पच्चयाकारविभङ्गमातिकत्थवण्णना

पच्चयाकारविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – अविज्जापच्चयातिआदीसु अविन्दियं कायदुच्चरितादिं विन्दति पटिलभति, विन्दियं वा कायसुचरितादिं न विन्दति, धम्मानं वा यथासभावं अविदितं करोति, अन्तविरहिते वा संसारे सत्ते जवापेति, अविज्जमानेसु वा जवति, विज्जमानेसु वा न जवतीति अविज्जा. पटिच्च फलमेति एतस्माति पच्चयो, धम्मानं उप्पत्तिया, ठितिया च उपकारको धम्मो. अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो, तस्मा अविज्जापच्चया. सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति सङ्खारा.

इतो परं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणन्तिआदीसु वुत्तं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अवुत्तेसु पन विजानातीति विञ्ञाणं. नमतीति नामं, रुप्पतीति रूपं, नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपन्ति एकदेससरूपेकसेसनयेन वेदितब्बं. आये तनोति, आयतञ्च नयतीति आयतनं, छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एकसेसनयेन वेदितब्बं. फुसतीति फस्सो. वेदयतीति वेदना. परितस्सतीति तण्हा. उपादियतीति उपादानं. भवति, भावयति चाति भवो. जननं जाति. जीरणं जरा. मरन्ति एतेनाति मरणं. सोचनं सोको. परिदेवनं परिदेवो. दुक्खयति, उप्पादट्ठितिवसेन द्विधा खणतीतिपि दुक्खं. दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं. भुसो आयासो उपायासो. सम्भवन्तीति निब्बत्तन्ति. न केवलञ्च सोकादीहेव, अथ खो अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्तीतिआदिना सब्बपदेहिपि सम्भवन्ति-सद्दस्स योजना कातब्बा. एवं हि पच्चयपच्चयुप्पन्नववत्थानं कतं होति.

एवन्ति निद्दिट्ठनयनिदस्सनं, तेन अविज्जादीहेव कारणेहि, न इस्सरनिम्मानादीहीति दस्सेति. एतस्साति यथावुत्तस्स. केवलस्साति असम्मिस्सस्स, सकलस्स वा, दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खसमूहस्स, न सत्तस्स, न सुखसुभादीनं. समुदयोति निब्बत्ति, होतीति सम्भवति. अयं तावेत्थ पदत्थो.

धम्मभेदतो पनेत्थ अविज्जाति सुत्तन्तपरियायेन दुक्खादीसु चतूसु, अभिधम्मपरियायेन पुब्बन्तादीहि सद्धिं अट्ठसु वा ठानेसु अञ्ञाणं. सङ्खारा पन पुञ्ञापुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारा तयो, कायवचीचित्तसङ्खारा तयो चाति छब्बिधा. तत्थ अट्ठ कामावचरकुसलचेतना, पञ्च रूपावचरकुसलचेतना चेति तेरस चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो नाम. द्वादस अकुसलचेतना अपुञ्ञाभिसङ्खारो नाम. चतस्सो अरूपावचरकुसलचेतना आनेञ्जाभिसङ्खारो नाम. इमेसं पन तिण्णं सङ्खारानं एव द्वारतो पवत्तिदस्सनत्थं अयं सङ्खारादित्तिको वुत्तो.

अट्ठ कामावचरकुसलचेतना चेव द्वादसाकुसलचेतना च कायद्वारे पवत्तियं कायसङ्खारो, वचीद्वारे पवत्तियं वचीसङ्खारो, एता चेव मनोद्वारे पवत्तियं, मनोद्वारे एव पवत्तनका रूपारूपकुसलचेतना च चित्तसङ्खारोति वुच्चन्ति. अभिञ्ञाचेतना, पनेत्थ उद्धच्चचेतना च परतो पटिसन्धिविञ्ञाणपच्चयभावे अपनेतब्बापि अविज्जापच्चया सम्भवतो इध गहेतब्बावाति अयं तिको पुरिमत्तिकमेव पविसतीति अत्थतो लोकियकुसलाकुसलचेतनाव अविज्जापच्चया सङ्खाराति वेदितब्बं. इदञ्च सुत्तन्तभाजनीयनयेन, अभिधम्मभाजनीयनयेन पन लोकियलोकुत्तरे एकेकचित्तक्खणे द्वादसङ्गस्स पटिच्चसमुप्पादस्स गहणतो सब्बापि चेतना सङ्खाराति वेदितब्बं. एवं विञ्ञाणनामरूपादीसुपि सब्बचित्तसम्पयुत्तवसेन च धम्मभेदो वेदितब्बो. सुत्तन्तभाजनीयनयेनेव पन दस्सयिस्साम.

सङ्खारपच्चया विञ्ञाणञ्च चक्खुविञ्ञाणादिछब्बिधं बात्तिंसलोकियविपाकविञ्ञाणमेव होति, लोकुत्तरानि पन वट्टकथाय न युज्जन्तीति न गहितानि. विञ्ञाणपच्चया नामरूपं पन सब्बलोकियविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो अरूपिनो खन्धा. रूपं सब्बानि भूतुपादायरूपानि. सळायतनं मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि. फस्सो चक्खुसम्फस्सादिको छविपाकफस्सो, तथा वेदनापि. तण्हा रूपतण्हादिभेदतो छब्बिधो लोभो. उपादानं कामुपादानादितो चतुब्बिधा लोभदिट्ठियोव. भवो पन दुविधो कम्मभवो, उपपत्तिभवोति. तत्थ कम्मभवो तेभूमककुसलाकुसलचेतना च तंसम्पयुत्ता अभिज्झादयो च. उपपत्तिभवो पन कम्माभिनिब्बत्ता पञ्चपि खन्धा. सो पभेदतो कामरूपारूपभवा तयो, सञ्ञा असञ्ञा नेवसञ्ञानासञ्ञा भवा तयो, एकचतुपञ्चवोकारभवा तयोति नवविधो निद्दिट्ठो. जातिआदीनि पुब्बे वुत्तानि. तेसु जातिग्गहणेन विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदनाव गहिता तदविनाभावतो. तथा जरामरणग्गहणेनापि तेसञ्ञेव पाकभेदत्ता. सोकादयो पन जरामरणेन द्वादसमेन अङ्गेन एकसङ्खेपं कत्वा वुत्ता, न विसुं अङ्गभावेन. किमत्थन्ति चे? भवचक्कस्स अविच्छेददस्सनत्थं. सोकादितो हि अविज्जा सिद्धा होति अविज्जाविप्पयोगतो, अविज्जासमुप्पत्तितो च. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्सेव ते सम्भवन्ति, तेहि च अविज्जाय सिद्धाय पुन अविज्जापच्चया सङ्खाराति एवं हेतुफलपरम्पराय भवचक्कं अविच्छिन्नं, अनादिकं, अपरियन्तं, अपरियोसानञ्च होति.

यदि एवं, कस्मा अविज्जा आदितो वुत्ताति? पधानदस्सनत्थं पन आदितो वुत्ता. तिण्णं हि वट्टानं अविज्जा पधानो हेतु तस्सा भावे भावतो, निरोधेन च निरुज्झनतो. एवं अविज्जादीहि द्वादसहि अङ्गेहि सुत्तन्तभाजनीयनयेन सब्बे लोकियधम्माव पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन वुत्ताति वेदितब्बा. अभिधम्मपरियायेन पन लोकुत्तरापीति अयमेत्थ धम्मभेदो.

विभङ्गनयतो पनेत्थ पञ्हापुच्छकनयो नत्थि, सुत्तन्तभाजनीयनयापि धम्मभेदे वुत्तनयेनेव वित्थारतो विभत्ताति वेदितब्बो. अभिधम्मभाजनीये पन –

‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामं, नामपच्चया छट्ठायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति.

‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो…पे… विञ्ञाणपच्चया नामं, नामपच्चया फस्सो…पे… समुदयो होति.

‘‘अविज्जापच्चया…पे… विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया छट्ठायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो…पे… समुदयो होति.

‘‘अविज्जापच्चया …पे… विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, छट्ठायतनपच्चया फस्सो…पे… समुदयो होती’’ति (विभ. २४३) –

एवं पच्चयचतुक्कं, पुन ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो अविज्जाहेतुको’’तिआदिना (विभ. २४४) वुत्तनयेनेव हेतुचतुक्कं, पुन ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो अविज्जासम्पयुत्तो’’तिआदिना (विभ. २४५) सम्पयुत्तचतुक्कं, पुन ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो, सङ्खारपच्चयापि अविज्जा’’तिआदिना (विभ. २४६) अञ्ञमञ्ञपच्चयचतुक्कन्ति एवं अविज्जामूलकानि चत्तारि चतुक्कानि वुत्तानि. एवं ‘‘सङ्खारपच्चया अविज्जा’’तिआदिना सङ्खारादिमूलकादिउपादानमूलकपरियोसानानि अट्ठसु पदेसु चत्तारि चत्तारि चतुक्कानीति बात्तिंस चतुक्कानि मातिकं कत्वा निक्खिपित्वा पुन अकुसलकुसलविपाककिरियचित्तेसु लोकियलोकुत्तरेसु एकेकस्मिं चित्ते यथानिक्खित्तेहि छत्तिंसबात्तिंसमातिकाचतुक्केहि वित्थारतो यथानुरूपं पच्चयाकारो विभत्तो. इदञ्च यस्मा न केवलं अयं पच्चयाकारो नानाचित्तेसु एव होति, एकचित्तेपि होतियेव. नापि वट्टचित्ते एव होति, तण्हाभावतो विवट्टचित्तेपि, तस्मा तं निप्पदेसतो एकचित्तक्खणिकं पच्चयाकारं दस्सेतुं वुत्तं. तेनेव हेत्थ ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति अवत्वा ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’ति एकवचनेन वुत्तं एकचित्तक्खणे बहुचेतनाभावा. तत्थ यदेतं पठमचतुक्कं, तत्थ पठमवारो नामरूपट्ठाने नामं, सळायतनट्ठाने छट्ठायतनञ्च गहेत्वा रूपारूपादिसब्बभवसाधारणवसेन, एकचित्तक्खणपरियापन्नधम्मग्गहणवसेन च रूपं छड्डेत्वा वुत्तो रूपस्स सब्बभवासाधारणत्ता, बहुचित्तक्खणिकत्ता च. दुतियो नामरूपट्ठाने नामं, ‘‘नामपच्चया फस्सो’’ति सळायतनट्ठाने फस्समेव गहेत्वा फस्सस्स सळायतनं विनापि पच्चयविसेससम्भवदस्सनवसेन चेव महानिदानसुत्तनयदस्सनवसेन (दी. नि. २.९५ आदयो) च वुत्तो. ततियो सळायतनट्ठाने छट्ठायतनमेव गहेत्वा गब्भसेय्यकानं अपरिपुण्णायतनानं, रूपभविकादीनञ्च वसेन वुत्तो. चतुत्थो ‘‘नामपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो’’ति एवं इतरायतनेहिपि सळायतनस्स विसेसतो फस्सपच्चयतंव दस्सेत्वा ओपपातिकानं, परिपुण्णायतनानं कामभविकानञ्च वसेन वुत्तो. एवं दुतियचतुक्कादीसुपि.

सब्बत्थापि चेत्थ यस्मा सोकादयो सब्बे एकचित्तक्खणे न सम्भवन्ति, सब्बस्मिञ्च चित्ते, भवे च नप्पवत्तन्ति, तस्मा न गहिता. जातिजरामरणानि पनेत्थ अरूपधम्मानं लक्खणमत्तानि, तानि च अचित्तक्खणमत्तानिपि समानानि चित्तक्खणे अन्तोगधत्ता परियायतो पच्चयुप्पन्ने कत्वा अङ्गपरिपूरणत्थं गहितानि. भवोति चेत्थ उपादानादिपच्चयविरहिता चत्तारो अरूपिनो खन्धा, तण्हापच्चया उपादानन्ति एत्थ कामुपादानं वज्जेत्वा तीणि उपादानानि एव गहेतब्बानि. द्विन्नम्पि एकलक्खणानं धम्मानं एकक्खणे असम्भवा लोभमूलविरहितेसु दोसमोहमूलेसु चेव कुसलाब्याकतेसु च चित्तेसु वेदनापच्चया पटिघं विचिकिच्छा उद्धच्चन्ति एवं तण्हाठाने यथायोगं पटिघादयो तयो. तेसु विचिकिच्छावज्जितेसु चेव दिट्ठिविप्पयुत्तेसु च उपादानट्ठाने अधिमोक्खो गहितो. विचिकिच्छाय पन सद्धिं अधिमोक्खस्सापि असम्भवा विचिकिच्छापच्चया भवोति च गहितो. उपादानट्ठाने च अधिमोक्खो च गहितो. लोकियानञ्चेत्थ कुसलाब्याकतानं उपनिस्सयवसेन अविज्जापच्चयता वुत्ता. लोकुत्तरानं पन यस्मा अप्पहीनाविज्जो अविज्जाय पहानत्थं, पटिप्पस्सम्भनत्थञ्च लोकुत्तरं भावेति, तस्मा समतिक्कमनवसेन अविज्जापच्चयता वुत्ता, न सहजातवसेन. तेनेव तेसं निद्देसवारेसु ‘‘तत्थ कतमा अविज्जा’’ति अविभजित्वा ‘‘तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो’’ति (विभ. २४०) विभत्तं. किरियधम्मानं पन केनचि परियायेन अविज्जामूलकत्तं नत्थीति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्तिआदिना सङ्खारमूलकादिको नयो वुत्तो, न अविज्जामूलको. अपिच लोकियकुसलादीसु तेसं धम्मानं दुक्खसच्चपरियापन्नत्ता ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति (विभ. २२५) एवं अप्पना कता, लोकुत्तरकुसलादीसु ‘‘एवमेतेसं धम्मान’’न्ति. अयं लोकियतो लोकुत्तरानं देसनाय विसेसोति अयं अभिधम्मभाजनीये नयो.

इदानि पच्चयनया, कारकादीहि सुञ्ञतो;

मूलद्धसन्धिसङ्खेपाकारवट्टविभागतो.

वारणोपमतोपेत्थ, गम्भीरनयभेदतो;

यथारहं विजानीयो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.

तत्थ पच्चयनयो सामञ्ञतो, विसेसतो चाति दुविधो होति. तत्थ तब्भावभाविमत्ततापकासको सामञ्ञतो पच्चयनयो. विसेसतो पन पट्ठाने आगतेसु हेतुपच्चयादिचतुवीसतिया पच्चयेसु यथानुरूपं पच्चयविसेसुप्पन्नमत्ततापकासको. सा च नेसं चतुवीसतिया पच्चयानं विभागता पट्ठानमातिकत्थसंवण्णनाय आवि भविस्सति. तत्थ सामञ्ञतो सङ्खारादयो अविज्जादिपच्चयभावे एव भाविनोति वेदितब्बा. यस्स हि चतूसु सच्चेसु, पुब्बन्तादीसु च अविज्जा अप्पहीना होति, सो दुक्खे ताव पुब्बन्तादीसु च अञ्ञाणेन तीसु भवेसु जातिजरारोगमरणादिअनेकादीनववोकिण्णं पुञ्ञफलसङ्खातं सङ्खारविपरिणामदुक्खं दुक्खतो अजानन्तो सुखसञ्ञाय पत्थेत्वा तीहि द्वारेहि पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारे आरभति. समुदये अञ्ञाणेन दुक्खहेतुभूतेसुपि तण्हापरिक्खारेसु दुक्खहेतुकं आपायिकादिदुक्खं, दुक्खहेतुभूतेसु कामूपसेवनादीसु च आदीनवं अपस्सन्तो सुखहेतुसञ्ञाय चेव किलेसाभिभूतताय च तिविधेपि सङ्खारे आरभति. निरोधे, पन मग्गे च अञ्ञाणेन अनिरोधभूते गतिविसेसे निरोधसञ्ञी, निरोधस्स च वा अमग्गभूतेसुपि यञ्ञामरतपादीसुपि निरोधमग्गसञ्ञी हुत्वा तिविधेपि सङ्खारे आरभति. इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणेन ‘‘अहेतू अप्पच्चया सत्ता उप्पज्जन्ति, न होन्ति परं मरणा’’ति वा ‘‘अत्ताव जानाति वा न जानाति वा, सोव सङ्खारे सङ्खरोति, सोव पटिसन्धियं उप्पज्जति, तस्स अणुइस्सरादयो कललादिभावेन सरीरं सण्ठापेन्ता इन्द्रियानि सम्पादेन्ति, सोव इन्द्रियसम्पन्नो फुसति, वेदयति, तण्हियति, उपादानादीनि च करोती’’ति वा ‘‘सब्बे सत्ता नियतिसङ्गतिभवपरिणता’’ति वा विकप्पेति. सो एवं अविज्जाय अन्धीकतो –

‘‘यथापि नाम जच्चन्धो, नरो अपरिणायको;

एकदा याति मग्गेन, उम्मग्गेनापि एकदा.

‘‘संसारे संसरं बालो, तथा अपरिणायको;

करोति एकदा पुञ्ञं, अपुञ्ञमपि एकदा’’ति. (विभ. अट्ठ. २२६ सङ्गारपदनिद्देस) –

वुत्तनयेन तिविधे सङ्खारे अभिसङ्खरोतीति. किं पनेत्थ एकाव अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो होति, ननु एकस्मा कारणा एकंव कारियं उप्पज्जति, अनेकं कारियं न उप्पज्जति, अनेकस्मा वा एकन्ति, अनेकस्मा कारणा अनेकं कारियं उप्पज्जतीति? सच्चं, पधानत्तपाकटत्तअसाधारणत्तदीपनत्थं पनेत्थ अनेकेसु कारणेसुपि एका अविज्जा एव पच्चयभावेन निद्दिट्ठा ‘‘फस्सपच्चया वेदना (उदा. ३), सेम्हसमुट्ठाना आबाधा’’तिआदीसु (अ. नि. १०.६०; महानि. ५; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १२८) विय. अविज्जा हि पधानो हेतु, सङ्खारानं पाकटो, असाधारणो च तण्हादिहेतूनम्पि हेतुत्ता, न वत्थारम्मणादीनि खीणासवस्स तेसं सम्भवेपि सङ्खारानं अभावाति. एवं तावेत्थ वट्टसङ्खारानं अविज्जाय एव भावे भावो वेदितब्बो. तथा विञ्ञाणस्सापि उपचितकम्माभावे अभावतो, सब्बत्थ सब्बेसञ्च सब्बविपाकविञ्ञाणुप्पत्तिप्पसङ्गतो च सङ्खारानं एव भावे भावो वेदितब्बो. यथा चेत्थ, एवं उपरिपि नामरूपादीनं विञ्ञाणादिभावे भावो यथानुरूपं अनुभवयुत्तीहि ञातब्बोति अयं सामञ्ञतो पच्चयनयो.

विसेसतो पन अविज्जा पुञ्ञाभिसङ्खारानं ताव आरम्मणपच्चयेन, उपनिस्सयपच्चयेन चाति द्विधा पच्चयो होति. सा हि अविज्जं आरब्भ सम्मसनादिवसेन उप्पत्तियं कामावचरानं, अभिञ्ञाचित्तेन समोहचित्तस्स जाननकाले रूपावचरानञ्च पुञ्ञाभिसङ्खारानं ताव आरम्मणपच्चयेन पच्चयो होति, अविज्जासमतिक्कमनत्थाय पन अविज्जासम्मूळ्हताय कामरूपभवसम्पत्तियो पत्थेत्वाव कामरूपावचरपुञ्ञानि करोन्तस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो होति. अपुञ्ञाभिसङ्खारानं पनेसा अविज्जं आरब्भ रागादीनं उप्पज्जनकाले आरम्मणादिपच्चयेन अविज्जासम्मूळ्हताय पाणातिपातादीनि करोन्तस्स निस्सयपच्चयेन, दुतियजवनादीनं अनन्तरूपनिस्सयासेवननत्थिविगतपच्चयेहि यं किञ्चि अकुसलं करोन्तस्स हेतुसहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहीति एवं अनेकधा पच्चयो होति, आनेञ्जाभिसङ्खारानं पन एकेन उपनिस्सयपच्चयेनेव पच्चयो होति.

सङ्खारपच्चया विञ्ञाणपदे पन तयोपि सङ्खारा विञ्ञाणस्स यथारहं तीसु भवेसु पटिसन्धिपवत्तीसु कम्मपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन चाति द्विधा पच्चया होन्ति. अभिधम्मभाजनीयनयेन सहजातस्स विञ्ञाणस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तकम्मत्थिअविगतादिपच्चयेहि पच्चया होन्ति.

विञ्ञाणपच्चया नामरूपपदे पन विञ्ञाणं विपाकभूतं, अविपाकभूतञ्च नामस्स केवलस्स वा रूपमिस्सकस्स वा पटिसन्धिपवत्तीसु सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तविपाकआहारइन्द्रियअत्थिअविगतपच्चयेहि यथारहं नवधा, अट्ठधा वा पच्चयो होति. पटिसन्धियं विपाकविञ्ञाणं वत्थुरूपस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकआहारइन्द्रियविप्पयुत्तअत्थि अविगतपच्चयेहि नवधा पच्चयो होति. ठपेत्वा पन वत्थुरूपं सेसरूपस्स तेहेव अञ्ञमञ्ञपच्चयरहितेहि अट्ठहि पच्चयो होति. अभिसङ्खारविञ्ञाणं पन एकवोकारपञ्चवोकारभवेसु कम्मजरूपस्स सुत्तन्तिकपरियायेन उपनिस्सयवसेन पच्चयो होति. पवत्तियं पन सब्बम्पि विञ्ञाणं तस्स तस्स नामरूपस्स यथारहं पच्चयो होति. तत्थ अरूपभवे विञ्ञाणं नामस्सेव, असञ्ञिभवे रूपस्सेव, पञ्चवोकारभवे नामरूपस्स पच्चयो होतीति वेदितब्बं. तेनेव नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपन्ति निब्बचनं कतन्ति.

नामरूपपच्चया सळायतनपदे पन नामं विपाकभूतं, अविपाकभूतञ्च अरूपभवे छट्ठायतनस्स अवकंसतो सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तविपाकअत्थिअविगतवसेन यथारहं सत्तधा पच्चयो होति. इतरेसं पनेतं पञ्चन्नं चक्खायतनादीनं पञ्चवोकारभवे पटिसन्धियं चतुमहाभूतसहायं हुत्वा सहजातनिस्सयविपाकविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा पच्चयो होति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन, किञ्चि आहारपच्चयेन चाति तेसं वसेन सब्बवारेसु उक्कंसावकंसो वेदितब्बो. पवत्ते पन चक्खादीनं पञ्चन्नं विपाकमविपाकम्पि नामं पच्छाजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन चतुधा पच्चयो होतीति. एवं ताव नाममेव सळायतनस्स पच्चयो होतीति वेदितब्बं.

रूपं पन वत्थुभूतं पटिसन्धियं छट्ठायतनस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा पच्चयो होति. चतुमहाभूतरूपं चक्खादीनं पञ्चन्नं पटिसन्धियं, पवत्ते च सहजातनिस्सयअत्थिअविगतपच्चयेहि चतुधा पच्चयो होति. रूपजीवितिन्द्रियं पन इन्द्रियअत्थिअविगतवसेन तिविधा. तथा आहारो आहारत्थिअविगतवसेन. सो च आहारूपजीवीनं पवत्तेयेव, नो पटिसन्धियं. तानि पन पञ्च चक्खायतनादीनि पञ्चविञ्ञाणसङ्खातस्स छट्ठस्स मनायतनस्स निस्सयपुरेजातइन्द्रियविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा पच्चया होन्ति पवत्तेयेव, नो पटिसन्धियं. तथा पञ्चविञ्ञाणविरहितमनायतनस्स वत्थुरूपं निस्सयपुरेजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन पञ्चधा पच्चयो होतीति. एवं रूपमेव छट्ठायतनस्स, सळायतनस्स च पच्चयो होतीति वेदितब्बं. खन्धत्तयवत्थुरूपसङ्खातं पन नामरूपं छट्ठायतनस्स पटिसन्धियं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तविप्पयुत्तविपाकअत्थिअविगतादिवसेन यथारहं पच्चयो होतीति. एवं नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च यथारहं छट्ठायतनस्स, सळायतनस्स च पच्चयो होतीति वेदितब्बं.

सळायतनपच्चया फस्सपदे पन छट्ठायतनं विपाकं, अविपाकञ्च सब्बत्थ सम्पयुत्तफस्सस्स सहजातादिवसेन नवधा, अट्ठधा वा पच्चयो होति. चक्खायतनादीनि पञ्च यथाक्कमं पवत्ते चक्खुसम्फस्सादीनं पञ्चन्नं निस्सयपुरेजातइन्द्रियविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा, रूपायतनादीनि पञ्च तेसं आरम्मणपुरेजातअत्थिअविगतवसेन तिधा. मनोसम्फस्सस्स पन तानि, धम्मारम्मणञ्च तथा च आरम्मणाधिपतिमत्तेन चाति बहुधा पच्चया होन्ति. एवं छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च छब्बिधस्सापि फस्सस्स पच्चयो होतीति वेदितब्बं.

फस्सपच्चया वेदनापदे सब्बोपि फस्सो सहजातानं वेदनानं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकआहारसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन अट्ठधा, सत्तधा वा पच्चयो होति, असहजातानं उपनिस्सयवसेनेवाति.

वेदनापच्चया तण्हापदे विपाकवेदना अनुसयपतिताय तण्हाय उपनिस्सयवसेन, सहजातादिवसेन च पच्चयो होति. यस्मा पन –

दुक्खी सुखं पत्थयति, सुखी भिय्योपि इच्छति;

उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिता;

तण्हाय पच्चया तस्मा, होन्ति तिस्सोपि वेदनाति. (विसुद्धि. २.६४४);

तण्हापच्चया उपादानपदे तण्हा असहजाता चतुन्नम्पि उपादानानं उपनिस्सयवसेन चेव अनन्तरादिवसेन च, सहजाता पन कामुपादानवज्जितानं तिण्णं हेतुसहजात अञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन सत्तधा पच्चयो होति.

उपादानपच्चया भवपदे चतुब्बिधम्पि उपादानं असहजातस्स सब्बकम्मभवस्स चेव उपपत्तिभवस्स च उपनिस्सयवसेनेव पच्चयो होति, सहजातस्स पन कम्मभवस्स हेतुसहजातादिवसेन पच्चयो होति.

भवपच्चया जातिपदे भवोति कम्मभवोव अधिप्पेतो, सो च जातिया कम्मपच्चयउपनिस्सयपच्चयवसेन द्विधा पच्चयो होति.

जातिपच्चया जरामरणादिपदे जाति पन जरामरणानं, सोकादीनञ्च तब्भावभावीभावमत्ततो सुत्तन्तिकनयेन उपनिस्सयकोटियाव पच्चयो होतीति अयं तावेत्थ पच्चयनयो.

कारकादीहि सुञ्ञतो पनेते अविज्जादयो द्वादस धम्मा यस्मा एवं पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन अञ्ञमञ्ञं पटिबद्धा अञ्ञनिरपेक्खा हुत्वा अविच्छिन्ना अनादिका पवत्तन्ति, तस्मा ततो अञ्ञेन ब्रह्मादिना कारकेन, पकतिअणुकालादिहेतुना वा कारकवेदकरूपेन परपरिकप्पितेन अत्तना वा रहिता. न चेते अत्ता, न अत्तनि, न अत्तवन्तो, सुञ्ञा एते अत्तेन वा अत्तनियेन वा धुवभावेन वा सुभभावेन वा सुखभावेन वाति अयं कारकादीहि सुञ्ञता.

मूलद्धसन्धिसङ्खेपाकारवट्टविभागतोति एत्थ मूलतो ताव अविज्जा, तण्हा चाति द्वे धम्मा मूलन्ति वेदितब्बा. अद्धतो पनेत्थ अविज्जा, सङ्खाराति द्वे अङ्गानि अतीतो अद्धा, विञ्ञाणादीनि भवावसानानि अट्ठ पच्चुप्पन्नो अद्धा, जाति चेव जरामरणञ्चाति द्वे अनागतो अद्धाति तयो अद्धा वेदितब्बा. सन्धितो पन सङ्खारानं, पटिसन्धिविञ्ञाणस्स च अन्तरा एको हेतुफलसन्धि, वेदनाय च तण्हाय च अन्तरा एको फलहेतुसन्धि, भवस्स च जातिया च अन्तरा एको हेतुफलसन्धि चाति तयो सन्धी वेदितब्बा. सङ्खेपतो पन सन्धीनं आदिपरियोसानववत्थिता चत्तारो सङ्खेपा होन्ति. सेय्यथिदं – अविज्जासङ्खारा एको सङ्खेपो, विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदना दुतियो, तण्हुपादानभवा ततियो, जातिजरामरणानि चतुत्थोति एवं चत्तारो सङ्खेपा वेदितब्बा.

आकारतो पनेत्थ –

अतीते हेतुयो पञ्च, इदानि फलपञ्चकं;

इदानि हेतुयो पञ्च, आयतिं फलपञ्चकन्ति. –

एवं वीसति आकारा होन्ति.

एत्थ हि सरूपतो वुत्ता अविज्जासङ्खारा, तेसं गहणेन तदविनाभावतो गहिता तण्हुपादानभवाति इमे पञ्च धम्मा अतीते हेतुयो नाम, सरूपतो वुत्ता विञ्ञाणादयो पञ्च धम्मा इदानि फलपञ्चकं नाम, सरूपतो पन वुत्ता तण्हुपादानभवा, तेसं गहणेन तदविनाभावतो गहिता अविज्जासङ्खाराति इमे पञ्च इदानि हेतुयो नाम. जातिआदिअपदेसेन वुत्ता विञ्ञाणादयो पञ्च धम्मा आयतिं फलपञ्चकं नामाति एवं वीसति आकारा वेदितब्बा. वट्टतो पनेत्थ सङ्खारभवा कम्मवट्टं, अविज्जातण्हुपादाना किलेसवट्टं, सेसानि विपाकवट्टन्ति तीणि वट्टानि होन्ति. याव च तेसु किलेसवट्टं अरियमग्गेन न उपच्छिज्जति, ताव इदं भवचक्कं अनुपच्छिन्नं पवत्ततीति अयमेत्थ मूलद्धसन्धिसङ्खेपाकारवट्टविभागो.

वारणोपमतोति एत्थ वारणतो ताव – ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति इदमहेतुकविसमहेतुकदस्सननिवारणं, ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति उच्छेदअत्तसङ्कन्तिदस्सननिवारणं, ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति अत्ताति परिकप्पितवत्थुभेददस्सनतो घनसञ्ञानिवारणं, ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्तिआदि अत्ता पस्सति…पे… विजानाति फुसति, वेदयति, तण्हियति, उपादियति, भवति, जायति, जीयति, मीयतीति एवमादिदस्सननिवारणन्ति इदमेत्थ मिच्छादस्सननिवारणं.

उपमातो पनेत्थ अन्धो विय अविज्जा, तस्स उपक्खलनं विय सङ्खारा, पतनं विय विञ्ञाणं, तेन गण्डपातुभावो विय नामरूपं, तस्स गण्डभेदपीळका विय सळायतनं, तस्स सङ्घट्टनं विय फस्सो, तज्जनितदुक्खं विय वेदना, दुक्खस्स पटिकाराभिलासो विय तण्हा, असप्पायग्गहणं विय उपादानं, असप्पायालेपनं विय भवो, तेन गण्डविकारपातुभावो विय जाति, तब्बिकारभेदो विय जरामरणं. यथासभावदस्सननिवारणादितो वा एते अविज्जादयो अक्खिपटलादि उपमाहिपि वेदितब्बाति अयमेत्थ उपमा.

गम्भीरनयभेदतोति एत्थ गम्भीरभेदो ताव इमेसं अविज्जादीनं पच्चेकं धम्मत्थदेसनापटिवेधगम्भीरता वेदितब्बा. इमे हि अविज्जादयो धम्मा येनाकारेन यदवत्था च सङ्खारादीनं फलानं पच्चया होन्ति, सो नेसं पच्चयट्ठो दुरवबोधतो गम्भीरोति अयमेत्थ धम्मगम्भीरता. धम्मोति हेतु ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७२०) वचनतो. जरामरणादीनं फलानं जातिआदीहि पच्चयेहि सम्भूतसमुदागतट्ठो दुरवबोधतो गम्भीरोति अयं अत्थगम्भीरता. अत्थोति फलं ‘‘हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७२०) वचनतो. तेसं पन हेतूनं, फलानञ्च तेन तेनाकारेन अविपरीततो देसनापि सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेव गोचरतो गम्भीराति अयं देसनागम्भीरता. यो पनेसं अविज्जासङ्खारादीनं अदस्सनायूहनादिसभावो, सो मन्दपञ्ञेहि दुप्परियोगाहत्ता गम्भीरोति अयं पटिवेधगम्भीरताति अयमेत्थ गम्भीरभेदो.

नयभेदो पनेत्थ एकत्तनयो नानत्तनयो अब्यापारनयो एवंधम्मतानयोति इमेसं चतुन्नं अत्थनयानं वसेन वेदितब्बो. तत्थ हि ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति एवं बीजस्स अङ्कुरादिभावेन रुक्खभावप्पत्ति विय सन्तानानुपच्छेदो एकत्तनयो नाम. यं सम्मा पस्सन्तो हेतुफलसम्बन्धेन सन्तानानुपच्छेदावबोधतो उच्छेददिट्ठिं पजहति, मिच्छा पस्सन्तो हेतुफलसम्बन्धेन पवत्तमानस्स सन्तानानुपच्छेदस्स एकत्तग्गहणतो सस्सतदिट्ठिं उपादियति.

अविज्जादीनं पन यथासकं लक्खणववत्थानं नानत्तनयो नाम. यं सम्मा पस्सन्तो नवनवानं उप्पाददस्सनतो सस्सतदिट्ठिं पजहति, मिच्छा पस्सन्तो एकसन्तानपतितस्स भिन्नसन्तानस्सेव नानत्तग्गहणतो उच्छेददिट्ठिं उपादियति.

अविज्जाय पन ‘‘सङ्खारा मया उप्पादेतब्बा, सङ्खारानं वा विञ्ञाणं अम्हेही’’ति एवमादिब्यापाराभावो अब्यापारनयो नाम. यं सम्मा पस्सन्तोकारकस्स अभावावबोधतो अत्तदिट्ठिं पजहति, मिच्छा पस्सन्तो यो असतिपि ब्यापारे अविज्जादीनं सभावनियमसिद्धो हेतुभावो, तस्स अग्गहणतो अकिरियदिट्ठिं उपादियति.

अविज्जादीहि पन कारणेहि सङ्खारादीनंयेव सम्भवो खीरादीहि दधिआदीनं विय, न अञ्ञेसन्ति अयं एवंधम्मतानयो नाम. यं सम्मा पस्सन्तो पच्चयानुरूपतो फलावबोधतो अहेतुकदिट्ठिं, अकिरियदिट्ठिञ्च पजहति, मिच्छा पस्सन्तो पच्चयानुरूपं फलप्पवत्तिं अग्गहेत्वा यतो कुतोचि यस्स कस्सचि असम्भवग्गहणतो अहेतुकदिट्ठिं चेव नियतवादञ्च उपादियतीति अयमेत्थ नयभेदोति एवं विजानीयो पाळिमुत्तविनिच्छयो.

पच्चयाकारविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.