सच्चविभङ्गमातिकत्थवण्णना

सच्चविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – चत्तारि अरियसच्चानीति एत्थायं सच्च-सद्दो अनेकेसु अत्थेसु दिस्सति. सेय्यथिदं – ‘‘सच्चं भणे न कुज्झेय्या’’तिआदीसु (ध. प. २२४) वाचासच्चे. ‘‘सच्चे ठिता समणब्राह्मणा’’तिआदीसु (जा. २.२१.४३३) विरतिसच्चे. ‘‘कस्मा नु सच्चानि वदन्ति नाना, पवादियासे कुसलावदाना’’तिआदीसु (सु. नि. ८९१) दिट्ठिसच्चे. ‘‘एकं हि सच्चं, न दुतियमत्थी’’तिआदीसु (सु. नि. ८९०) परमत्थसच्चे, निब्बाने चेव मग्गे च. ‘‘चतुन्नं अरियसच्चानं कति कुसला’’तिआदीसु (विभ. २१६) अरियसच्चे. स्वायमिधापि अरियसच्चे वत्तति. केनट्ठेन सच्चानि? तथट्ठेन. कोयं तथट्ठो नाम? यो पञ्ञाचक्खुना उपपरिक्खमानानं मायाव विपरीतो, मरीचीव विसंवादको, तित्थियानं अत्था विय अनुपलब्भमानसभावो च न होति, अथ खो बाधनप्पभवसन्तिनिय्यानभूतेन तच्छाविपरीतभूतभावेन अरियञाणस्स गोचरो होति. अयं तथट्ठो सच्चट्ठोति वेदितब्बो. वुत्तञ्च –

‘‘इति तच्छाविपल्लासभूतभावं चतूसुपि;

दुक्खादीस्वविसेसेन, सच्चट्ठं आहु पण्डिता’’ति (विभ. अट्ठ. १८९; सारत्थ. टी. महावग्ग ३.१४).

अरियानि च तानि सच्चानि चाति अरियसच्चानि. अरियानीति उत्तमानि, अविसंवादकानीति अत्थो. अरियेहि बुद्धादीहि पटिविज्झितब्बानि सच्चानि, अरियस्स वा सम्मासम्बुद्धस्स सन्तकानि सच्चानि तेन उप्पादितत्ता, पकासितत्ता च, अरियभावकरानि वा सच्चानि तेसं अभिसम्बुद्धत्ता अरियभावसिद्धितोति अरियसच्चानि. ‘‘दुक्खं अरियसच्च’’न्तिआदीसु पन दु-इति अयं सद्दो कुच्छिते दिस्सति. कुच्छितं हि पुत्तं ‘‘दुपुत्तो’’ति वदन्ति. खं-सद्दो पन तुच्छे. तुच्छं हि आकासं ‘‘ख’’न्ति वुच्चति. इदञ्च पठमसच्चं कुच्छितं अनेकोपद्दवाधिट्ठानतो, तुच्छं बालजनपरिकप्पितधुवसुभसुखत्तभावविरहिततो, तस्मा कुच्छितत्ता, तुच्छत्ता च ‘‘दुक्ख’’न्ति वुच्चति. सं-इति च अयं सद्दो ‘‘समागमो, समेत’’न्तिआदीसु संयोगं दीपेति. उ-इति अयं सद्दो ‘‘उप्पन्नं उदित’’न्तिआदीसु उप्पत्तिं. अय-सद्दो पन कारणं दीपेति. इदञ्च दुतियसच्चं अवसेसपच्चयसमायोगे सति दुक्खस्सुप्पत्तिकारणन्ति ‘‘दुक्खसमुदयो’’ति वुच्चति.

ततियसच्चं पन यस्मा नि-सद्दो अभावं, रोध-सद्दो चारकं दीपेति, तस्मा अभावो एत्थ, एतस्मिं वा अधिगते संसारचारकसङ्खातस्स दुक्खनिरोधस्स सब्बगतिसुञ्ञत्ता, तप्पटिपक्खत्ता चाति ‘‘दुक्खनिरोध’’न्ति वुच्चति, दुक्खस्स वा अनुप्पादनिरोधपच्चयत्ता. चतुत्थं पन यस्मा एतं दुक्खनिरोधं गच्छति, सत्तं वा तं गमयति आरम्मणवसेन तदभिमुखत्ता, पटिपदा च होति दुक्खनिरोधप्पत्तिया, तस्मा ‘‘दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति वुच्चति.

अपिच दुक्खादीनं चत्तारो चत्तारो अत्था विभत्ता तथा अवितथा अनञ्ञथा, ये दुक्खादीनि अभिसमेन्तेहि अभिसमेतब्बा. यथाह –

‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो विपरिणामट्ठो, इमे चत्तारो दुक्खस्स दुक्खट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. समुदयस्स आयूहनट्ठो निदानट्ठो संयोगट्ठो पलिबोधट्ठो …पे… निरोधस्स निस्सरणट्ठो विवेकट्ठो असङ्खतट्ठो अमतट्ठो…पे… मग्गस्स निय्यानट्ठो हेत्वट्ठो दस्सनट्ठो आधिपतेय्यट्ठो…पे… अनञ्ञथा’’ति (पटि. म. २.८).

एवं विभत्तानं चतुन्नं चतुन्नं अत्थानं वसेन दुक्खादीनि वेदितब्बानि. अयं तावेत्थ पदत्थो.

धम्मभेदतो पन तण्हावज्जिता सब्बलोकियधम्मा, संकिलेसिकवज्जिता वा दुक्खसच्चं नाम, तण्हा पन सब्बा अकुसला वा लोकियकुसला वा धम्मा समुदयसच्चं नाम, निब्बानं निरोधसच्चं नाम, लोकुत्तरकुसलचित्तसम्पयुत्तानि अट्ठमग्गङ्गानि दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं नाम. इमेहि पन मग्गङ्गेहि सम्पयुत्ता चित्तचेतसिका धम्मा चेव सामञ्ञफलानि चेत्थ असङ्गहितानीति वेदितब्बानि. तानि हि ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्ति (सं. नि. ३.१५) वचनतो सङ्खारदुक्खसङ्गहितानिपि. याय परिञ्ञाय भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सति तथत्तेन न होन्ति, दुक्खं अरियसच्चन्ति न वुच्चन्ति, तानि ठपेत्वा सब्बे लोकियलोकुत्तरधम्मा सङ्गहिताति दट्ठब्बा. अयं धम्मभेदो.

विभङ्गनयतो पनेत्थ सुत्तन्तभाजनीये दुक्खसच्चं ताव –

‘‘तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं? जातिपि दुक्खा, जरापि दुक्खा, मरणम्पि दुक्खं, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासापि दुक्खा, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो दुक्खो, यम्पिच्छं न लभति, तम्पि दुक्खं, संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति (विभ. १९०) –

उद्दिसित्वा विभत्तं. तत्थ दुक्खं तिविधं होति दुक्खदुक्खं विपरिणामदुक्खं सङ्खारदुक्खन्ति. तत्थ दुक्खदुक्खं दुविधं परियायदुक्खं निप्परियायदुक्खन्ति. तत्थ कायिकचेतसिकदुक्खदोमनस्सवेदना निप्परियायदुक्खं नाम, तदवसेसा पन दुक्खदुक्खस्स वत्थुभूता पञ्चुपादानक्खन्धा परियायदुक्खं नाम. सुखसोमनस्सवेदना विपरिणामदुक्खं नाम. सब्बे पन पञ्चुपादानक्खन्धा, सब्बसङ्खता वा सङ्खारदुक्खं नाम. इमेसं तिण्णं दुक्खानं वसेन यथायोगं तीसु भवेसु जातिआदीनं दुक्खदुक्खता वेदितब्बा. कामभवस्मिं हि जाति ताव सयं न दुक्खा, अपायगतिमनुस्सगतिआदीसु पन निरयग्गिसन्तापादिमूलकं, गब्भोक्कन्तिकादिमूलकं, जिघच्छापिपासादिमूलकञ्च दुक्खं तस्स सब्बस्स कायिकचेतसिकदुक्खस्स वत्थुभावेन परियायतो दुक्खन्ति. तथा जरामरणादयोपि. केवलं जरा कायदुब्बलतामूलस्स, पुत्तदारादिपरिभवमूलस्स च, मरणं पन मारणन्तिकवेदनाभूतस्स, निरयादिगतिनिमित्तदस्सनमूलस्स च दुक्खस्स वत्थुभावतो, सोकादयो सोकादिमूलस्स कायिकचेतसिकदुक्खस्स वत्थुभावत्ता चेव सयं दुक्खत्ता च दुक्खाति वेदितब्बा. विपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खता चेसं पसिद्धायेव. एवं कामभवे जातिआदीनं तीहिपि दुक्खेहि दुक्खता वेदितब्बा. रूपारूपभवेसु पन यस्मा सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा न सन्ति, तस्मा तत्थ जातिआदीनं विपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खवसेन च दुक्खता वेदितब्बा, न दुक्खदुक्खवसेनाति अयं दुक्खसच्चे नयो.

समुदयसच्चं पन ‘‘कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा’’ति (विभ. २०३) तत्तकमेव उद्दिसित्वा ‘‘सा खो पनेसा तण्हा कत्थ उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति (विभ. २०३) पुच्छित्वा छन्नं छन्नं इन्द्रियविसयविञ्ञाणफस्सवेदनासञ्ञाचेतनातण्हावितक्कविचारानं विसयभूतानं वसेन तण्हाय ‘‘एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति एवं उप्पत्तिं पकासेत्वा वित्थारतो विभत्तं.

निरोधसच्चं पन ‘‘तस्सा एव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो’’ति (विभ. २०४) वत्वा पुन ‘‘सा खो पनेसा तण्हा कत्थ निरुज्झमाना निरुज्झती’’ति (विभ. २०४) पुच्छित्वा समुदयसच्चे वुत्तइन्द्रियादीनं वसेन पटिलोमतो तण्हाय निरोधं पकासेत्वा वित्थारतो विभत्तं. तत्थ असेसविरागनिरोधोतिआदीनि पदानि निब्बानवेवचनानि. निब्बानं हि आगम्म तण्हा असेसा विरज्जति, निरुज्झति, चजीयति, पटिनिस्सज्जीयति, मुच्चति, न अल्लीयति, तस्मा ‘‘असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो’’ति वुच्चति. एकमेव हि निब्बानं, नामानि पनस्स सब्बसङ्खतानं नामपटिपक्खवसेन अनेकानि होन्ति.

ननु पाटेक्कं निब्बानं नाम नत्थि, किलेसक्खयमत्तमेव निब्बानं, तेनेव च तासु तासु सुत्ताभिधम्मदेसनासु ‘‘रागक्खयो दोसक्खयो’’तिआदिना (सं. नि. ४.३१४) वुत्तन्ति चे? न, अरहत्तनिब्बानानं एकतापज्जनतो. अरहत्तम्पि हि ‘‘यो खो, आवुसो, रागक्खयो दोसक्खयो मोहक्खयो, इदं वुच्चति अरहत्त’’न्ति (सं. नि. ४.३१४) रागादीनं परिक्खयन्ते उप्पन्नत्ता उपचारेन अरहत्तं रागक्खयादिभावेन वुच्चति, तथा रागादीनं खयहेतुत्ता निब्बानम्पि रागक्खयादिभावेन वुत्तन्ति गहेतब्बं. इतरथा निब्बानस्स बहुत्तं आपज्जति रागादीनं बहुन्नं खयस्सापि बहुत्ता. सब्बकिलेसानम्पि खयस्स एकत्तेन पठममग्गेन दिट्ठिआदीनं खये सब्बकिलेसक्खयो आपज्जति, ओळारिकत्तञ्चस्स सिया तिरच्छानानम्पि उप्पन्नरागक्खयस्स पाकटत्तेन निब्बानप्पत्तितो, गोत्रभूक्खणेपि च रागादिक्खयो होति गोत्रभुनो निब्बानविसयत्ता, मग्गस्स पन निब्बानारम्मणताअप्पसङ्गो. न हि अत्तना खेपियमानकिलेसक्खयमारब्भ मग्गो उप्पज्जति, अभावो चस्स आपज्जति रागादिक्खयभूतस्स पन अभावस्स पक्खवसेन तुच्छरूपत्ता, तस्सापि भावत्ताभावाव विवेकलक्खणं न सिया, सङ्खतता चस्स सिया. न हि कदाचि उपलब्भमानं असङ्खतं भवितुमरहति सब्बेसम्पि अहेतुकत्तापत्तितो, सङ्खतत्तेपि चस्स न निब्बानत्तं उप्पत्तिजराभङ्गसमङ्गिताय दुक्खत्ता, तथा च अभावस्सापि अभावो, अनवट्ठानञ्च खीणानम्पि रागादीनं पुन उप्पज्जनं येसं तेसमेव अभावो अभावस्स विनट्ठत्ता.

अपिच कारणन्तरेन वा भावे उप्पन्ने रागादीनं न काचि हानि होति. न हि अञ्ञस्सुप्पत्तियं अञ्ञं विगच्छति. अभावो भावस्स विरोधि, विरोधिसन्निधाने च इतरं विगच्छतीति चे? किमिदं विगमनं नाम. यदि तम्पि भावरूपं, समानदोसता चस्स सिया अनवट्ठानञ्च, न च अत्थसिद्धि. यदि तुच्छरूपं, किं पठममेवस्स तुच्छरूपताय उपगताय दूरम्पि गन्त्वा उपगन्तब्बाति सिद्धा, रागादिक्खयभूतस्स निब्बानस्स तुच्छरूपताय अभावो, न च अभावो एव निब्बानं. अतीतानागतदोसानमभावे निब्बानप्पत्तिया अभावतो वत्तमानानञ्च अभावो नाम. अभावो नाम न किलेसविगममत्तो, अपि तु अनुप्पत्तिभावेन. अच्चन्तविगमो निब्बानेनापि सम्पादीयतीति चे? न, तस्स कारणभावा. विपस्सना कारणमिति चे? न, अत्तादिविकप्पजनकसङ्खतधम्मदस्सनेन विना अनत्तादिविकप्पभूताय विपस्सनाय अनुप्पत्तितो. यदि हि उप्पज्जेय्य, ताय सब्बेपि सत्ता विमुत्ता एव सियुं, नो च कदाचि न पुच्छेय्य विरुद्धधम्मदस्सनाभावा. न हि दस्सनं विना विकप्पो सम्भवति, न च अत्ताति विकप्पजनकरूपादिदस्सनमेव तब्बिरुद्धविकप्पजनकं होति. बुद्धानञ्च परम्परोपदेसेन रूपादीसु विपस्सनाविकप्पो उप्पज्जतीति चे? न, तेसम्पि विरुद्धदस्सनाभावेन विपस्सनाविकप्पानुप्पत्तितो. न हि यादिसाय कारणसामग्गिया यादिसं कारियं उप्पज्जति, तादिसाय एव तब्बिरुद्धं उप्पज्जति अहेतुकत्तप्पसङ्गतो. न च विरुद्धदस्सनाभावेन एकस्स विपस्सनाविकप्पजनकसामत्थियाभावतो तादिसानं परम्परायपि तब्भावो, तदुपदेसो च सम्भवति. तिलक्खणूपदेसनानन्तरिकताय पन बुद्धानं निब्बानसच्छिकिरिया सिद्धि, तेनेवस्स किलेसानमच्चन्तप्पहानस्स, विपस्सनोपदेससामत्थियस्स च सिद्धीति निब्बानमेव तदुभयकारणं, नाञ्ञन्ति गहेतब्बं.

कस्मा पन निब्बानदस्सनेन रागादीनं अच्चन्तप्पहानं, तिलक्खणञ्च होति. न हि अञ्ञस्स दस्सनेन इतररागप्पहानं, तिलक्खणञाणञ्च युत्तन्ति? न, असङ्खतदस्सनेन सङ्खतस्स वा दोसस्स वा पाकटत्ता. दिट्ठअच्चन्तसुखानं हि वट्टसुखे, तन्निस्सयारम्मणादीसु च सुखाभिमानो, वट्टाभिरति च पहीयति दिट्ठपरतीरस्स नाविकस्स नावायेकदेसे सुखाभिमानाभिरतियो विय. अपिच सङ्खतधम्मेसु अल्लिना रागादयो असङ्खतधम्मे सण्ठातुं न सक्कोन्ति अग्गिक्खन्धे विय मक्खिका, थले विय च जलचरा, निब्बानदस्सनेन पहीनदोसस्स चित्तस्स याथावतो तेसु सङ्खतेसु तिलक्खणदस्सनं सम्भवति भेसज्जालेपेन विहतकाचतिमिरादिदोसस्स चक्खुनो घटादिरूपदस्सनं विय, दिट्ठदोसेसु चस्स सङ्खारेसु न पुन रागादीनमुप्पत्ति ञाता सुचिभावे विय वच्चकूपेति वेदितब्बं.

कस्मा पन केसञ्चि सत्तानं एव निब्बानसच्छिकिरियासम्भवो, न सब्बेसन्ति? अनादिबुद्धपरम्परोपदेससापेक्खत्ता, तेसञ्च उपदेसकानं सब्बत्थ सब्बदा अभावतो, सोतूनञ्च खणसम्पत्तिया अच्चन्तदुल्लभत्ता, चक्कवाळानञ्च अनन्तत्ता, तस्मा केचि एव बुद्धुप्पादकाले तिलक्खणोपदेसलाभेन निब्बानं सच्छिकरोन्ति, न सब्बेति गहेतब्बं.

कथं पनेत्थ रागादीनं अच्चन्तविगमो निब्बानेन साधीयतीति? न ताव सो, अतीतानागतानं तेसमिदानि अभावा, पुब्बे च तस्स विज्जमानत्ता, वत्तमानानं सरसनिरोधतो. कथञ्चस्स तुच्छरूपस्स निब्बानस्स हेतुत्ते यथावुत्तदोसानमवसरोति चे? न, तस्स भावरूपत्ता. पुब्बभागपटिपत्तिया हि निब्बानमारब्भ अनुसयाजननभावेन उप्पन्नमग्गा एव किलेसानमनुप्पादनिरोधो तदुप्पत्तिया आयतिं उप्पज्जनारहानं अनुप्पत्तितो अग्गिसन्निधाने अङ्कुराजनकभावेन उप्पन्नसालिक्खन्धस्स बीजताभावरूपता विय. न हि अभावो नाम कोचि परमत्थतो अत्थि, यो कारणेन जनीयति तब्बिरुद्धक्खणुप्पादनभावोवुप्पादनं अनेकक्खणुप्पादनेन खन्धकाराभावुप्पादनं विय, तस्मा किलेसानं अनुप्पत्तिनिरोधसङ्खातस्स अरियमग्गस्स उपनिस्सयत्ता उपनिस्सयोपचारेन निब्बानं ‘‘असेसविरागनिरोधो’’तिआदिना वुत्तं. सरूपेनेव कस्मा न वुत्तन्ति चे? अभिसुखुमत्ता, अनुपलद्धपुब्बत्ता च, सुखुमता चस्स भगवतो अप्पोस्सुक्कतावचनतो, अरियेन चक्खुना पस्सितब्बतो च वेदितब्बा.

एत्थ पन परवादी आह – ‘‘नत्थेव निब्बानं अनुपलब्भनीयतो’’ति. न अनुपलब्भनीयं तस्स सिद्धत्ता. उपलब्भति हि तं तदनुरूपपटिपत्तिया अरियेहि. अपिच निब्बानं नत्थीति न वत्तब्बं सब्बसत्तानं विरुद्धधम्मानं भावेन अपवग्गाभावप्पसङ्गतो. न च तं युत्तं उण्हादिपटिपक्खस्स सीतादिनो विय भवपटिपक्खस्स निब्बानस्सपि अवस्संभावा. वुत्तञ्च –

‘‘यथापि उण्हे विज्जन्ते, अपरं विज्जति सीतलं;

एवं तिविधग्गि विज्जन्ते, निब्बानं इच्छितब्बक’’न्ति. (बु. वं. २.११) –

आदि. अच्चन्तनिरोधहेतुनो विपस्सनोपदेसस्स दस्सनतो च अत्थेव निब्बानं तं विना तस्सासम्भवतोति वुत्तोवायमत्थो. तदेतं पुरिमाय कोटिया अभावतो अप्पभवं, ततोव अजरामरणं, निच्चञ्च होतीति अणुआदीनम्पि निच्चभावपत्ति निब्बानस्सेव निच्चत्ताति चे? न, भिन्नाधिकरणत्तेन हेतुलक्खणस्सानुपपत्तितो. अणुआदीनम्पि असङ्खतता इति चे? न, असङ्खततासिद्धितो असङ्खतानञ्चानेकत्तानुपपत्तितो. यदि हि असङ्खतं नाम भवेय्य, एकेनेव भवितब्बं देसकालसभावभेदस्स कारणभेदकत्ता, भिन्नसभावानम्पि अहेतुकत्ते अतिप्पसङ्गतो.

सङ्खतेहि सभावभिन्नस्स निब्बानस्स कथं अहेतुकताति चे? असङ्खतसभावेन सङ्खतसभावेहि भिन्नस्स कारणानपेक्खत्ता. असङ्खतत्ते हि समाने भवसभावभेदो कारणभेदं सूचयति, तस्मा एकमेव निच्चं भवितुमरहति, तञ्च यथावुत्तयुत्तितो, सब्बञ्ञुवचनतो च परमत्थतो विज्जमानं निब्बानमेव. वुत्तं हेतं भगवता ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति (इतिवु. ४३). अयं दुक्खनिरोधसच्चे नयो.

इतरं पन ‘‘सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधी’’ति उद्दिसित्वा वित्थारतो विभत्तं. विनिच्छयो पनेत्थ मग्गङ्गविभङ्गे आवि भविस्सतीति अयं सुत्तन्तभाजनीयनयो.

अभिधम्मभाजनीये पन –

‘‘चत्तारि सच्चानि दुक्खं दुक्खसमुदयो दुक्खनिरोधो दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा. तत्थ तण्हा दुक्खसमुदयो. अवसेसा सासवधम्मा…पे… दुक्खं. तण्हाय पहानं दुक्खनिरोधो. अट्ठङ्गिको मग्गो दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति (विभ. २०६) –

वत्वा अट्ठ मग्गङ्गानि वित्थारतो निद्दिसित्वा ‘‘अवसेसा धम्मा दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय सम्पयुत्ता’’ति (विभ. २०६ आदयो) एवं पठमवारे चत्तारि सच्चानि विभत्तानि. तानि पुन अपरेहिपि ‘‘तण्हा, अवसेसा च किलेसा समुदयो, तथा तण्हा, अवसेसा च किलेसा, अवसेसा च अकुसला समुदयो, तथा तण्हा, अवसेसा च किलेसा, अवसेसा च अकुसला, तीणि च कुसलमूलानि, सासवानि समुदयो, तथा तण्हा, अवसेसा च किलेसा, अवसेसा च अकुसला, तीणि च कुसलमूलानि, सासवानि, अवसेसा च सासवकुसलधम्मा समुदयो. अवसेसा सासवधम्मा दुक्खं, तस्स तस्स समुदयस्स पहानं निरोधो, अट्ठङ्गिको मग्गो पटिपदा’’ति इमेहि वारेहि विभत्तानि. तत्थ ‘‘अरियसच्चानी’’ति अवत्वा निप्पदेसतो पच्चयसङ्खातं समुदयं दस्सेतुं ‘‘सच्चानी’’ति वुत्तं. अरियसच्चेसु हि तण्हाव समुदयो, न इतरे. न च केवलं तण्हाव दुक्खं समुदानेति, अवसेसा कुसलाकुसलापि पच्चयं समुदानेन्तियेवाति तेपि समुदयतो दस्सेतुं ‘‘सच्चानि’’त्वेव वुत्तं. ततो परं यस्मा अट्ठङ्गिको मग्गोव पटिपदाति. सम्पयुत्ता पन फस्सादयो सब्बेपि धम्मा पटिपदा एव, तस्मा तं नयं दस्सेतुं सब्बसङ्गाहिकवारेपि सब्बानि विभत्तानि. एत्थ हि अरियधनानेव सङ्गहितानि. सेसं सदिसमेवाति अयं अभिधम्मभाजनीयनयो.

पञ्हापुच्छकनये पन चतुन्नं अरियसच्चानं कति कुसला…पे… कति अरणा? समुदयसच्चं अकुसलं, निरोधसच्चं अब्याकतं, दुक्खसच्चं तिधापि. समुदयो सवितक्कसविचारो, निरोधो अवितक्कअविचारो, मग्गो तिधापि, दुक्खं तिधापि, न वत्तब्बं च. तीणि सच्चानि अनिदस्सनअप्पटिघानि, दुक्खं तिधापि. समुदयो हेतु, निरोधो न हेतु, सेसा द्विधापि. द्वे सच्चानि लोकियानि, मग्गनिरोधा लोकुत्तरा. समुदयसच्चं सरणं, द्वे सच्चानि अरणानि, दुक्खं दुविधापि. अयं पञ्हापुच्छकनयो. इदानि पनेत्थ –

कमतोनूनाधिकतो, लक्खणादीहि सुञ्ञतो;

ञाणकिच्चोपमा ञेय्यो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.

तत्थ कमतो ताव इधापि देसनाक्कमोव युज्जति. एत्थ ओळारिकत्ता, सब्बसत्तसाधारणत्ता च सुविञ्ञेय्यन्ति दुक्खसच्चं पठमं वुत्तं, ततो तस्सेव हेतुदस्सनत्थं समुदयसच्चं, ततो ‘‘हेतुनिरोधा भवनिरोधो’’ति ञापनत्थं निरोधसच्चं, तदधिगमुपायदस्सनत्थं अन्ते मग्गसच्चं. भवसुखस्सादगधितानं संवेगजननत्थं पठमं दुक्खमाह, ततो ‘‘भवं नेव अहेतुकं आगच्छति, न इस्सरनिम्मानादिना होति, इतो पन होती’’ति ञापनत्थं समुदयसच्चं, ततो सहेतुकेन दुक्खेन अभिभूतत्ता संविग्गमानसानं तन्निस्सरणदस्सनेन अस्सासजननत्थं निरोधं, ततो निरोधसम्पापकं मग्गन्ति अयमेत्थ कमो.

अनूनाधिकतो पन कस्मा चत्तारि एव सच्चानीति चे? ततो अञ्ञस्स असम्भवतो, अञ्ञतरस्स च अनपनेय्यतो. अपिच पवत्तिमाचिक्खन्तो भगवा सहेतुकं आचिक्खति, निवत्तिञ्च सउपायं. इति पवत्तिनिवत्तितदुभयहेतूनं एतपरमतो चत्तारि एव वुत्तानीति अयमेत्थानूनाधिकतो.

लक्खणादीहि पनेत्थ लक्खणतो बाधनलक्खणं दुक्खसच्चं, सन्तापनरसं, पवत्तिपच्चुपट्ठानं. पभवलक्खणं समुदयसच्चं, अनुपच्छेदकरणरसं, पलिबोधपच्चुपट्ठानं. सन्तिलक्खणं निरोधसच्चं, अच्चुतिरसं, अनिमित्तपच्चुपट्ठानं. निय्यानलक्खणं मग्गसच्चं, किलेसपहानकरणरसं, वुट्ठानपच्चुपट्ठानं. अपिच पवत्तिपवत्तकनिवत्तिनिवत्तकलक्खणानि पटिपाटिया, तथा सङ्खततण्हाअसङ्खतदस्सनलक्खणानि चाति इमानेत्थ लक्खणानि.

सुञ्ञतो पनेतानि यथाक्कमं वेदककारकनिब्बुतगमकाभावतो सुञ्ञानि. वुत्तञ्च –

‘‘दुक्खमेव हि, न कोचि दुक्खितो,

कारको न, किरियाव विज्जति;

अत्थि निब्बुति, न निब्बुतो पुमा,

मग्गमत्थि, गमको न विज्जती’’ति. (विभ. अट्ठ. १८९);

अथ वा –

धुवसुभसुखत्तसुञ्ञं,

पुरिमद्वयमत्तसुञ्ञममतपदं;

धुवसुभसुखअत्तविरहितो,

मग्गो इति सुञ्ञतो तेसु. (विभ. अट्ठ. १८९);

निरोधसुञ्ञानि वा तीणि. निरोधो च सेसत्तयसुञ्ञो. फलसुञ्ञो वा हेत्थ हेतु समुदयमग्गेसु दुक्खनिरोधानं अभावा पकतिवादीनं पकति विय. हेतुसुञ्ञञ्च फलं दुक्खसमुदयानं, निरोधमग्गानञ्च असमवाया, न हेतुसमवेतं हेतुफलं. हेतुफलसमवायवादीनं द्विअणुकादीनि वियाति अयमेत्थ सुञ्ञता.

ञाणकिच्चतोति एत्थ दुविधं सच्चञाणं अनुबोधञाणं, पटिवेधञाणञ्च. तत्थ अनुबोधञाणं लोकियं, तं अनुस्सवादिवसेन निरोधे, मग्गे च पवत्तति. पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, तं सच्चावबोधपटिपक्खकिलेसे खेपेन्तं निरोधमारम्मणं कत्वा किच्चतो चत्तारिपि सच्चानि पटिविज्झति. यं पनेतं लोकियं, तत्थ दुक्खञाणं परियुट्ठानाभिभवनवसेन पवत्तमानं सक्कायदिट्ठिं निवत्तेति, समुदयञाणं उच्छेददिट्ठिं, निरोधञाणं सस्सतदिट्ठिं, मग्गञाणं अकिरियदिट्ठिं. दुक्खञाणं वा तेसु धुवसुभसुखत्तभावरहितेसु खन्धेसु धुवसुभसुखत्तभावसञ्ञासङ्खातं फले विप्पटिपत्तिं, समुदयञाणं ‘‘इस्सरपधानकालसभावादीहि लोको पवत्तती’’ति अकारणे कारणाभिमानप्पवत्तं हेतुम्हि विप्पटिपत्तिं, निरोधञाणं अरूपलोकादीसु अपवग्गग्गाहभूतं निरोधे विप्पटिपत्तिं, मग्गञाणं कामसुखल्लिकअत्तकिलमथानुयोगप्पभेदे अविसुद्धिमग्गे विसुद्धिमग्गग्गाहवसेन पवत्तं उपाये विप्पटिपत्तिं निवत्तेति. इदमेत्थ ञाणकिच्चं.

उपमातो पनेत्थ भारो विय हि दुक्खसच्चं दट्ठब्बं, भारादानमिव समुदयसच्चं, भारनिक्खेपनमिव निरोधसच्चं, भारनिक्खेपनुपायो विय मग्गसच्चं. अपिच रोगतन्निदानतदुपसमभेसज्जेहि, ओरिमतीरमहोघपारिमतीरतंसम्पापकोपायेहि चाति एवमादीहि यथाक्कमं योजेत्वापि एतानि उपमातो वेदितब्बानि. अयमेत्थ उपमा. एवं ञेय्यो पाळिमुत्तविनिच्छयो.

सच्चविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.