सतिपट्ठानविभङ्गमातिकत्थवण्णना
सतिपट्ठानविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – चत्तारोति गणनपरिच्छेदो, तेन न ततो हेट्ठा, न उद्धन्ति दीपेति. सतिपट्ठानाति एत्थ द्वे सतिपट्ठाना सतिगोचरोपि सतिपि. ‘‘चतुन्नं, भिक्खवे, सतिपट्ठानानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च देसेस्सामी’’तिआदीसु (सं. नि. ५.४०८) हि सतिगोचरो ‘‘सतिपट्ठान’’न्ति वुच्चति, तस्सत्थो पतिट्ठाति तस्मिन्ति पट्ठानं, का पतिट्ठाति? सति. सतिया पट्ठानं सतिपट्ठानं. पधानं ठानन्ति वा पट्ठानं, सतिया पट्ठानं सतिपट्ठानं. ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना भाविता बहुलीकता सत्त बोज्झङ्गे परिपूरेन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.१४७) पन सति. तस्सत्थो पतिट्ठातीति पट्ठानं, उपट्ठाति ओक्कन्तित्वा पक्खन्दित्वा पवत्ततीति अत्थो. सतियेव पट्ठानत्थेन सतिपट्ठानं. अथ वा सरणट्ठेन सति, सा च उपट्ठानट्ठेन पट्ठानन्ति सतिपट्ठानं, इदमिध अधिप्पेतं. यदि एवं, कस्मा सतिपट्ठानाति बहुवचनं कतं? सतिया बहुत्ता. आरम्मणभेदेन हि बहुका ता सतियो.
इधाति इमस्मिं सासने, तेन अज्झत्तादिवसेन सब्बप्पकारचतुचत्तालीसविधसतिपट्ठाननिब्बत्तकस्स पुग्गलस्स निस्सयभूतं सासनमेव, नाञ्ञं सासनन्ति दीपेति. वुत्तं हेतं ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो…पे… सुञ्ञा परप्पवादा समणेहि अञ्ञेही’’ति (दी. नि. २.२१४; म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१).
भिक्खूति संसारे भयं इक्खनको. तेन किञ्चापि भगवतो देवलोके निसीदित्वा सतिपट्ठानं देसेन्तस्स सन्तिके देवगणं मुञ्चित्वा एकभिक्खुपि निसिन्नो नाम नत्थि, तथापि देवो वा होतु मनुस्सो वा गहट्ठो वा पब्बजितो वा, संसारे भयन्ति सम्मा इक्खमानो यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानोव भिक्खु नाम होति, नाञ्ञोति दस्सेति. यथाह ‘‘अलङ्कतो चेपी’’ति (ध. प. १४२).
अज्झत्तन्ति नियकज्झत्तं. कायेति एत्थ आयन्ति ततोति आयो. के आयन्ति? कुच्छिता केसादयो, इति कुच्छितानं आयोति कायो. अथ वा अङ्गपच्चङ्गानं, केसादीनञ्च समूहट्ठेनपि कायो, रूपकायो, तस्मिं अत्तनो कायेति अत्थो. कायानुपस्सीति कायं अनुपस्सनसीलो. ‘‘काये’’ति च वत्वा पुन ‘‘कायानुपस्सी’’ति दुतियकाय-ग्गहणं ‘‘एवं न काये अङ्गपच्चङ्गविनिमुत्तएकधम्मानुपस्सी, नापि केसलोमादिविनिमुत्तइत्थिपुरिसानुपस्सी, न च भूतुपादायविनिमुत्तएकधम्मानुपस्सी, अथ खो रथसम्भारनगरावयवकदलिक्खन्धविभागानुपस्सको विय यथाक्कमं अङ्गपच्चङ्गकेसादिभूतुपादायसमूहानुपस्सी एवा’’ति दस्सनत्थं कतं. तथा हेत्थ यथावुत्तधम्मसमूहविनिमुत्तो इत्थिपुरिसादिको, अञ्ञो वा कोचि धम्मो न दिस्सति, यथावुत्तधम्मसमूहमत्तेयेव पन बाला तथा तथा सुभादितो च मिच्छाभिनिवेसं करोन्ति, अयं पन योगी तत्थ कायानुपस्सी एव अनिच्चदुक्खअनत्तासुभानुपस्सी एवाति वुत्तं होति. अथ वा य्वायं महासतिपट्ठाने अस्सासपस्सासादिको चुद्दसविधो कायो वुत्तो, तस्स सब्बस्स इमस्मिंयेव काये अनुपस्सनतो ‘‘काये कायानुपस्सी’’ति एवमादिनापि अत्थो दट्ठब्बो.
विहरतीति इरियति, चतूसु इरियापथेसु एकेनागतं सरीरबाधनं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपतमानं अत्तभावं हरति, पवत्तेतीति अत्थो. बहिद्धा कायेति परस्स काये. अज्झत्तबहिद्धा कायेति कालेन अत्तनो, कालेन परस्स काये. कालेन हि अज्झत्तबहिद्धाकायेसुपि एकस्मिं खणे कायानुपस्सना उप्पज्जति, पगुणकम्मट्ठानस्स पन अपरापरं सञ्चरणकालो एत्थ कथितो. आतापीति कायपरिग्गाहकवीरियेन वीरियवा. सो हि यस्मा किलेसानं आतापनतो आतापो वुच्चति वीरियं, सो चस्स अत्थि, तस्मा आतापीति वुच्चति. सम्पजानोति कायपरिग्गाहकेन सम्पजञ्ञेन समन्नागतो. सतिमाति कायपरिग्गाहिकाय सतिया समन्नागतो. अयं पन यस्मा सतिया आरम्मणं परिग्गहेत्वा पञ्ञाय अनुपस्सति, वीरियेन च अन्तरा वोसानं नापज्जति, तस्मा येसं धम्मानं आनुभावेन तं सतिपट्ठानं सम्पज्जति, तेसं दस्सनत्थं ‘‘आतापी सम्पजानो सतिमा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
इति कायानुपस्सनासतिपट्ठानं, सम्पयोगङ्गञ्च दस्सेत्वा इदानि पहानङ्गं दस्सेतुं ‘‘विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स’’न्ति वुत्तं. तत्थ विनेय्याति तदङ्गविनयेन वा विक्खम्भनविनयेन वा विनयित्वा. लोकेति य्वायं अज्झत्तादिभेदो कायो वुत्तो, स्वेव इध लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको नाम. विभङ्गे पन यस्मा रूपकाये पहीनअभिज्झादयो वेदनादीसुपि पहीयन्ति एव, तस्मा पञ्चपि उपादानक्खन्धा ‘‘लोको’’ति वुत्तं. तस्मिं लोके अभिज्झादोमनस्ससङ्खातं कामच्छन्दब्यापादं विनेय्याति सम्बन्धो. इमस्स च नीवरणेसु बलवधम्मद्वयस्स पहानदस्सनेन सेसनीवरणानम्पि पहानं वुत्तंयेवाति वेदितब्बं. विसेसेन चेत्थ अभिज्झादोमनस्सविनयेन यथाक्कमं कायसम्पत्तिविपत्तिमूलानं अनुरोधविरोधानं, अत्तअभिरतितदसुभाकारादिभावनानभिरतीनं, अभूतगुणपक्खेपभूतदोसापनयनानञ्च पहानं वुत्तं, तेन योगावचरस्स योगानुभावनिब्बत्तफलं, योगसमत्थता च दीपिता होति.
अज्झत्तं वेदनासूतिआदीसुपि अज्झत्तादीनि वुत्तनयेन वेदितब्बानि. एत्थ पन वेदनाति तिस्सो वेदना लोकिया, तथा चित्तं, धम्मा च, तेसं विभागो विभङ्गनये आवि भविस्सति. केवलं पनेत्थ यथा वेदनादयो अनुपस्सन्तो वेदनादिअनुपस्सी नाम होति, सो नयो दस्सेतब्बो. सेय्यथिदं – वेदनासु ताव सुखा वेदना दुक्खतो, दुक्खा सल्लतो, इतरा च अनिच्चतो अनुपस्सितब्बा. यथाह –
‘‘यो सुखं दुक्खतो अद्द, दुक्खमद्दक्खि सल्लतो;
अदुक्खमसुखं सन्तं, अद्दक्खि नं अनिच्चतो’’ति (सं. नि. ४.२५३; इतिवु. ५३).
सब्बा एव एता दुक्खतो अनुपस्सितब्बा ‘‘यं किञ्चि वेदयितं, तं दुक्खस्मिन्ति वदामी’’ति (सं. नि. ४.२५९) वचनतो. एवं अनुपस्सन्तो पन अनिच्चादिसत्तानुपस्सनावसेन वा अनुपस्सन्तोपि ‘‘इमं वेदनं को वेदयति, कस्सायं वेदना, किं कारणायं वेदना’’ति उपपरिक्खित्वा ‘‘न कोचि सत्तादिको वेदयति, न केसञ्चि सत्तादीनं वेदना, वत्थारम्मणादिकारणा पनायं वेदना उप्पज्जती’’ति अनुपस्सन्तोपि वेदनानुपस्सी नाम होति. अथ वा सुखादीनं उप्पत्तिक्खणे दुक्खादीनं असम्भवा अनिच्चा अद्धुवा विपरिणामधम्माति एवं वा अनुपस्सन्तो वेदनानुपस्सी नाम होति. इमिनाव नयेन पाळिनयानुसारेन सेसचित्तधम्मानम्पि अनुपस्सनाकारो वेदितब्बो. विसेसतो पनेत्थ चित्तेसु अनिच्चतावसेन, धम्मेसु अनत्ततावसेन च अनुपस्सन्तो चित्तानुपस्सी, धम्मानुपस्सी च नाम होतीति वेदितब्बं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदो पनेत्थ नत्थि, सरणवसेन च एकाव सति आरम्मणवसेन ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति वुत्ताति.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीये ताव अज्झत्तबहिद्धातदुभयकाये केसादिकोट्ठासभावनावसेन पठमं सतिपट्ठानं वित्थारितं. तथा अज्झत्तादीसु पच्चेकं सामिसनिरामिसवसेन दुविधानं सुखदुक्खअदुक्खमसुखवेदनानं वसेन दुतियं, सरागवीतरागसदोसवीतदोससमोहवीतमोहसंखित्तविक्खित्तमहग्गतअमहग्गतसउत्तरानुत्तरसमाहितासमाहितविमुत्ताविमुत्तभेदतो सोळसविधेहि चित्तपजाननवसेन ततियं, पञ्चनीवरणानं, सत्तबोज्झङ्गानञ्च सम्भवासम्भवउप्पादपहानपहीनानुप्पत्तिभावनापारिपूरिहेतुज्झानवसेन चतुत्थं सतिपट्ठानं वित्थारितं. अयं सुत्तन्तभाजनीयनयो.
अभिधम्मभाजनीये पन ताव ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना. इध भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति वेदनासु…पे… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’ति (विभ. ३८०) एवं मातिकं ठपेत्वा धम्मसङ्गणियं वुत्तनयस्स वित्थारेसु अट्ठसु लोकुत्तरचित्तेसु सम्पयुत्तसतिवसेनेव वित्थारतो विभत्ता.
पञ्हापुच्छकनयेपि चतुन्नं सतिपट्ठानानं कति कुसला…पे… कति अरणा? सिया कुसला, सिया अब्याकता…पे… अनुपादिन्नअनुपादानियाव, असंकिलिट्ठअसंकिलेसिकाव…पे… अनिदस्सनअप्पटिघाव. न हेतू अहेतुकाव…पे… अनुत्तरा अरणावाति लोकुत्तरवसेनेव विभत्ता. सम्मासम्बुद्धेन हि सुत्तन्तभाजनीयस्मिञ्ञेव लोकियलोकुत्तरमिस्सका सतिपट्ठाना कथिता, अभिधम्मभाजनीयपञ्हापुच्छकेसु पन लोकुत्तरायेव. तेसु च लोकिया नानाचित्तेसु एव लब्भन्ति. अञ्ञेनेव हि चित्तेन कायं पग्गण्हन्ति, अञ्ञेन वेदनादयोति. लोकुत्तरा पन चत्तारोपि मग्गक्खणे एकचित्तेयेव लब्भन्ति. एकस्मिञ्हि मग्गचित्तक्खणे आरम्मणतो निब्बानारम्मणा एकाव सति कायादीसु सुभसुखनिच्चअत्तविपल्लाससमुच्छेदकताय चतुकिच्चसाधनट्ठेन चत्तारिपि नामानि लभतीति अयमेत्थ विभङ्गनयो.
कमतो सतिपट्ठाने, अनूनाधिकतोपि च;
पाळिमुत्तनयो ञेय्यो, तत्थ कोसल्लमिच्छता.
तत्थ कमतो ताव अयम्पि देसनाक्कमोव, सोपि पाकटापाकटवसेन वुत्तो. इमासु हि रूपकम्मट्ठानं पाकटन्ति पठमं कायानुपस्सना वुत्ता. ततो अरूपकम्मट्ठानं. तत्थापि आरम्मणं अनुभवन्ती उप्पज्जमाना वेदना पाकटाति अनन्तरा वेदनानुपस्सना, ततो आरम्मणं विजानन्तं विञ्ञाणं पाकटन्ति चित्तानुपस्सना, चित्ते पाकटे तन्निस्सिता सुखुमापि धम्मा पाकटा होन्तीति अन्ते धम्मानुपस्सना वुत्ता. अयं तावेत्थ कमो.
अनूनाधिकतोति एत्थ पन कस्मा भगवता चत्तारोव सतिपट्ठाना वुत्ता, अनूना अनधिकाति? तण्हाचरितदिट्ठिचरितसमथयानिकविपस्सनायानिकानं मन्दतिक्खवसेन द्विधा पवत्तानं विसुद्धिमग्गवसेन. मन्दस्स हि तण्हाचरितस्स ओळारिकं कायानुपस्सनासतिपट्ठानं विसुद्धिमग्गो, तिक्खस्स सुखुमं वेदनानुपस्सनासतिपट्ठानं, दिट्ठिचरितस्सापि मन्दस्स नातिप्पभेदगतं चित्तानुपस्सनासतिपट्ठानं, तिक्खस्स अतिप्पभेदगतं धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानं विसुद्धिमग्गो. समथयानिकस्स च मन्दस्स अकिच्छेन अधिगन्तब्बनिमित्तं पठमं सतिपट्ठानं विसुद्धिमग्गो, तिक्खस्स दुतियं, विपस्सनायानिकस्सापि मन्दस्स ततियं, तिक्खस्स चतुत्थं विसुद्धिमग्गोति वेनेय्यज्झासयतो चत्तारो वुत्ता. सुभसुखनिच्चअत्तभावविपल्लासप्पहानत्थं वा चतुरोघयोगासवगन्थउपादानअगतिप्पहानत्थम्पि चतुब्बिधाहारपरिञ्ञत्थञ्च चत्तारोव वुत्ता, अनूना अनधिकाति अयमेत्थ अनूनाधिकता. एवं पाळिमुत्तनयो ञेय्यो.
सतिपट्ठानविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.