झानविभङ्गमातिकत्थवण्णना
झानविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – पातिमोक्खसंवरसंवुतोतिआदीसु पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तं हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहि, तस्मा ‘‘पातिमोक्ख’’न्ति वुच्चति. संवरणं, संवरन्ति वा तेनाति संवरो, पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो, कम्मवाचापरियोसाने इज्झनकस्स अत्थतो चेतनादिरूपस्स पातिमोक्खसंवरसीलस्सेवेतं अधिवचनं. तेन संवुतो पिहितकायवचीपयोगोति पातिमोक्खसंवरसंवुतो. विहरतीति इरियति पवत्तेति. आचारगोचरसम्पन्नोति एत्थ आचरितब्बतो आचारो, गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गुन्नं चरणट्ठानं. तंसदिसताय पन सब्बोपि पवत्तिविसयो गोचरोति वेदितब्बो. तेसं विभागो निद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
निद्देसे हि –
‘‘आचारगोचरसम्पन्नोति अत्थि आचारो, अत्थि अनाचारो. तत्थ कतमो अनाचारो? कायिको वीतिक्कमो, वाचसिको वीतिक्कमो, कायिकवाचसिको वीतिक्कमो, अयं वुच्चति अनाचारो, सब्बम्पि दुस्सील्यं अनाचारो, इधेकच्चो वेळुदानेन वा पत्त…पे… पुप्फफलसिनानदन्तकट्ठदानेन वा चाटुकम्यताय वा मुग्गसुप्यताय वा पारिभटुताय वा जङ्घपेसनिकेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा बुद्धपतिकुट्ठेन मिच्छाआजीवेन जीविकं कप्पेति, अयं वुच्चति अनाचारो.
‘‘तत्थ कतमो आचारो? कायिको अवीतिक्कमो’’तिआदिना (विभ. ५१३) –
वुत्तविपरियायेन आचारो निद्दिट्ठो.
‘‘गोचरोति अत्थि गोचरो, अत्थि अगोचरो. तत्थ कतमो अगोचरो? इधेकच्चो वेसियागोचरो वा होति, विधवा…पे… थुल्लकुमारीपण्डकभिक्खुनीपानागारगोचरो वा, संसट्ठो विहरति राजूहि राजमहामत्तेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि अननुलोमिकेन संसग्गेन, यानि वा पन तानि कुलानि अस्सद्धानि अप्पसन्नानि…पे… तथारूपानि कुलानि सेवति भजति पयिरुपासति, अयं वुच्चति अगोचरो.
‘‘तत्थ कतमो गोचरो? इधेकच्चो न वेसियागोचरो होती’’तिआदिना (विभ. ५१४) –
वुत्तविपरियायेन गोचरो निद्दिट्ठो.
अपिचेत्थ थेरानं भिक्खूनं पुरतो गमननिसीदनचङ्कमनघट्टनाभिभवनादिकायिकाचित्तीकारकिरियानञ्चेव थेरे भिक्खू अनापुच्छा धम्मकथनखुंसनादिवाचसिकाचित्तीकारकिरियानञ्च अनाचारानं पटिपक्खवसेन कायिकवाचसिको आचारो वेदितब्बो. अपिच भिक्खु सगारवो सप्पतिस्सो हिरोत्तप्पसम्पन्नो सुनिवत्थो सुपारुतो पासादिकेन अभिक्कन्तादिना ओक्खित्तचक्खु इरियापथसम्पन्नो आभिसमाचारिकेसु सक्कच्चकारी गरुचित्तीकारबहुलो विहरति, अयं वुच्चति आचारो. गोचरो पन तिविधो उपनिस्सयगोचरो आरक्खगोचरो उपनिबन्धगोचरोति. तत्थ दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो कल्याणमित्तो उपनिस्सयगोचरो नाम. अन्तरघरादीसु ओक्खित्तचक्खुतादीहि दिसा विदिसा अनोलोकेत्वा गमनं आरक्खगोचरो नाम. चत्तारो पन सतिपट्ठाना उपनिबन्धगोचरो नाम. यत्थ चित्तं उपनिबन्धति, अयं तिविधोपेत्थ गोचरोति वेदितब्बो. इमिनाति इमिना आचारेन, गोचरेन च समन्नागतो आचारगोचरसम्पन्नो नाम.
अणुमत्तेसु वज्जेसूति अणुप्पमाणेसु दोसेसु. भयदस्सावीति भयदस्सनसीलो, अणुमत्तं रेणुं सिनेरुसदिसं पस्सन्तो विय सब्बलहुकम्पि दुक्कटदुब्भासितमत्तं पाराजिकसदिसं कत्वा वज्जतो भयतो दस्सनसीलोति अत्थो. समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यं किञ्चि सिक्खापदेसु सिक्खितब्बं, तं सुट्ठु आदाय गहेत्वा सिक्खति.
इन्द्रियेसु गुत्तद्वारोति मनच्छट्ठेसु इन्द्रियेसु रूपादिआरम्मणनिमित्तादीनं अग्गहणसङ्खातसतिसंवरेन पिहितद्वारो. भोजने मत्तञ्ञूति पिण्डपाते पटिग्गहणपरिभोगेसु पच्चवेक्खणञाणवसेन चेव अप्पिच्छतादीहि च मत्तजाननको, पिण्डपातवसेन चेत्थ चतुन्नं पच्चयानं गहणं वेदितब्बं. अथ वा भुञ्जितब्बतो भोजनन्ति चतुन्नं पच्चयानं गहणं वेदितब्बं. पुब्बरत्तापररत्तन्ति एत्थ अड्ढरत्तिसङ्खाताय रत्तिया पुब्बे पुब्बरत्तं, इमिना पठमयामञ्चेव पच्छाभत्तञ्च गण्हाति. रत्तिया पच्छा अपररत्तं, इमिना पच्छिमयामञ्चेव पुरेभत्तञ्च गण्हाति. पच्छिमयामो पनस्स भिक्खुनो निद्दाकिलमथविनोदनोकासोति न गहितो.
जागरियानुयोगमनुयुत्तोति असुभभावनासङ्खातस्स भावनारामस्स अनुयोगसङ्खातं आसेवनभावनं अनुयुत्तो चङ्कमननिसज्जाहि योनिसोमनसिकारेन आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तपरिसोधने युत्तप्पयुत्तोति अत्थो. सातच्चं नेपक्कन्ति सततं पवत्तयितब्बतो सातच्चसङ्खातं वीरियं, परिपाकगतत्ता नेपक्कसङ्खातञ्च पञ्ञं अनुयुत्तोति सम्बन्धो. इमिना वीरियपञ्ञाहि युत्तस्सेव जागरियानुयोगसिद्धीति दस्सेति.
इदानि तं जागरियानुयोगं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘बोधिपक्खिकानं धम्मान’’न्तिआदिमाह. बोधिपक्खिकानं धम्मानन्ति चतुसच्चावबोधसङ्खातस्स मग्गञाणस्स पक्खे भवानं चतुसच्चसतिपट्ठानादिसत्ततिंसधम्मानं. निद्देसे पनस्स लोकियभावनाय विसेसबोधिपक्खियधम्मे एकारम्मणे पवत्तनसमत्थताय सत्त बोज्झङ्गा एव निद्दिट्ठा. तेसं गहणेन पन सेसानम्पि तत्थ गहणं वेदितब्बं. सो अभिक्कन्ते पटिक्कन्तेतिआदीसु अभिक्कन्तं वुच्चति पुरतो गमनं, पटिक्कन्तं निवत्तनं, तदुभयञ्च ठाननिसज्जासयनेसुपि पुरतो, पच्छतो च कायस्स अभिगमनअपगमनवसेन लब्भति. सम्पजानकारी होतीति सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी, सम्पजञ्ञस्सेव वा कारी, सम्पजञ्ञ-ग्गहणेन चेत्थ अविप्पयोगतो सतिपि गहिताव होति. तेनेवस्स निद्देसे ‘‘सतो सम्पजानो अभिक्कमती’’तिआदि वुत्तं.
आलोकितेतिआदीसु आलोकितं नाम पुरतो पेक्खनं. विलोकितं नाम अनुदिसापेक्खनं. इमेसं पन द्विन्नं गहणेन हेट्ठा उपरि पच्छतो पेक्खनसङ्खातानि ओलोकितुल्लोकितापलोकितानिपि गहितानीति वेदितब्बानि.
समिञ्जिते पसारितेति पब्बानं समिञ्जने, पसारणे च. सङ्घाटिपत्तचीवरधारणेति एत्थ सङ्घाटिचीवरानं निवासनपारुपनवसेन, पत्तस्स भिक्खापटिग्गहणादिवसेन च परिभोगो धारणं नाम. असितेति पिण्डपातादिभोजने. पीतेति यागुआदिपाने. खायितेति पिट्ठखज्जादिखादने. सायितेति मधुफाणितादिसायिते. उच्चारपस्सावकम्मेति उच्चारस्स च पस्सावस्स च करणे. गतेति गमने. ठितेति ठाने. निसिन्नेति निसज्जाय. सुत्तेति सयने. जागरितेति जागरणे. एत्थ च भिक्खाचारगमनादिवसेन ‘‘अभिक्कन्ते’’ति वुत्तं. विहारे पन चङ्कमनादिइरियापथवसेनेव ‘‘गते’’तिआदि वुत्तन्ति वेदितब्बं. भासितेति कथने. तुण्हीभावेति अकथने.
सब्बेसु पन तेसु अभिक्कन्तादीसु पच्चेकं सात्थकसम्पजञ्ञं सप्पायसम्पजञ्ञं गोचरसम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञन्ति चतुब्बिधं सम्पजञ्ञं वेदितब्बं. तत्थ अभिक्कमितुकामतादिचित्ते उप्पन्ने चित्तवसेनेव गमनादिं अकत्वा ‘‘किं नु मे तत्थ गतेन अत्थो’’ति परिग्गण्हित्वा चेतियदस्सनादिनो तस्स तस्स अत्थस्स परिग्गण्हनं सात्थकसम्पजञ्ञं नाम. सात्थकेसु पनेतेसु गमनादीसु जीवितब्रह्मचरियन्तरायानञ्चेव सल्लेखपटिपत्तिविघातकरानं कायिकचेतसिकपरिक्किलेसानञ्च सब्बेसानं सब्भावाभावं परिग्गहेत्वा सप्पायपरिग्गण्हनं सप्पायसम्पजञ्ञं नाम. एवं परिग्गहितसात्थकसप्पायस्स पन अट्ठतिंसाय कम्मट्ठानेसु, विपस्सनाय वा अत्तनो अभिरुचितं कम्मट्ठानसङ्खातं गोचरं अविस्सज्जेत्वाव अभिक्कमादीनं करणं गोचरसम्पजञ्ञं नाम. अभिक्कमादीसु पन अन्धबालपुथुज्जना ‘‘अत्ता अभिक्कमादीनि करोति, अहं करोमी’’ति वा सम्मुय्हन्ति, तथा असम्मुय्हित्वा ‘‘अभिक्कमितुकामतादिचित्तकिरियवायोधातु विप्फारादिकारणसामग्गिया अयं कायसङ्खातो अट्ठिसङ्घाटो अभिक्कमादीनि करोति, ततो अञ्ञो अब्भन्तरे अत्ता वा सत्तो वा अभिक्कमन्तो वा पटिक्कमन्तो वा…पे… तुण्ही भवन्तो वा नत्थी’’ति एवमादिना याथावतो जाननवसेन पञ्ञाय पवत्तनं असम्मोहसम्पजञ्ञं नाम. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन सम्मोहविनोदनियं (विभ. अट्ठ. ५०८) गहेतब्बो.
इदानि यस्मा यस्स अब्भन्तरे यथावुत्ता एत्तका गुणा नत्थि, तस्स अरञ्ञवासो पन मक्कटादीनं विय अनुच्छविको न होति, उपचारमत्तम्पिस्स झानं न उप्पज्जति. यस्स पन सन्ति, तस्स अरञ्ञवासो अनुच्छविको होति. सो हि तत्थ सब्बप्पकारज्झानं निब्बत्तेतुं सक्कोति, अरञ्ञवासञ्चेव आरञ्ञके च उपसोभेति, सकलञ्च सासनं पसादेति, तस्मा एवरूपस्स भिक्खुनो उपासनट्ठानयोगपथं सप्पायसेनासनं दस्सेन्तो ‘‘सो विवित्तं सेनासनं भजती’’तिआदिमाह. तत्थ विवित्तन्ति सुञ्ञं. सेति चेव आसति च एत्थाति सेनासनं, मञ्चादि, विहारादि च. तेनेवस्स निद्देसे ‘‘मञ्चो पीठ’’न्तिआदि वुत्तं.
इदानि अञ्ञम्पिस्स पभेदं दस्सेतुं ‘‘अरञ्ञ’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अरञ्ञन्ति विनयपरियायेन ताव ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च अवसेसं, सुत्तन्तपरियायेन च आरञ्ञकं भिक्खुं सन्धाय पञ्चधनुसतिकं पच्छिमं अरञ्ञन्ति वुत्तं, अभिधम्मपरियायेन पन गामद्वारस्स इन्दखीलतो बहि सब्बं ‘‘अरञ्ञ’’न्ति गहेतब्बं. ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला’’ति (विभ. ५२९) हि वुत्तं. कन्दरन्ति कं वुच्चति उदकं, तेन दरितं उदकेन भिन्नं पब्बतपदेसं, यं ‘‘नितुम्ब’’न्तिपि ‘‘नदीकुञ्ज’’न्तिपि वदन्ति. तत्थ हि रजतपट्टसदिसवालिकापुलिने मणिवितानसदिसे सन्दच्छाये वनगहने निसीदित्वा मणिक्खन्धसदिसे उदके सन्दमाने सीतेन वातेन बीजियमानस्स समणधम्मं करोतो चित्तं एकग्गं होति. गिरिगुहन्ति द्विन्नं पब्बतानमन्तरं, एकस्मिञ्ञेव वा उमङ्गसदिसं महाविवरं. वनपत्थन्ति गामन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं, यत्थ न कसन्ति न वपन्ति. तेनेवस्स निद्देसे ‘‘वनपत्थन्ति दूरानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्तिआदि वुत्तं.
अब्भोकासन्ति अच्छन्नं. आकङ्खमानो पनेत्थ चीवरकुटिं कत्वा वसति. पलालपुञ्जन्ति पलालरासिं. महापलालपुञ्जतो हि पलालं निक्कड्ढित्वा पब्भारलेणसदिसे आलये करोन्ति, गच्छगुम्बादीनम्पि उपरि पलालं पक्खिपित्वा हेट्ठा निसीदन्ति, तं सन्धायेतं वुत्तं. अप्पसद्दन्तिआदीसु वचनसद्देन विरहितत्ता अप्पसद्दं. नगरनिग्घोससद्देन चेव मिगपक्खिनिग्घोसेन च रहितत्ता अप्पनिग्घोसं. विजनवातन्ति अनुसञ्चरकजनस्स सरीरवातेन विरहितत्ता विजनवातं, ‘‘विजनवाद’’न्तिपि पाठो. सेनासनस्स अन्तो जनवादसद्देन रहितन्ति अत्थो. मनुस्सानं रहस्स किरियारहत्ता मनुस्सराहस्सेय्यकं, ततो ततो पटिनिवत्तित्वा सम्मदेव कम्मट्ठाने चित्तस्स लीयनतो पटिसल्लानसङ्खातस्स विवेकस्स भावनारामस्स अनुरूपत्ता पटिसल्लानसारुप्पं. भजतीति सम्बन्धो. अरञ्ञगतोतिआदीसु अरञ्ञं, रुक्खमूलञ्च ठपेत्वा अवसेसं सब्बम्पि सेनासनं सुञ्ञागारेन सङ्गहितं.
पल्लङ्कं आभुजित्वाति समन्ततो ऊरुबद्धासनं बन्धित्वा. उजुं कायं पणिधायाति उपरिमकायं उजुं ठपेत्वा, अट्ठारस पिट्ठिकण्टके कोटिया कोटिं पटिपादेत्वा. एवं निसिन्नस्स हि चम्ममंसनहारूनि न पणमन्ति, अथस्स तेसं अपणमनपच्चया खणे खणे वेदना न उप्पज्जन्ति, ततो चित्तं एकग्गं होति, कम्मट्ठानं वुद्धिं उपगच्छति. परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति कम्मट्ठानाभिमुखं सतिं पट्ठपेत्वा, मुखसमीपे वा कत्वा. तेनेवस्स निद्देसे ‘‘अयं सति उपट्ठिता होति सूपट्ठिता, नासिकग्गे वा मुखनिमित्ते वा’’ति (विभ. ५३७) वुत्तं. मुखनिमित्तन्ति चेत्थ उत्तरोट्ठस्स वेमज्झपदेसो, यत्थ नासिकावातो पटिहञ्ञति. अथ वा ‘‘परीति परिग्गहट्ठो, मुखन्ति निय्यानट्ठो, सतीति उपट्ठानट्ठो, तेन वुच्चति परिमुखं सति’’न्ति (पटि. म. १.१६४) वं पटिसम्भिदायं वुत्तनयेनपेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तत्रायं सङ्खेपत्थो ‘‘परिग्गहितनिय्यानं सतिं कत्वा’’ति.
अभिज्झं लोकेतिआदीसु अभिमुखं झायति चिन्तेतीति अभिज्झा, रागो. लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको, पञ्चुपादानक्खन्धा. तेसु कामच्छन्दं विक्खम्भेत्वाति अत्थो. विक्खम्भनवसेनेव विगताभिज्झेन, न चक्खुविञ्ञाणादिसदिसेनाति अत्थो. चेतसाति चित्तेन, इत्थम्भूतो विहरतीति अत्थो. अभिज्झायाति अभिज्झातो. चित्तं परिसोधेतीति यथा नं सा मुञ्चित्वा न पुन गण्हाति, एवं परिमोचेतीति अत्थो. ब्यापज्जति इमिना चित्तं पूतिकुम्मासादयो विय पकतिं जहातीति ब्यापादो. विकारप्पत्तिया पदुस्सति, परं वा पदूसेति विनासेतीति पदोसो, उभयम्पेतं कोधस्सेवाधिवचनं. यस्मा चेतं सब्बकम्मट्ठानसाधारणवसेन देसीयति, तस्मा ‘‘सब्बपाणभूतहितानुकम्पी’’ति एवं मेत्तावसेन अवत्वा ‘‘अब्यापन्नचित्तो’’ति एत्तकमेव वुत्तं.
थिनं चित्तस्स गेलञ्ञं, मिद्धं चेतसिकानं. आलोकसञ्ञीति रत्तियम्पि दिवापि दिट्ठआलोकसञ्जाननसञ्ञाय समन्नागतो, ताय पन आलोकसञ्ञाय थिनमिद्धविनोदनस्स विसेसतो सतिसम्पजञ्ञं इच्छितब्बन्ति आह ‘‘सतो सम्पजानो’’ति.
अनुद्धतोति अविक्खित्तो तथा एव अज्झत्तं वूपसन्तचित्तो. तिण्णविचिकिच्छोति विचिकिच्छं अतिक्कमित्वा ठितो. अकथंकथी कुसलेसु धम्मेसूति अनवज्जधम्मेसु ‘‘कथं इमे, कथं इमे’’ति एवं पवत्तनतो कथंकथीसङ्खाताय विचिकिच्छाय विरहितो. एवं पञ्चनीवरणप्पहानं दस्सेत्वा इदानि यस्मा अप्पहीननीवरणस्स झानं न उप्पज्जति, न हि कामच्छन्दादीहि नानाविसयविक्खित्तचित्तं एकत्तारम्मणे समाधियति, न कामधातुसमतिक्कमनाय वा पटिपज्जति, तस्मा ‘‘सो इमे पञ्च नीवरणे पहाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सोति यो यथावुत्तसीलादिगुणे पतिट्ठाय अरञ्ञादिअनुरूपसेनासनगतो अत्तनो चरियानुकुलकम्मट्ठाने लीनुद्धच्चरहिताय सातच्चकिरियाय उप्पादितुपचारज्झानेन पहीनपञ्चनीवरणो पठमज्झानाधिगमाय वायमति, सोति अत्थो.
चेतसो उपक्किलेसेति चित्तस्स अप्पभस्सरभावकरणे. पञ्ञाय दुब्बलीकरणेति यस्मा इमे नीवरणा उप्पज्जमाना अनुप्पन्नाय लोकियलोकुत्तराय पञ्ञाय उप्पज्जितुं न देन्ति, उप्पन्नाय पन लोकियअट्ठसमापत्तिया, अभिञ्ञाभूताय वा मूलं उपच्छिन्दित्वा पातेन्ति, तस्मा ‘‘पञ्ञाय दुब्बलीकरणा’’ति वुच्चन्ति. विविच्चेव कामेहीतिआदीसु कामेहीति वत्थुकामकिलेसकामेहि. विविच्चेवाति विविच्चित्वा विना हुत्वा, अपक्कमित्वाति अत्थो. नियमत्थेन पनेत्थ एव-कारेन झानपटिपक्खभूतानं कामानं परिच्चागेनेव पठमज्झानाधिगमो, अन्धकारपरिच्चागेनेव दीपप्पवत्ति वियाति दस्सेति. उत्तरपदेपि चेस एव-कारो आनेत्वा ‘‘विविच्चेव अकुसलेहि धम्मेही’’ति सम्बन्धितब्बो. न हि सक्का कामतो अञ्ञेहि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलधम्मेहि अविविच्चापि झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. पदद्वयेपि पन ‘‘विविच्चा’’ति इमिना कायविवेकादीसु, तदङ्गविवेकादीसु च तदङ्गनिस्सरणविवेकवज्जिता सब्बेपि विवेका इध अधिप्पेता. वत्थुकामविवेकवचनतो हि कायविवेको वुत्तो, किलेसकामेहि पन सेसाकुसलेहि च विवेकवचनतो चित्तउपधिविवेका, विक्खम्भनादिविवेका च वुत्ता. लोकुत्तरज्झानम्पि सङ्गहितत्ता दट्ठब्बं. एवमेतेन पदद्वयेन यथाक्कमं कामच्छन्दनीवरणसेसनीवरणविक्खम्भनादिको वुत्तो. एवं ओघादीसुपि यथारहं योजेतब्बं.
एत्तावता च पठमस्स झानस्स पहानङ्गं दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गं दस्सेतुं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ वितक्केन च विचारेन च सह वत्तति रुक्खो विय पुप्फेन, फलेन चाति इदं झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वुच्चति. विवेकजन्ति एत्थ विवित्ति विवेको, नीवरणविगमोति अत्थो. विवित्तोति वा विवेको, नीवरणविवित्तो झानसम्पयुत्तधम्मरासीति अत्थो, तस्मा विवेकतो, तस्मिं वा विवेके जातन्ति विवेकजं. पीतिसुखन्ति एत्थ पीतीति अप्पनाप्पत्ता फरणापीति, सुखञ्च तंसम्पयुत्तं, इति अयञ्च पीति इदञ्च सुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा अत्थीति इदं झानं ‘‘पीतिसुख’’न्ति वुच्चति. अथ वा पीति च सुखञ्च पीतिसुखं, विवेकजं पीतिसुखं अस्स, अस्मिं वाति विवेकजं पीतिसुखं, एवं एकपदवसेन ‘‘विवेकजपीतिसुख’’न्ति वत्तब्बे निग्गहीतागमं कत्वा ‘‘विवेकजं पीतिसुख’’न्तिपि वत्तुं युज्जति. यथेव हि झानं, एवं पीतिसुखम्पि विवेकजमेव होतीति. पठमं झानन्ति गणनानुपुब्बतो पठमं, पठमं उप्पत्तितोपि पठमं. आरम्मणूपनिज्झानतो, पच्चनीकझापनतो वा झानं, इमिना नयेन उपरि ‘‘दुतियं झान’’न्तिआदीसु अत्थो वेदितब्बो. उपसम्पज्ज विहरतीति एवं पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमं झानं अधिगन्त्वा तदनुरूपेन इरियापथविहारेन पवत्ततीति अत्थो. एत्थ च चित्तेकग्गता किञ्चापि ‘‘सवितक्कसविचार’’न्ति इमस्मिं पाठे न निद्दिट्ठा, तथापि विभङ्गे ‘‘झानन्ति वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५६९) वुत्तत्ता अङ्गमेव.
एवं पठमज्झानाधिगमं दस्सेत्वा इदानि तदनन्तरं अधिगतपठमज्झानस्स तं आवज्जनसमापज्जनवुट्ठानाधिट्ठानपच्चवेक्खणसङ्खाताहि पञ्चहि वसीहि वसीभूतं कत्वा ततो वुट्ठाय तत्थ आसन्ननीवरणपच्चत्थिकताय चेव ओळारिकवितक्कविचारक्खोभसमङ्गिताय च दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय वितक्कादिभेदोळारिकङ्गप्पहानाय, पीतिआदिसन्तङ्गपटिलाभाय च तदेव कम्मट्ठानं पुनप्पुनं मनसिकरोतो दुतियं झानं उप्पज्जति, तप्पादकञ्च लोकुत्तरज्झानं पुग्गलाधिट्ठानेन दस्सेतुं ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’तिआदिमाह. तत्थ वूपसमाति समतिक्कमा, दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति. अज्झत्तन्ति अत्तनि जातं, अत्तसन्ताने निब्बत्तन्ति अत्थो. सम्पसादनन्ति सद्धासङ्खातसम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय. एकोदिभावन्ति एत्थ वितक्कविचारेहि अनज्झारुळ्हत्ता एको अग्गो सेट्ठो उदेतीति एकोदि, समाधि. तं भावेति वड्ढेतीति दुतियज्झानं एकोदिभावं. सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स, न जीवस्स, तस्मा एतं ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्ति वुत्तं.
ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्च एकोदिनामको समाधि, अथ कस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति? वुच्चते – इमस्मिञ्हि झाने वितक्कविचारक्खोभाभावेन बलवती सद्धा, समाधि च, तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति. अवितक्कं अविचारन्ति भावनाय पहीनत्ता नत्थि एतस्मिं, एतस्स वा वितक्को विचारो, न ततियज्झानादि विय, चक्खुविञ्ञाणादि विय च अभावप्पत्तितो, तस्मा इमस्स ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति इदं कारणवचनन्ति दट्ठब्बं. समाधिजन्ति पठमज्झानसमाधितो, सम्पयुत्तसमाधितो वा जातं, वितक्कादिक्खोभाभावेन चेतस्स वण्णभणनत्थं इदमेव ‘‘समाधिज’’न्ति वुत्तं. उपसम्पज्ज विहरतीति एवं दुवङ्गविप्पहीनं तिवङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणादियुत्तं दुतियं झानं अधिगन्त्वा वुत्तनयेन वत्ततीति अत्थो.
एवं दुतियज्झानाधिगमं दस्सेत्वा इदानि तदनन्तरं अधिगतदुतियज्झानस्स तं वुत्तनयेनेव वसीभूतं कत्वा तत्थ आसन्नवितक्कविचारपच्चत्थिकताय चेव ओळारिकपीतङ्गसमङ्गिताय च दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय तदोळारिकङ्गप्पहानाय सेससन्तङ्गपटिलाभाय तदेवारम्मणं पुनप्पुनं मनसिकरोतो ततियं झानं उप्पज्जति, तप्पादकञ्च लोकुत्तरं, तं दस्सेतुं ‘‘पीतिया च विरागा’’तिआदिमाह. तत्थ विरज्जनं विरागो, समतिक्कमो, तस्मा विरागा. च-कारेन वितक्कविचारानं वूपसमं सम्पिण्डेति ‘‘पीतिया च विरागा, वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति. इदञ्चेतस्स आगमनमग्गपरिदीपनत्थं, वण्णभणनत्थञ्च वुत्तं. उपेक्खको विहरतीति एत्थ उपपत्तितो इक्खति अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति उपेक्खा, तत्रमज्झत्तता. ताय विसदाय पीतिविरागपदट्ठानाय थामगताय समन्नागतत्ता ततियज्झानसमङ्गी ‘‘उपेक्खको’’ति वुच्चति, वितक्कादिक्खोभाभावेन पनेसा एत्थेव परिब्यत्तकिच्चा जाता, न पठमज्झानादीसूति. सतो च सम्पजानोति पुग्गलाधिट्ठानेन सति च सम्पजञ्ञञ्च वुत्तं, इदञ्च सतिसम्पजञ्ञबलेनेव ठितं तंपीतिसहचरितं सुखं, ततो अपनीतं वच्छो विय बन्धनबलेन धेनुं पीतिं न उपगच्छति, इमस्मिञ्च सति अतिमधुरे सुखे योगिनो न सारज्जन्ति, नो अञ्ञथाति इमम्पि अत्थविसेसं दस्सेतुं इधेव वुत्तन्ति वेदितब्बं. सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति एत्थ किञ्चापि ततियज्झानसमङ्गिनो सुखपटिसंवेदनाभोगो नत्थि, एवं सन्तेपि यस्मा तस्स नामकायेन सम्पयुत्तं अतिपणीतं सुखं, तंसमुट्ठितेन तस्स अतिपणीतेन रूपेन रूपकायो फुट्ठो, यस्स फुट्ठत्ता झाना वुट्ठितोपि कायिकसुखं पटिसंवेदेय्य, तस्मा एतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेती’’ति आह. यं तन्तिआदीसु यन्ति यस्मा, यं झानहेतूति अत्थो. तन्ति तं ततियज्झानसमङ्गिपुग्गलं बुद्धादयो अरिया आचिक्खन्ति पसंसन्ति. किन्ति? ‘‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’’ति. एवं एकङ्गविप्पहीनं दुवङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणादियुत्तं ततियं झानं अधिगन्त्वा पवत्ततीति अत्थो. यं पन झानं विभङ्गे ‘‘झानन्ति उपेक्खा सति सम्पजञ्ञं सुखं चित्तस्सेकग्गता’’ति (विभ. ५९१) वुत्तं, तं सपरिक्खारं झानं दस्सेतुं परियायेन वुत्तं. उपनिज्झानलक्खणानं पन सुखचित्तेकग्गतानं वसेन दुवङ्गिकमेवेतं वेदितब्बं. यथाह – ‘‘दुवङ्गिकं झानं होती’’तिआदि (विभ. ६२४).
एवं ततियज्झानाधिगमं दस्सेत्वा इदानि तदनन्तरं अधिगतततियज्झानस्स तं वसीभूतं कत्वा ततो वुट्ठाय तत्थ वुत्तनयेन दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय ओळारिकसुखङ्गप्पहानाय, उपेक्खेकग्गतासङ्खातसेससन्तङ्गपटिलाभाय च तदेव निमित्तं मनसिकरोतो चतुत्थं झानं उप्पज्जति, तप्पादकञ्च लोकुत्तरं, तं पुग्गलाधिट्ठानेन दस्सेतुं ‘‘सुखस्स च पहाना’’तिआदिमाह. तत्थ सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहानाति कायिकस्स सुखस्स, दुक्खस्स च पहाना. पुब्बेवाति तञ्च खो पुब्बेव, न चतुत्थज्झानक्खणेति अत्थो. सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमाति चेतसिकस्स सुखस्स, दुक्खस्स च पुब्बेव पहाना. कदा पन तेसं पहानं होतीति? चतुन्नं झानानं उपचारक्खणे. दुक्खदोमनस्ससुखसोमनस्सानि हि यथाक्कमं पठमादिचतुन्नं झानानं उपचारक्खणे एव पहीयन्ति. यदि एवं, कस्मा पनेस ‘‘विविच्चेव…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्थुप्पन्नं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति (सं. नि. ५.५१०) एवं झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति? अतिसयनिरोधस्स वुत्तत्ता. उपचारक्खणेसु हि यो निरोधो, सो निरोधो एव, नातिसयनिरोधो, सो पन झानक्खणेसु एव. ततो एव हि तत्थ तत्थ अपरिसेसग्गहणं कतन्ति, तत्थ तत्थ पन पहीनापि एता वेदना एत्थ दुविञ्ञेय्यलक्खणाय अदुक्खमसुखाय वेदनाय दुक्खादिब्यतिरेकेन सुखग्गहणत्थं, वण्णभणनत्थञ्चस्स झानस्स समाहटा, पच्चयदस्सनत्थञ्चस्स. यथाह – ‘‘चत्तारो खो, आवुसो, पच्चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया, इधावुसो, भिक्खु सुखस्स च पहाना’’तिआदि (म. नि. १.४५८).
उपेक्खासतिपारिसुद्धिन्ति तत्रमज्झत्ततासङ्खाताय उपेक्खाय जनितसतिया पारिसुद्धि. निरुपक्लेसताय हि तं परिसुद्धत्तं. न केवलञ्चेत्थ उपेक्खाय सति एव परिसुद्धा, अपिच खो सब्बेपि सम्पयुत्तधम्मा, सतिसीसेन पनायं देसना कताति. उपसम्पज्ज विहरतीति एवं एकङ्गविप्पहीनं दुवङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणादियुत्तं चतुत्थं झानं अधिगन्त्वा तदनुरूपेन इरियापथविहारेन पवत्ततीति अत्थो.
एवं रूपावचरलोकुत्तरचतुक्कज्झानं दस्सेत्वा इदानि अरूपावचरज्झानं दस्सेन्तो यं तत्थ पठमं, एवं अधिगतरूपावचरचतुत्थज्झानस्स करजरूपे दण्डादानादीनञ्चेव चक्खुरोगादिआबाधानञ्च वसेन दिट्ठादीनवस्स करजरूपस्स समतिक्कमाय आकासकसिणविरहितेसु नवसु कसिणेसु अञ्ञतरस्मिं चतुत्थं झानं उप्पादेत्वा तस्सारम्मणभूतं कसिणपटिभागरूपम्पि करजरूपपटिभागताय, अरञ्ञे सप्पानुबन्धस्स भयेन पलायतो रज्जुतालपण्णादिं सप्पपटिभागताय विय समतिक्कमितुकामस्स पञ्चहाकारेहि तं झानं वसीभूतं कत्वा ततो वुट्ठाय तत्थ निब्बेजनीयरूपपटिभागारम्मणताय, आसन्नसोमनस्सपच्चत्थिकताय च दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय अङ्गेसु समतिक्कमितब्बाभावेन आरम्मणसमतिक्कमभूतं आकासानञ्चायतनं सन्ततो मनसिकरित्वा चक्कवाळपरियन्तं वा यत्तकं वा इच्छति, तत्तकं कसिणं पत्थरित्वा वा कसिणं अमनसिकरित्वा तेन फुट्ठोकासं ‘‘आकासो आकासो’’ति वा ‘‘अनन्तो आकासो’’ति वा मनसिकारेन कसिणं उग्घाटेत्वा वा तं कसिणुग्घाटिमाकासनिमित्तं ‘‘आकासो’’ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो आकासानञ्चायतनं उप्पज्जति, तं ताव दस्सेतुं ‘‘सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’तिआदिमाह.
तत्थ सब्बसोति सब्बाकारेन, सब्बासं वा अनवसेसानन्ति अत्थो. रूपसञ्ञानन्ति सञ्ञासीसेन वुत्तानं कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसरूपावचरज्झानानञ्चेव तदारम्मणानञ्च. रूपज्झानम्पि हि ‘‘रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा’’ति एवं सञ्ञासीसेन वुच्चति, तदारम्मणकसिणम्पि रूपन्ति सञ्ञा नाममस्साति ‘‘रूपसञ्ञ’’न्ति वुच्चति. समतिक्कमाति विरागा, निरोधा च. विभङ्गे पन सञ्ञासु समतिक्कन्तासु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होतीति ‘‘समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा’’तिआदिना (विभ. ६०२) सञ्ञानमेव समतिक्कमो वुत्तो, आरम्मणे अविरत्तस्स सञ्ञासमतिक्कमो नत्थेवाति तं समतिक्कमवसेनापि अत्थवण्णना कातब्बाव.
पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमाति चक्खादीनं वत्थूनं, रूपादीनञ्च आरम्मणानं पटिघातेन समुप्पन्ना द्विपञ्चविञ्ञाणसञ्ञा पटिघसञ्ञा, तासं अत्थङ्गमा. किञ्चापि ता रूपावचरज्झानसमापन्नस्सापि न सन्ति, अथ खो न पहीनत्ता न सन्ति. न हि रूपविरागाय रूपावचरभावना संवत्तति, रूपायत्ताव एतासं पवत्ति, अयं पन भावना रूपविरागाय संवत्तति, तस्मा ता एत्थ पहीनाति वत्तुं वट्टति. नानत्तसञ्ञानं अमनसिकाराति नानत्ते गोचरे पवत्तानं, नानत्तानं वा मनोविञ्ञाणधातुवसेन पवत्तानञ्च चतुचत्तालीसकामावचरसञ्ञानं अमनसिकारा अनावज्जना. एत्थ च रूपपटिघसञ्ञानं इमिना झानेन निब्बत्तभवेपि अनुप्पत्तितो ‘‘समतिक्कमा अत्थङ्गमा’’ति एवं अभावो एव वुत्तो. ‘‘नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’’ति अट्ठकामावचरकुसलानं नवकिरियानं दसाकुसलानं वसेन सत्तवीसतिसञ्ञानं अरूपभवेपि मनसिकारेन उप्पत्तिसम्भवतो तासं अमनसिकारा इच्चेव वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अनन्तो आकासोति एत्थ नास्स उप्पादन्तो वा वयन्तो वा पञ्ञायतीति अनन्तो. आकासोति कसिणुग्घाटिमाकासो वुच्चति, मनसिकारवसेनपेत्थ अनन्तता वेदितब्बा. तेनेव विभङ्गे वुत्तं ‘‘तस्मिं आकासे चित्तं ठपेति…पे… अनन्तं फरति, तेन वुच्चति अनन्तो आकासो’’ति (विभ. ६०५). इदं पनस्स भावनाकारदस्सनं. आकासानञ्चायतनन्ति एत्थ नास्स अन्तोति अनन्तं आकासमेव अनन्तं आकासानन्तं, आकासानन्तमेव आकासानञ्चं, तदेव आकासानञ्चं अधिट्ठानट्ठेन, सञ्जातिसमोसरणट्ठेन च आयतनं, तं आरम्मणमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्साति आकासानञ्चायतनं. तं उपसम्पज्ज वुत्तनयेन विहरतीति अत्थो.
एवं आकासानञ्चायतनाधिगमं दस्सेत्वा इदानि यं तदनन्तरं अधिगतपठमारुप्पस्स तं वसीभूतं कत्वा तत्थ आसन्नरूपज्झानपच्चत्थिकताय, रूपपटिभागाकासारम्मणताय च दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय तं समतिक्कमाय आकासं फरित्वा पवत्तं विञ्ञाणं ‘‘अनन्तं विञ्ञाण’’न्ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो विञ्ञाणञ्चायतनं उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पुब्बे वुत्तनयेन झानम्पि आकासानञ्चायतनं आरम्मणम्पि. आरम्मणम्पि हि पुरिमनयेन आकासानञ्चञ्च तं पठमारुप्पस्स आरम्मणत्ता वुत्तनयेन आयतनञ्चाति ‘‘आकासानञ्चायतन’’न्ति वुच्चति. इति उभयस्सापि अप्पवत्तिकरणेन, अमनसिकरणेन च एकज्झं कत्वा ‘‘आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्मा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अनन्तं विञ्ञाणन्ति तञ्ञेव पठमारुप्पविञ्ञाणं आकासं अनन्ततो फरित्वा पवत्तं ‘‘अनन्तं विञ्ञाण’’न्ति एवं मनसिकरोतोति वुत्तं होति, मनसिकारवसेन वा अनन्तं. विभङ्गेपि हि ‘‘अनन्तं फरती’’ति (विभ. ६१०) वुत्तं. विञ्ञाणञ्चायतनन्ति एत्थ वुत्तनयेन अनन्तमेव आनञ्चं, विञ्ञाणञ्च तं आनञ्चञ्चाति विञ्ञाणानन्तन्ति वत्तब्बे रुळ्हितो ‘‘विञ्ञाणञ्च’’न्ति वुत्तं, तदेव आयतनमारम्मणमस्साति विञ्ञाणञ्चायतनं. सेसं वुत्तनयमेव.
एवं विञ्ञाणञ्चायतनं दस्सेत्वा इदानि यं तदनन्तरं अधिगतदुतियारुप्पस्स तं वसीभूतं कत्वा तत्थ आसन्नाकासानञ्चायतनपच्चत्थिकताय, तदारम्मणताय च दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय तं समतिक्कमाय पठमारुप्पविञ्ञाणाभावं ‘‘नत्थि नत्थी’’ति वा ‘‘सुञ्ञं सुञ्ञ’’न्ति वा ‘‘विवित्तं विवित्त’’न्ति वा पुनप्पुनं मनसिकरोतो आकिञ्चञ्ञायतनं उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘सब्बसो’’तिआदिमाह. इधापि वुत्तनयेन झानस्स, तदारम्मणस्स च विञ्ञाणञ्चायतनस्स समतिक्कमोव वेदितब्बो. नत्थि किञ्चीति ‘‘नत्थि नत्थि, सुञ्ञं सुञ्ञं, विवित्तं विवित्त’’न्ति एवं मनसिकरोतोति अत्थो.
आकिञ्चञ्ञायतनन्ति एत्थ नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पिस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति, अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं, आकिञ्चञ्ञं आयतनमारम्मणमस्साति आकिञ्चञ्ञायतनं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
एवं आकिञ्चञ्ञायतनाधिगमं दस्सेत्वा इदानि यं तदनन्तरं अधिगतततियारुप्पस्स तं वसीभूतं कत्वा तत्थ आसन्नविञ्ञाणञ्चायतनपच्चत्थिकताय दोसं दिस्वा निकन्तिं परियादाय तं समतिक्कमाय तदेव आकिञ्चञ्ञायतनं ‘‘सन्तं सन्त’’न्ति पुनप्पुनं मनसिकरोतो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘सब्बसो’’तिआदिमाह. तत्थ नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति ओळारिकाय सञ्ञाय अभावतो, सुखुमाय च भावतो नेवस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स सञ्ञा नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञं, तदेव धम्मायतनमनायतनपरियापन्नत्ता आयतनन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं.
अथ वा यायमेत्थ सञ्ञा, सा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा, नेवसञ्ञानासञ्ञा च सा सम्पयुत्तधम्मानं अधिट्ठानट्ठेन आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं. न केवलञ्चेत्थ सञ्ञाव एदिसी, अपि तु फस्सोपि नेवफस्सो नाफस्सो, चित्तम्पि नेवचित्तं नाचित्तं, एवं सेससम्पयुत्तधम्मापि, सञ्ञासीसेन पनायं देसना कताति वेदितब्बा. तत्थ सङ्खारावसेससुखुमभावेनाति अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तसङ्खारभावेन. सेसं वुत्तनयमेव.
अयं पनेत्थ आदितो पट्ठाय पिण्डत्थप्पकासना – ‘‘इध भिक्खु पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदिना सासने लोकियलोकुत्तरज्झाननिब्बत्तकपुग्गलस्स पतिट्ठाभूतसीलेसु पातिमोक्खसंवरसीलविसुद्धिं उपदिसति. ‘‘विहरती’’ति इमिना तदनुरूपविहारसमङ्गिभावं. ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति इमिना आजीवपारिसुद्धिसीलं, तदुपकारके च धम्मे. ‘‘अणुमत्तेसू’’तिआदिना यथावुत्तसीलेहि अचवनं, तेसञ्च अनवसेसतो समादानं. ‘‘इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो’’ति इमिना इन्द्रियसंवरसीलं. ‘‘भोजने मत्तञ्ञू’’ति इमिना पच्चयसन्निस्सितसीलं, सन्तोसादिगुणञ्च. ‘‘पुब्बरत्तापररत्त’’न्तिआदिना सीलधुतङ्गेसु पतिट्ठितस्स भावनारामस्स तदुपकारके धम्मे. ‘‘बोधिपक्खिकान’’न्तिआदिना पटिपत्तिया निब्बेधभागियतं. ‘‘सो अभिक्कन्ते’’तिआदिना यथावुत्तगुणानं अपरिहानाय, वक्खमानानञ्च पटिलाभाय सतिसम्पयोगं. ‘‘सो विवित्त’’न्तिआदिना भावनानुरूपसेनासनपरिग्गहं. ‘‘सो अरञ्ञगतो’’तिआदिना झानभावनारम्भप्पकारं. ‘‘सो अभिज्झ’’न्तिआदिना झानभावनाभियोगेन पहीनपञ्चनीवरणस्स उपचारज्झानुप्पत्तिं. ‘‘सो इमे पञ्च नीवरणे’’तिआदिना तस्स उपरूपरि वायमतो रूपारूपज्झानुप्पत्तिक्कमं उपदिसति. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदो पनेत्थ विभङ्गनये पाकटो भविस्सति. तीसु हि नयेसु महग्गतलोकुत्तरा कुसलविपाककिरियचित्तसम्पयुत्ता वितक्कविचारपीतिसुखउपेक्खाएकग्गतासङ्खाता झानधम्मा नानानयेहि विभत्ता, झानसम्पयुत्ता पन सेसकामावचरधम्माव इध सङ्गहिता. किञ्चापि पनेत्थ पातिमोक्खसंवरसीलादयोपि वुत्ता, तथापि ते झानानं पुब्बभागप्पटिपत्तिदस्सनवसेन चेव झानसम्पयुत्तधम्मवसेन च वुत्ता, इध पन न सङ्गहिताति वेदितब्बा.
पञ्हापुच्छके पन सिया कुसला, सिया अब्याकता, तीणि झानानि सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, चतुत्थं अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं, उपेक्खा पनेत्थ वेदना न वत्तब्बा, सिया विपाका, सिया विपाकधम्मधम्मा, पठमज्झानं वितक्कविचारवज्जितं सवितक्कसविचारं, वितक्को पनेत्थ अवितक्कविचारमत्तो, विचारो न वत्तब्बो, तीणि झानानि अवितक्कअविचारा, द्वे झानानि पीतिवज्जितानि पीतिसहगतानि, तीणि सुखवज्जितानि सुखसहगतानि, चतुत्थं उपेक्खावज्जितं उपेक्खासहगतं, ततियज्झाने सुखं, उपेक्खा च इध न वत्तब्बं…पे… सिया महग्गता, सिया अप्पमाणा, तीणि सिया अप्पमाणारम्मणा, सिया न वत्तब्बा, चतुत्थं तिधापि न वत्तब्बञ्च, तीणि सिया मग्गहेतुका, सिया मग्गाधिपतिनो, सिया न वत्तब्बा, चतुत्थं तिधापि न वत्तब्बञ्च…पे… पीति बहिद्धारम्मणानि, चतुत्थं तिधापि न वत्तब्बञ्च…पे… अनिदस्सनअप्पटिघा न हेतू…पे… नोचित्तचेतसिका अरणाति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. पाळिमुत्तनयो पनेत्थ नत्थि, इतो परं पन एत्तकम्पि अवत्वा विज्जमानट्ठाने एव वक्खाम.
झानविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.