इन्द्रियविभङ्गमातिकत्थवण्णना
इन्द्रियविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – द्वावीसति इन्द्रियानीति एत्थ इन्द्रियट्ठसम्भवतो इन्द्रियानि. को पनेस इन्द्रियट्ठो नामाति? इन्दलिङ्गट्ठो, इन्ददेसितट्ठो, इन्ददिट्ठट्ठो, इन्दसिट्ठट्ठो, इन्दजुट्ठट्ठो च, सो सब्बोपि इध यथायोगं युज्जति. कुसलाकुसलं कम्मं इन्दो नाम कम्मेसु कस्सचि इस्सरियाभावतो, तेनेवेत्थ कम्मसञ्जनितानि ताव इन्द्रियानि अत्तनो जनककम्मं उल्लिङ्गेन्ति, तेन च सिट्ठानीति इन्दलिङ्गट्ठेन, इन्दसिट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. सम्मासम्बुद्धो पन परमिस्सरियभावतो इन्दो, ततो सब्बानिपेतानि इन्द्रियानि भगवता यथाभूततो पकासितानि, अभिसम्बुद्धानि चाति इन्ददेसितट्ठेन, इन्ददिट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. तेनेव भगवता कानिचि गोचरासेवनाय, कानिचि भावनासेवनाय सेवितानीति इन्दजुट्ठट्ठेनपि इन्द्रियानि. अपिच आधिपच्चसङ्खातेन इस्सरियट्ठेनापि एतानि इन्द्रियानि.
चक्खुन्द्रियन्तिआदीसु चक्खादीनं पदत्थो हेट्ठा पकासितो. पच्छिमेसु पन तीसु पुब्बभागे अनञ्ञातं अमतं पदं, चतुसच्चधम्मं वा जानिस्सामीति एवं पटिपन्नस्स उप्पज्जनतो, इन्द्रियट्ठसम्भवतो च अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं. आजाननतो अञ्ञा एव इन्द्रियन्ति अञ्ञिन्द्रियं. अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स खीणासवस्स इन्द्रियन्ति अञ्ञाताविन्द्रियं. तत्थ च पसादिन्द्रियानन्तरं चक्खुविञ्ञाणादिवीथिचित्तप्पवत्तियं रूपादीनं नियतभावस्स, अत्तनो तिक्खमन्दतानुविधानस्स च आपादनतो आधिपच्चं वेदितब्बं. मनिन्द्रियादीनं पन अत्तनो अत्तनो विजाननादिलक्खणे आधिपच्चं वेदितब्बं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदतो पनेत्थ जीवितिन्द्रियं रूपारूपवसेन द्विधा. सुखिन्द्रियादीनि पञ्च वेदनाभावतो एकधम्मो, तथा पञ्ञिन्द्रियादीनि चत्तारि अमोहभावतो. सेसानि पन इन्द्रियानि एकेकधम्मा एवाति एवं परमत्थतो सोळस धम्माव द्वावीसतिन्द्रियभावेन देसितानि. सेसानि पनेत्थ चेतसिकरूपनिब्बानानि असङ्गहितानीति अयं धम्मभेदो.
विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीयं नाम न गहितं. कस्मा? सुत्तन्ते इमाय पटिपाटिया द्वावीसतिया इन्द्रियानं अनागतत्ता. सुत्तन्तस्मिं हि कत्थचि द्वे इन्द्रियानि कथितानि, कत्थचि तीणि, कत्थचि पञ्च, एवं पन निरन्तरं द्वावीसति आगतानि नाम नत्थि. अभिधम्मभाजनीयेपि विसेसो नत्थि.
पञ्हापुच्छकनये पन द्वावीसतिया इन्द्रियानं कति कुसला…पे… कति अरणाति? अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं कुसलं, दोमनस्सिन्द्रियं अकुसलं, सद्धासतिपञ्ञाअञ्ञिन्द्रियानि चत्तारि कुसलाब्याकतानि, मनजीवितसोमनस्सउपेक्खावीरियसमाधिन्द्रियानि छ तिधापि, सेसानि दस अब्याकतानि. छ इन्द्रियानि सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ताति, तीणि तिधापि, जीवितं तिधा च न वत्तब्बञ्च, द्वादसिन्द्रियानि न वत्तब्बानि एव. तीणि विपाकानि, द्वे विपाकधम्मधम्मानि, रूपिन्द्रियानि सत्त नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मानि, अञ्ञिन्द्रियं सिया विपाकं, सिया विपाकधम्मधम्मं, नविन्द्रियानि तिधापि. नविन्द्रियानि उपादिन्नुपादानियानि, दोमनस्सिन्द्रियं अनुपादिन्नुपादानियं, तीणि अनुपादिन्नअनुपादानियानि, नव तिधापि. दोमनस्सिन्द्रियं सवितक्कसविचारं, उपेक्खिन्द्रियं तथा च अवितक्कअविचारञ्च, नव अवितक्कअविचारानि, एकादस तिधापि. सत्त रूपिन्द्रियानि चेव सुखदुक्खदोमनस्सिन्द्रियानि चाति दस परित्तानि, पच्छिमानि तीणि अप्पमाणानि, सेसानि नव तिधाव. तत्थ च सोमनस्सिन्द्रियं रूपावचरवसेनेव महग्गतं, तदवसेसानि अरूपावचरवसेनापीति वेदितब्बं. पञ्चिन्द्रियानि अनिदस्सनसप्पटिघानि, सत्तरस अनिदस्सनअप्पटिघानेव.
पञ्ञिन्द्रियादीनि चत्तारि हेतू, सेसा न हेतू…पे… दोमनस्सिन्द्रियं सरणं, मनजीवितसोमनस्सउपेक्खावीरियसमाधिन्द्रियानि द्विधापि, सेसानि पन्नरस अरणानेवाति अयं पञ्हापुच्छकनयो.
इन्द्रियेसु पनेतेसु, पाळिमुत्तविनिच्छयो;
कमतो दानि विञ्ञेय्यो, तत्थ कोसल्लमिच्छता.
कमतोति अयम्पि देसनाक्कमोव. तत्थ अज्झत्तधम्मे परिञ्ञाय अरियभूमिपटिलाभो होतीति अत्तभावपरियापन्नानि चक्खुन्द्रियादीनि पठमं देसितानि. सो मनुस्सत्तभावो यं धम्मं उपादाय ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा सङ्खं गच्छति, ‘‘अयं सो’’ति निदस्सनत्थं ततो इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियञ्च. सो दुविधोपि जीवितिन्द्रियपटिबद्धवुत्तीति ञापनत्थं ततो जीवितिन्द्रियं. याव तस्स पवत्ति, ताव एतेसं वेदयितानं अनिवत्ति. यञ्च किञ्चि वेदयितं, सब्बं तं सुखं दुक्खन्ति ञापनत्थं ततो सुखिन्द्रियादीनि. तन्निरोधत्थं पन एते धम्मा भावेतब्बाति पटिपत्तिदस्सनत्थं ततो सद्धादीनि. ‘‘इमाय पटिपत्तिया एस धम्मो पठमं अत्तनि पातुभवती’’ति पटिपत्तिया अमोघभावदस्सनत्थं ततो अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं. तस्सेव फलत्ता, ततो अनन्तरं भावेतब्बत्ता च ततो अञ्ञिन्द्रियं. इतो परं भावनाय इमस्स अधिगमो, अधिगते च पन इमस्मिं नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयन्ति ञापनत्थं अन्ते परमस्सासभूतं अञ्ञाताविन्द्रियं देसितन्ति एवं कमतो पाळिमुत्तविनिच्छयनयो विञ्ञेय्यो.
इन्द्रियविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.