बोज्झङ्गविभङ्गमातिकत्थवण्णना
बोज्झङ्गविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – सत्त बोज्झङ्गाति एत्थ बोधिया, बोधिस्स वा अङ्गाति बोज्झङ्गा. इदं वुत्तं होति – याय एव धम्मसामग्गिया मग्गक्खणे उप्पज्जमानाय लीनुद्धच्चादिअनेकेसं उपद्दवानं पटिपक्खभूताय सतिधम्मविचयादिसत्तविधाय धम्मसामग्गिया अरियसावको बुज्झति, किलेसनिद्दाय उट्ठहति, सच्चानि वा पटिविज्झति, तस्सा धम्मसामग्गिसङ्खाताय बोधिया अङ्गाति बोज्झङ्गा झानङ्गमग्गङ्गानि विय. यो पनेस यथावुत्तप्पकाराय एताय धम्मसामग्गिया बुज्झतीति कत्वा अरियसावको ‘‘बोधी’’ति वुच्चति, तस्स बोधिस्स अङ्गाति बोज्झङ्गा सेनङ्गरथङ्गादयो विय. अपिच ‘‘बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गा’’तिआदिना पटिसम्भिदानयेनापि बोज्झङ्गत्थो वेदितब्बो. पसत्थो, सुन्दरो वा बोज्झङ्गो सम्बोज्झङ्गो, सतियेव सम्बोज्झङ्गो सतिसम्बोज्झङ्गो. एवं सेसेसुपि. तत्थ धम्मे विचिनाति अनिच्चादितो परिवीमंसति जानाति, धम्मे वा एतेन सत्ता विचिनन्तीति धम्मविचयो, पञ्ञा. उपेक्खति समरसानं धम्मानं हापनवड्ढने अवावटताय पटिसङ्खानाकारेन मज्झत्ता होतीति उपेक्खा, तत्रमज्झत्तता. पटिसङ्खानलक्खणो हि उपेक्खासम्बोज्झङ्गोति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. अयं तावेत्थ पदत्थो. धम्मभेदोपेत्थ सुविञ्ञेय्योव.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीये ताव लोकियलोकुत्तरवसेन सेसेसु लोकुत्तरकुसलविपाकवसेन विभत्ता. पञ्हापुच्छके पन सिया कुसला, सिया अब्याकता, पीतिसम्बोज्झङ्गो सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तोव, सेसा द्वीहि…पे… पीतिसम्बोज्झङ्गो सुखसहगतोव, सेसा तिधापि, अनिदस्सनअप्पटिघा, धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो हेतु, सेसा न हेतू…पे… रूपावचराव, अरणावाति. सेसं सतिपट्ठाने वुत्तनयमेव. अयमेत्थ विभङ्गनयो.
इदानि पन –
कमतो तावत्ततो च, हेतुभूमिविभागतो;
विवेकतो च विञ्ञेय्यो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.
तत्थ कमतो ताव अयम्पि देसनाक्कमोव. सब्बेसं हि बोज्झङ्गानं उपकारत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो पठमं वुत्तो, ततो यस्मा उपट्ठितसतिको धम्मे पञ्ञाय पविचिनाति, पविचितधम्मो वीरियं आरभति, आरद्धवीरियस्स पीति उप्पज्जति, पीतिमनस्स कायोपि चित्तम्पि पस्सम्भति, पस्सद्धकायस्स सुखिनो चित्तं समाधियति, समाहितचित्तो तं चित्तं साधुकं अज्झुपेक्खिता होति, तस्मा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादयो यथाक्कमं वुत्ताति अयं तावेत्थ कमो.
तावत्ततो पन कस्मा ते सत्तेव वुत्ता, अनूना अनधिकाति? लीनुद्धच्चपटिपक्खतो, सब्बत्तिकतो च. एत्थ हि तयो बोज्झङ्गा लीनस्स पटिपक्खा. यथाह – ‘‘यस्मिं च खो, भिक्खवे, समये लीनं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो वीरिय…पे… पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाया’’ति (सं. नि. ५.२३४). तयो उद्धच्चस्स पटिपक्खा. यथाह – ‘‘यस्मिं च खो, भिक्खवे, समये उद्धतं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो समाधि…पे… उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनाया’’ति (सं. नि. ५.२३४). एको पनेत्थ लोणधूपनं विय सब्बब्यञ्जनेसु सब्बबोज्झङ्गेसु इच्छितब्बो. यथाह – ‘‘सतिञ्च ख्वाहं, भिक्खवे, सब्बत्थिकं वदामी’’ति (सं. नि. ५.२३४). एवं लीनुद्धच्चपटिपक्खतो च सब्बत्थिकतो च सत्तेव वुत्ताति अयं तावत्ततो.
हेतुभूमिविभागतोति एत्थ हेतुविभागतो ताव – चत्तारो सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तन्ति सतिसम्पजञ्ञं मुट्ठस्सतिपुग्गलपरिवज्जनता उपट्ठितस्सतिपुग्गलसेवनता तदधिमुत्तताति. तथा सत्त धम्मा दुतियस्स परिपुच्छकता वत्थुविसदकिरिया इन्द्रियसमत्तपटिपादना दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणता तदधिमुत्तताति. तत्थ अज्झत्तिकबाहिरानं सरीरपरिक्खारभूतानं वत्थूनं विसदभावकरणं वत्थुविसदकिरिया नाम. तथा एकादस धम्मा ततियस्स अपायभयगमनवीथिदायज्जमहत्तसत्थुमहत्तजातिमहत्तसब्रह्मचारिमहत्तानं पच्चवेक्खणता आनिसंसदस्साविता पिण्डपातापचायनता कुसीतपुग्गलपरिवज्जनता आरद्धवीरियपुग्गलसेवनता तदधिमुत्तताति. तत्थ ‘‘बुद्धादीहि गतमग्गो मया गन्तब्बो’’ति पच्चवेक्खणा वीथिपच्चवेक्खणा नाम. ‘‘दायकेहि दिन्नपिण्डपातस्स महप्फलतं सम्पादेस्सामी’’ति अत्तानं दमनं पिण्डपातापचायनं नाम. तथा एकादस धम्मा चतुत्थस्स बुद्धधम्मसङ्घसीलचागदेवतोपसमानुस्सतियो सत्त, लूखपुग्गलपरिवज्जनता सिनिद्धपुग्गलसेवनता पसादनीयसुत्तन्तपच्चवेक्खणता तदधिमुत्तताति. तथा सत्त धम्मा पञ्चमस्स पणीतभोजनसेवनता, उतुसुखइरियापथसुखसेवनता द्वे मज्झत्तप्पयोगता सारद्धकायपुग्गलपरिवज्जनता सन्तकायपुग्गलसेवनता तदधिमुत्तताति. एकादस धम्मा छट्ठस्स वत्थुविसदकिरिया इन्द्रियसमत्तपटिपादना निमित्तकुसलता समये चित्तस्स पग्गहनिग्गहसम्पहंसनज्झुपेक्खना चतस्सो, असमाहितसमाहितपुग्गलानं परिवज्जनसेवनता द्वे, झानविमोक्खपच्चवेक्खणता तदधिमुत्तताति. तत्थ कसिणादिनिमित्तानं उग्गहणकुसलता निमित्तकुसलता नाम. पञ्च धम्मा सत्तमस्स सत्तसङ्खारकेलायनमज्झत्तपुग्गलानं परिवज्जनसेवनता द्वे द्वे, तदधिमुत्तताति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन सम्मोहविनोदनिया विभङ्गट्ठकथाय गहेतब्बोति अयमेत्थ हेतुविभागो.
भूमिविभागतो पनेते कामावचरा, लोकुत्तरा वा होन्ति, कामावचरेसु बलवविपस्सनादीसु एव बोज्झङ्गा लब्भन्ति, न इतरेसु. लोकुत्तरेसु पन सब्बत्थ लब्भन्ति, रूपावचरारूपावचरचित्तेसु सब्बथा न लब्भन्ति अबोधिपक्खिकत्ता. केचि पन थेरा विपस्सनापादकेसु कसिणासुभब्रह्मविहारज्झानेसुपि बोज्झङ्गे उद्धरन्ति, न च ते पटिसिद्धा अट्ठकथाचरियेहि, तस्मा तेसं मतेन रूपावचरापि होन्ति, न केनचि परियायेन अरूपावचराति अयमेत्थ भूमिविभागो.
विवेकतोति एत्थ विवेकोति विवित्तता, स्वायं पञ्चविधो तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदपटिपस्सद्धिनिस्सरणविवेकवसेन. तदङ्गविवेकोति विपस्सना, विक्खम्भनविवेकोति अट्ठ समापत्तियो, समुच्छेदविवेकोति मग्गो, पटिपस्सद्धिविवेकोति फलं, निस्सरणविवेकोति सब्बनिमित्तनिस्सटं निब्बानं. तत्रिमे तदङ्गसमुच्छेदपटिपस्सद्धिनिस्सरणविवेकनिस्सिता होन्ति. तथा हेते विपस्सनाक्खणे किच्चतो तदङ्गविवेकनिस्सिता, अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सिता. मग्गकाले पन किच्चतो समुच्छेदविवेकनिस्सिता, आरम्मणतो निस्सरणविवेकनिस्सिता, फलक्खणे किच्चतो पटिपस्सद्धिविवेकनिस्सिता. आरम्मणतो निस्सरणविवेकनिस्सिता च होन्ति. केसञ्चि थेरानं मते विपस्सनापादकरूपावचरज्झानक्खणे विक्खम्भनविवेकनिस्सितावाति पञ्चविवेकनिस्सितापि होन्तीति अयमेत्थ विवेको. एवं विञ्ञेय्यो पाळिमुत्तविनिच्छयो.
बोज्झङ्गविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.