सम्मप्पधानविभङ्गमातिकत्थवण्णना

सम्मप्पधानविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – सम्मप्पधानाति कारणप्पधाना उपायप्पधाना. योनिसो पदहनतो परमं धानं पधानं, पधानवीरियानीति अत्थो. इध भिक्खूति इमस्मिं सासने पटिपन्नको भिक्खु. अनुप्पन्नानन्ति अनिब्बत्तानं. पापकानन्ति लामकानं. अकुसलानं धम्मानन्ति अकोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. अनुप्पादायाति न उप्पादनत्थाय. छन्दं जनेतीति कत्तुकम्यतासङ्खातं कुसलच्छन्दं जनेति उप्पादेति. वायमतीति पयोगं परक्कमं करोति. वीरियं आरभतीति कायिकचेतसिकवीरियं करोति. चित्तं पग्गण्हातीति तेनेव सहजातवीरियेन चित्तं उक्खिपति. पदहतीति पधानवीरियं करोति. पटिपाटिया पनेतानि चत्तारिपि पदानि वीरियस्सेव आसेवनाभावनाबहुलीकम्मसातच्चकिरियाहि योजेतब्बानि.

उप्पन्नानन्ति अनुप्पन्नाति अवत्तब्बतं आपन्नानं. पहानायाति पजहनत्थाय. अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानन्ति अनिब्बत्तानं कोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. उप्पादायाति उप्पादनत्थाय. उप्पन्नानन्ति निब्बत्तानं. ठितियाति ठितत्थाय. असम्मोसायाति अनस्सनत्थं. भिय्योभावायाति पुनप्पुनं भवनाय. वेपुल्लायाति विपुलभावाय. भावनायाति वड्ढिया. पारिपूरियाति परिपूरणत्थाय. सेसं पदतो उत्तानमेव.

अत्थतो पनेत्थ ‘‘अनुप्पन्नानं पापकान’’न्तिआदीसु असमुदाचारवसेन वा अननुभूतारम्मणवसेन वा किलेसानं अनुप्पत्ति वेदितब्बा. अञ्ञथा हि अनमतग्गे संसारे अनुप्पन्ना अकुसलधम्मा नाम नत्थि. कुसलधम्मेसु पन रतनत्तयप्पसादविपस्सनादिविवट्टूपनिस्सयकुसलादिवसेन अनुप्पन्नापि अत्थि. तेसम्पि उप्पन्नपुब्बत्ते सति सब्बसत्तानं इतो पुब्बे च आसवक्खयप्पसङ्गतो. एकन्तप्पवत्तसाधका तेसं. तत्थ एकच्चस्स वत्तगन्थधुतङ्गसमाधिविपस्सनानवकम्मेसु अञ्ञतरस्मिं निच्चप्पयुत्तस्स, घटतो, वायमतो च ब्रह्मलोका आगतत्ता भववसेन किलेसेसु अलद्धासेवनस्स सत्तस्स किलेसा न समुदाचरन्ति, अपरभागे पनस्स वत्तादीनि विस्सज्जेत्वा कुसीतस्स चरतो चेव अकल्याणमित्तादितो किलेसेसु लद्धासेवनस्स च अयोनिसोमनसिकारं, सतिवोस्सग्गञ्च आगम्म उप्पज्जन्ति. एवं ताव असमुदाचारवसेन किलेसानं अनुप्पत्ति वेदितब्बा.

एकच्चस्स पन तस्मिं अत्तभावे अननुभूतपुब्बं दिब्बादिभेदं मनापियं आरम्मणं लभित्वा तत्थ अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म किलेसा उप्पज्जन्ति, अलभित्वा एवं अननुभूतारम्मणवसेन किलेसानं अनुप्पत्ति वेदितब्बा.

‘‘उप्पन्नानं पापकान’’न्ति एत्थ पन चतुब्बिधं उप्पन्नं वत्तमानभूतापगतओकासकतभूमिलद्धवसेन, तेसं विभागो उप्पन्नत्तिके वुत्तोव. अपरम्पि चतुब्बिधं उप्पन्नं समुदाचारआरम्मणाधिग्गहितअविक्खम्भितअसमुग्घातितवसेन. तत्थ सम्पति वत्तमानंयेव समुदाचारुप्पन्नं नाम. सेसं पाकटमेव. यस्मा पनेत्थ इमेसु उप्पन्नेसु वत्तमानभूतापगतओकासकतसमुदाचारसङ्खातं चतुब्बिधं उप्पन्नं न मग्गादिवज्झं, तस्मा भूमिलद्धआरम्मणाधिग्गहितअसमुग्घातितसङ्खातं चतुब्बिधं उप्पन्नं सन्धायेत्थ ‘‘उप्पन्नानं पापकानं पहानाया’’ति वुत्तं.

कथं पन मग्गक्खणे अनुप्पन्नानं कुसलानं उप्पादाय वायामो होति, कथञ्च उप्पन्नानं ठितियाति? मग्गप्पवत्तिया एव. मग्गो हि पवत्तमानो पुब्बे अनुप्पन्नपुब्बत्ता अनुप्पन्नो नाम वुच्चति. या चस्स पवत्ति, अयमेव ठिति नामाति अयं तावेत्थ पदत्थो.

धम्मभेदो पनेत्थापि एकस्सेव वीरियस्स किच्चभेदतो चतुधा वुत्ताति अयमेत्थ पाळिमुत्तविनिच्छयो.

विभङ्गनयतो पन सुत्तन्तभाजनीये ताव चत्तारो सम्मप्पधाना लोकियलोकुत्तरकुसलचित्तसम्पयुत्तवीरियवसेन अकुसलादिपदेहि सद्धिं वित्थारतो विभत्ता. अभिधम्मभाजनीयपञ्हापुच्छकेसु पनेते लोकुत्तरकुसलचित्तसम्पयुत्तवसेनेव विभत्ता, फलचित्तसम्पयुत्ता पन न गहिता. तेनेव पञ्हापुच्छके ‘‘कुसला एव, विपाकधम्मधम्मा एव, अपचयगामिनोव, सेखावा’’तिआदिना वुत्ता. सेसो पनेत्थ विनिच्छयो सतिपट्ठाने वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो.

सम्मप्पधानविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.