मग्गङ्गविभङ्गमातिकत्थवण्णना

मग्गङ्गविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – अरियोति तंतंमग्गवज्झकिलेसेहि आरकत्ता, अरियभावकरत्ता च अरियो, अट्ठ अङ्गानि अस्साति अट्ठङ्गिको, निब्बानत्थिकेहि मग्गीयति, निब्बानं वा मग्गति, किलेसे वा मारेन्तो गच्छतीति मग्गो. सेय्यथिदन्ति सो कतमोति चे, इदानि स्वायं मग्गो चतुरङ्गिनी विय सेना अङ्गमत्तमेव होति, अङ्गविनिमुत्तो नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधी’’ति आह. तत्थ सम्मा पस्सतीति सम्मादिट्ठि, पञ्ञा. सम्मा सङ्कप्पेति तक्केतीति सम्मासङ्कप्पो, वितक्को. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. ततो धम्मभेदोपि विभङ्गनयोपि बोज्झङ्गेसु वुत्तसदिसो.

अभिधम्मभाजनीये पन विरतित्तयवज्जितो पञ्चङ्गिकोपि मग्गो विभत्तो, तञ्च पञ्चन्नं अङ्गानं किच्चाधिकतं, विरतीनञ्च अवुत्तसिद्धतं सन्धाय, विरतिवज्जितस्स पन लोकुत्तरमग्गस्स अभावा सोपि अट्ठङ्गिकोवाति वेदितब्बो.

पञ्हापुच्छकेपि सम्मासङ्कप्पो सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तोव, सेसा द्वीहि. सम्मासङ्कप्पो अवितक्कविचारमत्तो, पीतिसहगतो सुखसहगतोव, न उपेक्खासहगतो, सेसा तिधापि. सम्मादिट्ठि हेतु, सेसा नहेतूति अयं विसेसो. सेसं सममेव. इदानि पन –

कमतो किच्चभेदतो, भूमिभेदविवेकतो;

मग्गङ्गेसु विजानीयो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.

तत्थ कमतो ताव अयम्पि देसनाक्कमोव. भगवता हि निब्बानाधिगमाय पटिपन्नस्स पञ्ञापज्जोतपञ्ञासत्थताय अविज्जन्धकारविधमनतो बहूपकारत्ता पठमं सम्मादिट्ठि देसिता. ततो हेरञ्ञिकस्स कहापणपरिवत्तकहत्थो विय यथासभावदस्सनस्स सम्मादिट्ठिया बहूपकारत्ता सम्मासङ्कप्पो. स्वायं यथा सम्मादिट्ठिया, एवं सम्मावाचायपि उपकारको. यथाह ‘‘पुब्बे खो, गहपति, तक्केत्वा विचारेत्वा पच्छा वाचं भिन्दती’’ति (म. नि. १.४६३), तस्मा तदनन्तरं सम्मावाचा. यस्मा पन वाचाय संविदहित्वा लोके कम्मन्ते पयोजेन्ति, तस्मा तदनन्तरं सम्माकम्मन्तो. कायवचीदुच्चरितं पहाय उभयसुचरितं पूरेन्तस्सेव यस्मा आजीवट्ठमकं सीलं पूरति, न इतरस्स, तस्मा तदुभयानन्तरं सम्माआजीवो वुत्तो. एवं ‘‘विसुद्धदिट्ठिसीलेनापि एत्तावता परितोसं अकत्वा इदं वीरियं आरभितब्ब’’न्ति दस्सेतुं तदनन्तरं सम्मावायामो. आरद्धवीरियेनापि कायादीसु सति सूपट्ठिता कातब्बाति दस्सनत्थं तदनन्तरं सम्मासति. सूपट्ठिताय सतिया एकत्तारम्मणे चित्तं समाधातुं सक्काति तदनन्तरं सम्मासमाधि वुत्तोति अयं तावेत्थ कमो.

किच्चतो पनेसं एकेकस्स तीणि तीणि किच्चानि, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि ताव अञ्ञेहिपि अत्तनो पच्चनीककिलेसेहि सद्धिं मिच्छादिट्ठिं पजहति, आरम्मणतो निरोधसच्चं सच्छिकरोति, असम्मोहतो सेससच्चानि पटिविज्झति. एवं सम्मासङ्कप्पादीनं मिच्छासङ्कप्पपजहनादिवसेन यथानुरूपन्ति किच्चता वेदितब्बा. विसेसतो पनेत्थ सम्मासङ्कप्पो सहजातधम्मे अभिनिरोपेति, सम्मावाचा परिग्गण्हाति, सम्माकम्मन्तो समुट्ठापेति, सम्माआजीवो वोदापेति, सम्मावायामो पग्गण्हाति, सम्मासति उपट्ठापेति, सम्मासमाधि समादहतीति इदमेत्थ किच्चं.

भेदतो पन पुब्बभागे सम्मादिट्ठि ‘‘दुक्खे ञाण’’न्तिआदिना चतूसु सच्चेसु ञाणवसेन नानक्खणा नानारम्मणा नानानामा होति, दुतियो पन नेक्खम्मअब्यापादअविहिंसासङ्कप्पवसेन, विरतियो चतुब्बिधवचीदुच्चरिततिविधकायदुच्चरितमिच्छाजीवविरमणसङ्खातचेतनावसेनपि विरतिवसेनपि, छट्ठसत्तमा चतुब्बिधसम्मप्पधानसतिपट्ठानवसेन नानक्खणा नानारम्मणा नानानामा होन्ति. मग्गकाले पनेते सम्मादिट्ठिआदयो एकक्खणा एकारम्मणा. किच्चतो पन तानि पुब्बभागे नानानामानि लभन्ति, सम्मासमाधि पन पुब्बभागेपि मग्गक्खणेपि चतुक्कपञ्चकज्झानवसेन नानक्खणो नानानामो, मग्गक्खणे पन एकारम्मणो होति. एकस्स हि पठममग्गो पादकज्झानादिनियमतो पठमज्झानादिको वा दुतियज्झानादीसु अञ्ञतरज्झानिको वा, दुतियमग्गादयोपिस्स पठममग्गसदिसज्झानिका वा विसदिसज्झानिका वाति सो मग्गकालेपि नानक्खणो नानानामो वाति अयमेत्थ भेदो.

भूमितो च विवेकतो च विनिच्छयो बोज्झङ्गेसु वुत्तानुसारेन वेदितब्बोति एवं विजानीयो पाळिमुत्तविनिच्छयो.

मग्गङ्गविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.