ. २०३) तत्तकमेव उद्दिसित्वा ‘‘सा खो पनेसा तण्हा कत्थ उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति (विभ. २०३) पुच्छित्वा छन्नं छन्नं इन्द्रियविसयविञ्ञाणफस्सवेदनासञ्ञाचेतनातण्हावितक्कविचारानं विसयभूतानं वसेन तण्हाय ‘‘एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति एवं उप्पत्तिं पकासेत्वा वित्थारतो विभत्तं.
निरोधसच्चं पन ‘‘तस्सा एव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो’’ति (विभ. २०४) वत्वा पुन ‘‘सा खो पनेसा तण्हा कत्थ निरुज्झमाना निरुज्झती’’ति (विभ. २०४) पुच्छित्वा समुदयसच्चे वुत्तइन्द्रियादीनं वसेन पटिलोमतो तण्हाय निरोधं पकासेत्वा वित्थारतो विभत्तं. तत्थ असेसविरागनिरोधोतिआदीनि पदानि निब्बानवेवचनानि. निब्बानं हि आगम्म तण्हा असेसा विरज्जति, निरुज्झति, चजीयति, पटिनिस्सज्जीयति, मुच्चति, न अल्लीयति, तस्मा ‘‘असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो’’ति वुच्चति. एकमेव हि निब्बानं, नामानि पनस्स सब्बसङ्खतानं नामपटिपक्खवसेन अनेकानि होन्ति.
ननु पाटेक्कं निब्बानं नाम नत्थि, किलेसक्खयमत्तमेव निब्बानं, तेनेव च तासु तासु सुत्ताभिधम्मदेसनासु ‘‘रागक्खयो दोसक्खयो’’तिआदिना (सं. नि. ४.३१४) वुत्तन्ति चे? न, अरहत्तनिब्बानानं एकतापज्जनतो. अरहत्तम्पि हि ‘‘यो खो, आवुसो, रागक्खयो दोसक्खयो मोहक्खयो, इदं वुच्चति अरहत्त’’न्ति (सं. नि. ४.३१४) रागादीनं परिक्खयन्ते उप्पन्नत्ता उपचारेन अरहत्तं रागक्खयादिभावेन वुच्चति, तथा रागादीनं खयहेतुत्ता निब्बानम्पि रागक्खयादिभावेन वुत्तन्ति गहेतब्बं. इतरथा निब्बानस्स बहुत्तं आपज्जति रागादीनं बहुन्नं खयस्सापि बहुत्ता. सब्बकिलेसानम्पि खयस्स एकत्तेन पठममग्गेन दिट्ठिआदीनं खये सब्बकिलेसक्खयो आपज्जति, ओळारिकत्तञ्चस्स सिया तिरच्छानानम्पि उप्पन्नरागक्खयस्स पाकटत्तेन निब्बानप्पत्तितो, गोत्रभूक्खणेपि च रागादिक्खयो होति गोत्रभुनो निब्बानविसयत्ता, मग्गस्स पन निब्बानारम्मणताअप्पसङ्गो. न हि अत्तना खेपियमानकिलेसक्खयमारब्भ मग्गो उप्पज्जति, अभावो चस्स आपज्जति रागादिक्खयभूतस्स पन अभावस्स पक्खवसेन तुच्छरूपत्ता, तस्सापि भावत्ताभावाव विवेकलक्खणं न सिया, सङ्खतता चस्स सिया. न हि कदाचि उपलब्भमानं असङ्खतं भवितुमरहति सब्बेसम्पि अहेतुकत्तापत्तितो, सङ्खतत्तेपि चस्स न निब्बानत्तं उप्पत्तिजराभङ्गसमङ्गिताय दुक्खत्ता, तथा च अभावस्सापि अभावो, अनवट्ठानञ्च खीणानम्पि रागादीनं पुन उप्पज्जनं येसं तेसमेव अभावो अभावस्स विनट्ठत्ता.
अपिच कारणन्तरेन वा भावे उप्पन्ने रागादीनं न काचि हानि होति. न हि अञ्ञस्सुप्पत्तियं अञ्ञं विगच्छति. अभावो भावस्स विरोधि, विरोधिसन्निधाने च इतरं विगच्छतीति चे? किमिदं विगमनं नाम. यदि तम्पि भावरूपं, समानदोसता चस्स सिया अनवट्ठानञ्च, न च अत्थसिद्धि. यदि तुच्छरूपं, किं पठममेवस्स तुच्छरूपताय उपगताय दूरम्पि गन्त्वा उपगन्तब्बाति सिद्धा, रागादिक्खयभूतस्स निब्बानस्स तुच्छरूपताय अभावो, न च अभावो एव निब्बानं. अतीतानागतदोसानमभावे निब्बानप्पत्तिया अभावतो वत्तमानानञ्च अभावो नाम. अभावो नाम न किलेसविगममत्तो, अपि तु अनुप्पत्तिभावेन. अच्चन्तविगमो निब्बानेनापि सम्पादीयतीति चे? न, तस्स कारणभावा. विपस्सना कारणमिति चे? न, अत्तादिविकप्पजनकसङ्खतधम्मदस्सनेन विना अनत्तादिविकप्पभूताय विपस्सनाय अनुप्पत्तितो. यदि हि उप्पज्जेय्य, ताय सब्बेपि सत्ता विमुत्ता एव सियुं, नो च कदाचि न पुच्छेय्य विरुद्धधम्मदस्सनाभावा. न हि दस्सनं विना विकप्पो सम्भवति, न च अत्ताति विकप्पजनकरूपादिदस्सनमेव तब्बिरुद्धविकप्पजनकं होति. बुद्धानञ्च परम्परोपदेसेन रूपादीसु विपस्सनाविकप्पो उप्पज्जतीति चे? न, तेसम्पि विरुद्धदस्सनाभावेन विपस्सनाविकप्पानुप्पत्तितो. न हि यादिसाय कारणसामग्गिया यादिसं कारियं उप्पज्जति, तादिसाय एव तब्बिरुद्धं उप्पज्जति अहेतुकत्तप्पसङ्गतो. न च विरुद्धदस्सनाभावेन एकस्स विपस्सनाविकप्पजनकसामत्थियाभावतो तादिसानं परम्परायपि तब्भावो, तदुपदेसो च सम्भवति. तिलक्खणूपदेसनानन्तरिकताय पन बुद्धानं निब्बानसच्छिकिरिया सिद्धि, तेनेवस्स किलेसानमच्चन्तप्पहानस्स, विपस्सनोपदेससामत्थियस्स च सिद्धीति निब्बानमेव तदुभयकारणं, नाञ्ञन्ति गहेतब्बं.
कस्मा पन निब्बानदस्सनेन रागादीनं अच्चन्तप्पहानं, तिलक्खणञ्च होति. न हि अञ्ञस्स दस्सनेन इतररागप्पहानं, तिलक्खणञाणञ्च युत्तन्ति? न, असङ्खतदस्सनेन सङ्खतस्स वा दोसस्स वा पाकटत्ता. दिट्ठअच्चन्तसुखानं हि वट्टसुखे, तन्निस्सयारम्मणादीसु च सुखाभिमानो, वट्टाभिरति च पहीयति दिट्ठपरतीरस्स नाविकस्स नावायेकदेसे सुखाभिमानाभिरतियो विय. अपिच सङ्खतधम्मेसु अल्लिना रागादयो असङ्खतधम्मे सण्ठातुं न सक्कोन्ति अग्गिक्खन्धे विय मक्खिका, थले विय च जलचरा, निब्बानदस्सनेन पहीनदोसस्स चित्तस्स याथावतो तेसु सङ्खतेसु तिलक्खणदस्सनं सम्भवति भेसज्जालेपेन विहतकाचतिमिरादिदोसस्स चक्खुनो घटादिरूपदस्सनं विय, दिट्ठदोसेसु चस्स सङ्खारेसु न पुन रागादीनमुप्पत्ति ञाता सुचिभावे विय वच्चकूपेति वेदितब्बं.
कस्मा पन केसञ्चि सत्तानं एव निब्बानसच्छिकिरियासम्भवो, न सब्बेसन्ति? अनादिबुद्धपरम्परोपदेससापेक्खत्ता, तेसञ्च उपदेसकानं सब्बत्थ सब्बदा अभावतो, सोतूनञ्च खणसम्पत्तिया अच्चन्तदुल्लभत्ता, चक्कवाळानञ्च अनन्तत्ता, तस्मा केचि एव बुद्धुप्पादकाले तिलक्खणोपदेसलाभेन निब्बानं सच्छिकरोन्ति, न सब्बेति गहेतब्बं.
कथं पनेत्थ रागादीनं अच्चन्तविगमो निब्बानेन साधीयतीति? न ताव सो, अतीतानागतानं तेसमिदानि अभावा, पुब्बे च तस्स विज्जमानत्ता, वत्तमानानं सरसनिरोधतो. कथञ्चस्स तुच्छरूपस्स निब्बानस्स हेतुत्ते यथावुत्तदोसानमवसरोति चे? न, तस्स भावरूपत्ता. पुब्बभागपटिपत्तिया हि निब्बानमारब्भ अनुसयाजननभावेन उप्पन्नमग्गा एव किलेसानमनुप्पादनिरोधो तदुप्पत्तिया आयतिं उप्पज्जनारहानं अनुप्पत्तितो अग्गिसन्निधाने अङ्कुराजनकभावेन उप्पन्नसालिक्खन्धस्स बीजताभावरूपता विय. न हि अभावो नाम कोचि परमत्थतो अत्थि, यो कारणेन जनीयति तब्बिरुद्धक्खणुप्पादनभावोवुप्पादनं अनेकक्खणुप्पादनेन खन्धकाराभावुप्पादनं विय, तस्मा किलेसानं अनुप्पत्तिनिरोधसङ्खातस्स अरियमग्गस्स उपनिस्सयत्ता उपनिस्सयोपचारेन निब्बानं ‘‘असेसविरागनिरोधो’’तिआदिना वुत्तं. सरूपेनेव कस्मा न वुत्तन्ति चे? अभिसुखुमत्ता, अनुपलद्धपुब्बत्ता च, सुखुमता चस्स भगवतो अप्पोस्सुक्कतावचनतो, अरियेन चक्खुना पस्सितब्बतो च वेदितब्बा.
एत्थ पन परवादी आह – ‘‘नत्थेव निब्बानं अनुपलब्भनीयतो’’ति. न अनुपलब्भनीयं तस्स सिद्धत्ता. उपलब्भति हि तं तदनुरूपपटिपत्तिया अरियेहि. अपिच निब्बानं नत्थीति न वत्तब्बं सब्बसत्तानं विरुद्धधम्मानं भावेन अपवग्गाभावप्पसङ्गतो. न च तं युत्तं उण्हादिपटिपक्खस्स सीतादिनो विय भवपटिपक्खस्स निब्बानस्सपि अवस्संभावा. वुत्तञ्च –
‘‘यथापि उण्हे विज्जन्ते, अपरं विज्जति सीतलं;
एवं तिविधग्गि विज्जन्ते, निब्बानं इच्छितब्बक’’न्ति. (बु. वं. २.११) –
आदि. अच्चन्तनिरोधहेतुनो विपस्सनोपदेसस्स दस्सनतो च अत्थेव निब्बानं तं विना तस्सासम्भवतोति वुत्तोवायमत्थो. तदेतं पुरिमाय कोटिया अभावतो अप्पभवं, ततोव अजरामरणं, निच्चञ्च होतीति अणुआदीनम्पि निच्चभावपत्ति निब्बानस्सेव निच्चत्ताति चे? न, भिन्नाधिकरणत्तेन हेतुलक्खणस्सानुपपत्तितो. अणुआदीनम्पि असङ्खतता इति चे? न, असङ्खततासिद्धितो असङ्खतानञ्चानेकत्तानुपपत्तितो. यदि हि असङ्खतं नाम भवेय्य, एकेनेव भवितब्बं देसकालसभावभेदस्स कारणभेदकत्ता, भिन्नसभावानम्पि अहेतुकत्ते अतिप्पसङ्गतो.
सङ्खतेहि सभावभिन्नस्स निब्बानस्स कथं अहेतुकताति चे? असङ्खतसभावेन सङ्खतसभावेहि भिन्नस्स कारणानपेक्खत्ता. असङ्खतत्ते हि समाने भवसभावभेदो कारणभेदं सूचयति, तस्मा एकमेव निच्चं भवितुमरहति, तञ्च यथावुत्तयुत्तितो, सब्बञ्ञुवचनतो च परमत्थतो विज्जमानं निब्बानमेव. वुत्तं हेतं भगवता ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति (इतिवु. ४३). अयं दुक्खनिरोधसच्चे नयो.
इतरं पन ‘‘सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधी’’ति उद्दिसित्वा वित्थारतो विभत्तं. विनिच्छयो पनेत्थ मग्गङ्गविभङ्गे आवि भविस्सतीति अयं सुत्तन्तभाजनीयनयो.
अभिधम्मभाजनीये पन –
‘‘चत्तारि सच्चानि दुक्खं दुक्खसमुदयो दुक्खनिरोधो दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा. तत्थ तण्हा दुक्खसमुदयो. अवसेसा सासवधम्मा…पे… दुक्खं. तण्हाय पहानं दुक्खनिरोधो. अट्ठङ्गिको मग्गो दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति (विभ. २०६) –
वत्वा अट्ठ मग्गङ्गानि वित्थारतो निद्दिसित्वा ‘‘अवसेसा धम्मा दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय सम्पयुत्ता’’ति (विभ. २०६ आदयो) एवं पठमवारे चत्तारि सच्चानि विभत्तानि. तानि पुन अपरेहिपि ‘‘तण्हा, अवसेसा च किलेसा समुदयो, तथा तण्हा, अवसेसा च किलेसा, अवसेसा च अकुसला समुदयो, तथा तण्हा, अवसेसा च किलेसा, अवसेसा च अकुसला, तीणि च कुसलमूलानि, सासवानि समुदयो, तथा तण्हा, अवसेसा च किलेसा, अवसेसा च अकुसला, तीणि च कुसलमूलानि, सासवानि, अवसेसा च सासवकुसलधम्मा समुदयो. अवसेसा सासवधम्मा दुक्खं, तस्स तस्स समुदयस्स पहानं निरोधो, अट्ठङ्गिको मग्गो पटिपदा’’ति इमेहि वारेहि विभत्तानि. तत्थ ‘‘अरियसच्चानी’’ति अवत्वा निप्पदेसतो पच्चयसङ्खातं समुदयं दस्सेतुं ‘‘सच्चानी’’ति वुत्तं. अरियसच्चेसु हि तण्हाव समुदयो, न इतरे. न च केवलं तण्हाव दुक्खं समुदानेति, अवसेसा कुसलाकुसलापि पच्चयं समुदानेन्तियेवाति तेपि समुदयतो दस्सेतुं ‘‘सच्चानि’’त्वेव वुत्तं. ततो परं यस्मा अट्ठङ्गिको मग्गोव पटिपदाति. सम्पयुत्ता पन फस्सादयो सब्बेपि धम्मा पटिपदा एव, तस्मा तं नयं दस्सेतुं सब्बसङ्गाहिकवारेपि सब्बानि विभत्तानि. एत्थ हि अरियधनानेव सङ्गहितानि. सेसं सदिसमेवाति अयं अभिधम्मभाजनीयनयो.
पञ्हापुच्छकनये पन चतुन्नं अरियसच्चानं कति कुसला…पे… कति अरणा? समुदयसच्चं अकुसलं, निरोधसच्चं अब्याकतं, दुक्खसच्चं तिधापि. समुदयो सवितक्कसविचारो, निरोधो अवितक्कअविचारो, मग्गो तिधापि, दुक्खं तिधापि, न वत्तब्बं च. तीणि सच्चानि अनिदस्सनअप्पटिघानि, दुक्खं तिधापि. समुदयो हेतु, निरोधो न हेतु, सेसा द्विधापि. द्वे सच्चानि लोकियानि, मग्गनिरोधा लोकुत्तरा. समुदयसच्चं सरणं, द्वे सच्चानि अरणानि, दुक्खं दुविधापि. अयं पञ्हापुच्छकनयो. इदानि पनेत्थ –
कमतोनूनाधिकतो, लक्खणादीहि सुञ्ञतो;
ञाणकिच्चोपमा ञेय्यो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.
तत्थ कमतो ताव इधापि देसनाक्कमोव युज्जति. एत्थ ओळारिकत्ता, सब्बसत्तसाधारणत्ता च सुविञ्ञेय्यन्ति दुक्खसच्चं पठमं वुत्तं, ततो तस्सेव हेतुदस्सनत्थं समुदयसच्चं, ततो ‘‘हेतुनिरोधा भवनिरोधो’’ति ञापनत्थं निरोधसच्चं, तदधिगमुपायदस्सनत्थं अन्ते मग्गसच्चं. भवसुखस्सादगधितानं संवेगजननत्थं पठमं दुक्खमाह, ततो ‘‘भवं नेव अहेतुकं आगच्छति, न इस्सरनिम्मानादिना होति, इतो पन होती’’ति ञापनत्थं समुदयसच्चं, ततो सहेतुकेन दुक्खेन अभिभूतत्ता संविग्गमानसानं तन्निस्सरणदस्सनेन अस्सासजननत्थं निरोधं, ततो निरोधसम्पापकं मग्गन्ति अयमेत्थ कमो.
अनूनाधिकतो पन कस्मा चत्तारि एव सच्चानीति चे? ततो अञ्ञस्स असम्भवतो, अञ्ञतरस्स च अनपनेय्यतो. अपिच पवत्तिमाचिक्खन्तो भगवा सहेतुकं आचिक्खति, निवत्तिञ्च सउपायं. इति पवत्तिनिवत्तितदुभयहेतूनं एतपरमतो चत्तारि एव वुत्तानीति अयमेत्थानूनाधिकतो.
लक्खणादीहि पनेत्थ लक्खणतो बाधनलक्खणं दुक्खसच्चं, सन्तापनरसं, पवत्तिपच्चुपट्ठानं. पभवलक्खणं समुदयसच्चं, अनुपच्छेदकरणरसं, पलिबोधपच्चुपट्ठानं. सन्तिलक्खणं निरोधसच्चं, अच्चुतिरसं, अनिमित्तपच्चुपट्ठानं. निय्यानलक्खणं मग्गसच्चं, किलेसपहानकरणरसं, वुट्ठानपच्चुपट्ठानं. अपिच पवत्तिपवत्तकनिवत्तिनिवत्तकलक्खणानि पटिपाटिया, तथा सङ्खततण्हाअसङ्खतदस्सनलक्खणानि चाति इमानेत्थ लक्खणानि.
सुञ्ञतो पनेतानि यथाक्कमं वेदककारकनिब्बुतगमकाभावतो सुञ्ञानि. वुत्तञ्च –
‘‘दुक्खमेव हि, न कोचि दुक्खितो,
कारको न, किरियाव विज्जति;
अत्थि निब्बुति, न निब्बुतो पुमा,
मग्गमत्थि, गमको न विज्जती’’ति. (विभ. अट्ठ. १८९);
अथ वा –
धुवसुभसुखत्तसुञ्ञं,
पुरिमद्वयमत्तसुञ्ञममतपदं;
धुवसुभसुखअत्तविरहितो,
मग्गो इति सुञ्ञतो तेसु. (विभ. अट्ठ. १८९);
निरोधसुञ्ञानि वा तीणि. निरोधो च सेसत्तयसुञ्ञो. फलसुञ्ञो वा हेत्थ हेतु समुदयमग्गेसु दुक्खनिरोधानं अभावा पकतिवादीनं पकति विय. हेतुसुञ्ञञ्च फलं दुक्खसमुदयानं, निरोधमग्गानञ्च असमवाया, न हेतुसमवेतं हेतुफलं. हेतुफलसमवायवादीनं द्विअणुकादीनि वियाति अयमेत्थ सुञ्ञता.
ञाणकिच्चतोति एत्थ दुविधं सच्चञाणं अनुबोधञाणं, पटिवेधञाणञ्च. तत्थ अनुबोधञाणं लोकियं, तं अनुस्सवादिवसेन निरोधे, मग्गे च पवत्तति. पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, तं सच्चावबोधपटिपक्खकिलेसे खेपेन्तं निरोधमारम्मणं कत्वा किच्चतो चत्तारिपि सच्चानि पटिविज्झति. यं पनेतं लोकियं, तत्थ दुक्खञाणं परियुट्ठानाभिभवनवसेन पवत्तमानं सक्कायदिट्ठिं निवत्तेति, समुदयञाणं उच्छेददिट्ठिं, निरोधञाणं सस्सतदिट्ठिं, मग्गञाणं अकिरियदिट्ठिं. दुक्खञाणं वा तेसु धुवसुभसुखत्तभावरहितेसु खन्धेसु धुवसुभसुखत्तभावसञ्ञासङ्खातं फले विप्पटिपत्तिं, समुदयञाणं ‘‘इस्सरपधानकालसभावादीहि लोको पवत्तती’’ति अकारणे कारणाभिमानप्पवत्तं हेतुम्हि विप्पटिपत्तिं, निरोधञाणं अरूपलोकादीसु अपवग्गग्गाहभूतं निरोधे विप्पटिपत्तिं, मग्गञाणं कामसुखल्लिकअत्तकिलमथानुयोगप्पभेदे अविसुद्धिमग्गे विसुद्धिमग्गग्गाहवसेन पवत्तं उपाये विप्पटिपत्तिं निवत्तेति. इदमेत्थ ञाणकिच्चं.
उपमातो पनेत्थ भारो विय हि दुक्खसच्चं दट्ठब्बं, भारादानमिव समुदयसच्चं, भारनिक्खेपनमिव निरोधसच्चं, भारनिक्खेपनुपायो विय मग्गसच्चं. अपिच रोगतन्निदानतदुपसमभेसज्जेहि, ओरिमतीरमहोघपारिमतीरतंसम्पापकोपायेहि चाति एवमादीहि यथाक्कमं योजेत्वापि एतानि उपमातो वेदितब्बानि. अयमेत्थ उपमा. एवं ञेय्यो पाळिमुत्तविनिच्छयो.
सच्चविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.
इन्द्रियविभङ्गमातिकत्थवण्णना
इन्द्रियविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – द्वावीसति इन्द्रियानीति एत्थ इन्द्रियट्ठसम्भवतो इन्द्रियानि. को पनेस इन्द्रियट्ठो नामाति? इन्दलिङ्गट्ठो, इन्ददेसितट्ठो, इन्ददिट्ठट्ठो, इन्दसिट्ठट्ठो, इन्दजुट्ठट्ठो च, सो सब्बोपि इध यथायोगं युज्जति. कुसलाकुसलं कम्मं इन्दो नाम कम्मेसु कस्सचि इस्सरियाभावतो, तेनेवेत्थ कम्मसञ्जनितानि ताव इन्द्रियानि अत्तनो जनककम्मं उल्लिङ्गेन्ति, तेन च सिट्ठानीति इन्दलिङ्गट्ठेन, इन्दसिट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. सम्मासम्बुद्धो पन परमिस्सरियभावतो इन्दो, ततो सब्बानिपेतानि इन्द्रियानि भगवता यथाभूततो पकासितानि, अभिसम्बुद्धानि चाति इन्ददेसितट्ठेन, इन्ददिट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. तेनेव भगवता कानिचि गोचरासेवनाय, कानिचि भावनासेवनाय सेवितानीति इन्दजुट्ठट्ठेनपि इन्द्रियानि. अपिच आधिपच्चसङ्खातेन इस्सरियट्ठेनापि एतानि इन्द्रियानि.
चक्खुन्द्रियन्तिआदीसु चक्खादीनं पदत्थो हेट्ठा पकासितो. पच्छिमेसु पन तीसु पुब्बभागे अनञ्ञातं अमतं पदं, चतुसच्चधम्मं वा जानिस्सामीति एवं पटिपन्नस्स उप्पज्जनतो, इन्द्रियट्ठसम्भवतो च अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं. आजाननतो अञ्ञा एव इन्द्रियन्ति अञ्ञिन्द्रियं. अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स खीणासवस्स इन्द्रियन्ति अञ्ञाताविन्द्रियं. तत्थ च पसादिन्द्रियानन्तरं चक्खुविञ्ञाणादिवीथिचित्तप्पवत्तियं रूपादीनं नियतभावस्स, अत्तनो तिक्खमन्दतानुविधानस्स च आपादनतो आधिपच्चं वेदितब्बं. मनिन्द्रियादीनं पन अत्तनो अत्तनो विजाननादिलक्खणे आधिपच्चं वेदितब्बं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदतो पनेत्थ जीवितिन्द्रियं रूपारूपवसेन द्विधा. सुखिन्द्रियादीनि पञ्च वेदनाभावतो एकधम्मो, तथा पञ्ञिन्द्रियादीनि चत्तारि अमोहभावतो. सेसानि पन इन्द्रियानि एकेकधम्मा एवाति एवं परमत्थतो सोळस धम्माव द्वावीसतिन्द्रियभावेन देसितानि. सेसानि पनेत्थ चेतसिकरूपनिब्बानानि असङ्गहितानीति अयं धम्मभेदो.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीयं नाम न गहितं. कस्मा? सुत्तन्ते इमाय पटिपाटिया द्वावीसतिया इन्द्रियानं अनागतत्ता. सुत्तन्तस्मिं हि कत्थचि द्वे इन्द्रियानि कथितानि, कत्थचि तीणि, कत्थचि पञ्च, एवं पन निरन्तरं द्वावीसति आगतानि नाम नत्थि. अभिधम्मभाजनीयेपि विसेसो नत्थि.
पञ्हापुच्छकनये पन द्वावीसतिया इन्द्रियानं कति कुसला…पे… कति अरणाति? अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं कुसलं, दोमनस्सिन्द्रियं अकुसलं, सद्धासतिपञ्ञाअञ्ञिन्द्रियानि चत्तारि कुसलाब्याकतानि, मनजीवितसोमनस्सउपेक्खावीरियसमाधिन्द्रियानि छ तिधापि, सेसानि दस अब्याकतानि. छ इन्द्रियानि सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ताति, तीणि तिधापि, जीवितं तिधा च न वत्तब्बञ्च, द्वादसिन्द्रियानि न वत्तब्बानि एव. तीणि विपाकानि, द्वे विपाकधम्मधम्मानि, रूपिन्द्रियानि सत्त नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मानि, अञ्ञिन्द्रियं सिया विपाकं, सिया विपाकधम्मधम्मं, नविन्द्रियानि तिधापि. नविन्द्रियानि उपादिन्नुपादानियानि, दोमनस्सिन्द्रियं अनुपादिन्नुपादानियं, तीणि अनुपादिन्नअनुपादानियानि, नव तिधापि. दोमनस्सिन्द्रियं सवितक्कसविचारं, उपेक्खिन्द्रियं तथा च अवितक्कअविचारञ्च, नव अवितक्कअविचारानि, एकादस तिधापि. सत्त रूपिन्द्रियानि चेव सुखदुक्खदोमनस्सिन्द्रियानि चाति दस परित्तानि, पच्छिमानि तीणि अप्पमाणानि, सेसानि नव तिधाव. तत्थ च सोमनस्सिन्द्रियं रूपावचरवसेनेव महग्गतं, तदवसेसानि अरूपावचरवसेनापीति वेदितब्बं. पञ्चिन्द्रियानि अनिदस्सनसप्पटिघानि, सत्तरस अनिदस्सनअप्पटिघानेव.
पञ्ञिन्द्रियादीनि चत्तारि हेतू, सेसा न हेतू…पे… दोमनस्सिन्द्रियं सरणं, मनजीवितसोमनस्सउपेक्खावीरियसमाधिन्द्रियानि द्विधापि, सेसानि पन्नरस अरणानेवाति अयं पञ्हापुच्छकनयो.
इन्द्रियेसु पनेतेसु, पाळिमुत्तविनिच्छयो;
कमतो दानि विञ्ञेय्यो, तत्थ कोसल्लमिच्छता.
कमतोति अयम्पि देसनाक्कमोव. तत्थ अज्झत्तधम्मे परिञ्ञाय अरियभूमिपटिलाभो होतीति अत्तभावपरियापन्नानि चक्खुन्द्रियादीनि पठमं देसितानि. सो मनुस्सत्तभावो यं धम्मं उपादाय ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा सङ्खं गच्छति, ‘‘अयं सो’’ति निदस्सनत्थं ततो इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियञ्च. सो दुविधोपि जीवितिन्द्रियपटिबद्धवुत्तीति ञापनत्थं ततो जीवितिन्द्रियं. याव तस्स पवत्ति, ताव एतेसं वेदयितानं अनिवत्ति. यञ्च किञ्चि वेदयितं, सब्बं तं सुखं दुक्खन्ति ञापनत्थं ततो सुखिन्द्रियादीनि. तन्निरोधत्थं पन एते धम्मा भावेतब्बाति पटिपत्तिदस्सनत्थं ततो सद्धादीनि. ‘‘इमाय पटिपत्तिया एस धम्मो पठमं अत्तनि पातुभवती’’ति पटिपत्तिया अमोघभावदस्सनत्थं ततो अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं. तस्सेव फलत्ता, ततो अनन्तरं भावेतब्बत्ता च ततो अञ्ञिन्द्रियं. इतो परं भावनाय इमस्स अधिगमो, अधिगते च पन इमस्मिं नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयन्ति ञापनत्थं अन्ते परमस्सासभूतं अञ्ञाताविन्द्रियं देसितन्ति एवं कमतो पाळिमुत्तविनिच्छयनयो विञ्ञेय्यो.
इन्द्रियविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.
पच्चयाकारविभङ्गमातिकत्थवण्णना
पच्चयाकारविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – अविज्जापच्चयातिआदीसु अविन्दियं कायदुच्चरितादिं विन्दति पटिलभति, विन्दियं वा कायसुचरितादिं न विन्दति, धम्मानं वा यथासभावं अविदितं करोति, अन्तविरहिते वा संसारे सत्ते जवापेति, अविज्जमानेसु वा जवति, विज्जमानेसु वा न जवतीति अविज्जा. पटिच्च फलमेति एतस्माति पच्चयो, धम्मानं उप्पत्तिया, ठितिया च उपकारको धम्मो. अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो, तस्मा अविज्जापच्चया. सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति सङ्खारा.
इतो परं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणन्तिआदीसु वुत्तं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अवुत्तेसु पन विजानातीति विञ्ञाणं. नमतीति नामं, रुप्पतीति रूपं, नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपन्ति एकदेससरूपेकसेसनयेन वेदितब्बं. आये तनोति, आयतञ्च नयतीति आयतनं, छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एकसेसनयेन वेदितब्बं. फुसतीति फस्सो. वेदयतीति वेदना. परितस्सतीति तण्हा. उपादियतीति उपादानं. भवति, भावयति चाति भवो. जननं जाति. जीरणं जरा. मरन्ति एतेनाति मरणं. सोचनं सोको. परिदेवनं परिदेवो. दुक्खयति, उप्पादट्ठितिवसेन द्विधा खणतीतिपि दुक्खं. दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं. भुसो आयासो उपायासो. सम्भवन्तीति निब्बत्तन्ति. न केवलञ्च सोकादीहेव, अथ खो अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्तीतिआदिना सब्बपदेहिपि सम्भवन्ति-सद्दस्स योजना कातब्बा. एवं हि पच्चयपच्चयुप्पन्नववत्थानं कतं होति.
एवन्ति निद्दिट्ठनयनिदस्सनं, तेन अविज्जादीहेव कारणेहि, न इस्सरनिम्मानादीहीति दस्सेति. एतस्साति यथावुत्तस्स. केवलस्साति असम्मिस्सस्स, सकलस्स वा, दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खसमूहस्स, न सत्तस्स, न सुखसुभादीनं. समुदयोति निब्बत्ति, होतीति सम्भवति. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदतो पनेत्थ अविज्जाति सुत्तन्तपरियायेन दुक्खादीसु चतूसु, अभिधम्मपरियायेन पुब्बन्तादीहि सद्धिं अट्ठसु वा ठानेसु अञ्ञाणं. सङ्खारा पन पुञ्ञापुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारा तयो, कायवचीचित्तसङ्खारा तयो चाति छब्बिधा. तत्थ अट्ठ कामावचरकुसलचेतना, पञ्च रूपावचरकुसलचेतना चेति तेरस चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो नाम. द्वादस अकुसलचेतना अपुञ्ञाभिसङ्खारो नाम. चतस्सो अरूपावचरकुसलचेतना आनेञ्जाभिसङ्खारो नाम. इमेसं पन तिण्णं सङ्खारानं एव द्वारतो पवत्तिदस्सनत्थं अयं सङ्खारादित्तिको वुत्तो.
अट्ठ कामावचरकुसलचेतना चेव द्वादसाकुसलचेतना च कायद्वारे पवत्तियं कायसङ्खारो, वचीद्वारे पवत्तियं वचीसङ्खारो, एता चेव मनोद्वारे पवत्तियं, मनोद्वारे एव पवत्तनका रूपारूपकुसलचेतना च चित्तसङ्खारोति वुच्चन्ति. अभिञ्ञाचेतना, पनेत्थ उद्धच्चचेतना च परतो पटिसन्धिविञ्ञाणपच्चयभावे अपनेतब्बापि अविज्जापच्चया सम्भवतो इध गहेतब्बावाति अयं तिको पुरिमत्तिकमेव पविसतीति अत्थतो लोकियकुसलाकुसलचेतनाव अविज्जापच्चया सङ्खाराति वेदितब्बं. इदञ्च सुत्तन्तभाजनीयनयेन, अभिधम्मभाजनीयनयेन पन लोकियलोकुत्तरे एकेकचित्तक्खणे द्वादसङ्गस्स पटिच्चसमुप्पादस्स गहणतो सब्बापि चेतना सङ्खाराति वेदितब्बं. एवं विञ्ञाणनामरूपादीसुपि सब्बचित्तसम्पयुत्तवसेन च धम्मभेदो वेदितब्बो. सुत्तन्तभाजनीयनयेनेव पन दस्सयिस्साम.
सङ्खारपच्चया विञ्ञाणञ्च चक्खुविञ्ञाणादिछब्बिधं बात्तिंसलोकियविपाकविञ्ञाणमेव होति, लोकुत्तरानि पन वट्टकथाय न युज्जन्तीति न गहितानि. विञ्ञाणपच्चया नामरूपं पन सब्बलोकियविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो अरूपिनो खन्धा. रूपं सब्बानि भूतुपादायरूपानि. सळायतनं मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि. फस्सो चक्खुसम्फस्सादिको छविपाकफस्सो, तथा वेदनापि. तण्हा रूपतण्हादिभेदतो छब्बिधो लोभो. उपादानं कामुपादानादितो चतुब्बिधा लोभदिट्ठियोव. भवो पन दुविधो कम्मभवो, उपपत्तिभवोति. तत्थ कम्मभवो तेभूमककुसलाकुसलचेतना च तंसम्पयुत्ता अभिज्झादयो च. उपपत्तिभवो पन कम्माभिनिब्बत्ता पञ्चपि खन्धा. सो पभेदतो कामरूपारूपभवा तयो, सञ्ञा असञ्ञा नेवसञ्ञानासञ्ञा भवा तयो, एकचतुपञ्चवोकारभवा तयोति नवविधो निद्दिट्ठो. जातिआदीनि पुब्बे वुत्तानि. तेसु जातिग्गहणेन विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदनाव गहिता तदविनाभावतो. तथा जरामरणग्गहणेनापि तेसञ्ञेव पाकभेदत्ता. सोकादयो पन जरामरणेन द्वादसमेन अङ्गेन एकसङ्खेपं कत्वा वुत्ता, न विसुं अङ्गभावेन. किमत्थन्ति चे? भवचक्कस्स अविच्छेददस्सनत्थं. सोकादितो हि अविज्जा सिद्धा होति अविज्जाविप्पयोगतो, अविज्जासमुप्पत्तितो च. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्सेव ते सम्भवन्ति, तेहि च अविज्जाय सिद्धाय पुन अविज्जापच्चया सङ्खाराति एवं हेतुफलपरम्पराय भवचक्कं अविच्छिन्नं, अनादिकं, अपरियन्तं, अपरियोसानञ्च होति.
यदि एवं, कस्मा अविज्जा आदितो वुत्ताति? पधानदस्सनत्थं पन आदितो वुत्ता. तिण्णं हि वट्टानं अविज्जा पधानो हेतु तस्सा भावे भावतो, निरोधेन च निरुज्झनतो. एवं अविज्जादीहि द्वादसहि अङ्गेहि सुत्तन्तभाजनीयनयेन सब्बे लोकियधम्माव पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन वुत्ताति वेदितब्बा. अभिधम्मपरियायेन पन लोकुत्तरापीति अयमेत्थ धम्मभेदो.
विभङ्गनयतो पनेत्थ पञ्हापुच्छकनयो नत्थि, सुत्तन्तभाजनीयनयापि धम्मभेदे वुत्तनयेनेव वित्थारतो विभत्ताति वेदितब्बो. अभिधम्मभाजनीये पन –
‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामं, नामपच्चया छट्ठायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति.