खुद्दकवत्थुविभङ्गमातिकत्थवण्णना

खुद्दकवत्थुविभङ्गमातिकाय पनायं निक्खेपपरिच्छेदेन सद्धिं अत्थतो विनिच्छयो. मातिकाय हि आदितो ताव – जातिमदोतिआदयो तेसत्तति एकका निक्खित्ता, ततो कोधो च उपनाहो चातिआदयो अट्ठारस दुका, अकुसलमूलादयो पञ्चतिंस तिका, आसवचतुक्कादयो चुद्दस चतुक्का, ओरम्भागियसंयोजनादयो पन्नरस पञ्चका, विवादमूलादयो चुद्दस छक्का, अनुसयादयो सत्त सत्तका, किलेसवत्थुआदयो अट्ठ अट्ठका, आघातवत्थुआदयो नव नवका, किलेसवत्थुआदयो सत्त दसका, छन्नं अट्ठारसकानं वसेन अट्ठसततण्हाविचरितानि च यथाक्कमं निक्खिपित्वा अन्ते द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि ब्रह्मजालसुत्ते अतिदस्सितानीति सब्बानिपि तेसट्ठिअधिकानि अट्ठकिलेससतानि निक्खित्तानीति वेदितब्बानि. अयं ताव निक्खेपपरिच्छेदो.

अत्थतो पन ‘‘जातिमदो’’तिआदीसु जातिउच्चाकुलीनतं निस्साय ‘‘खत्तियादीनं चतुन्नम्पि वण्णानं अहं उत्तमजातिको, इमे न उत्तमजातिका’’ति एवं अत्तुक्कंसनपरवम्भनवसेन उप्पन्नो मज्जनाकारप्पवत्तो मानो जातिमदो नाम. सेसपदेसुपि एसेव नयो. तत्थ आदिच्चगोत्तकस्सपगोत्तादिउत्तमगोत्तं निस्साय गोत्तमदो. निराबाधतं, योब्बञ्ञं, ‘‘चिरं सुखं जीविं जीवामि जीविस्सामी’’ति एवं जीवितं, बहुलाभञ्च निस्साय यथाक्कमं आरोग्यमदादयो वुत्ता. सुकतपणीतपच्चयलाभं, माननवन्दनादिगरुकारं मञ्ञेव पमुखं कत्वा पञ्हं पुच्छन्ति, परिवारेत्वा गच्छन्तीति एवं पुरेक्खारं, महापरिवारं, सुचिपरिवारञ्च निस्साय यथाक्कमं सक्कारमदादयो च वेदितब्बा. भोगो पन किञ्चापि लाभग्गहणेनेव गहितो, निहितधनवसेन पनेत्थ लाभो वेदितब्बो, ‘‘अन्नपानवत्थाभरणमालागन्धादिउपभोगसमिद्धिवसेनापि वत्तुं वट्टती’’तिपि वदन्ति. सरीरवण्णं, गुणवण्णञ्च निस्साय वण्णमदो. बाहुसच्चं, पटिभानं, ‘‘वण्णं बुद्धवंसं राजवंसं जनपदवंसं गामवंसं रत्तिन्दिवपरिच्छेदं नक्खत्तमुहुत्तयोगं जानामी’’ति एवं रत्तञ्ञुतं वा निस्साय यथाक्कमं सुतमदादयो च वेदितब्बा. जातिपिण्डपातिकतं, अनवञ्ञाततं, इरियापथपासादिकतं, महिद्धिकतञ्च निस्साय यथाक्कमं पिण्डपातिकमदादयो. किञ्चापि परिवार-ग्गहणेन यसो गहितो. परिवारस्स पन सवसवत्तकभावेन पत्थटतं कित्तियसञ्ञेव वा निस्साय यसमदो. परिसुद्धसीलं, उपचारप्पनाझानं, सिप्पकोसल्लं, सरीरस्स आरोहसम्पदं, परिणाहसम्पदं, अनूननिद्दोसअङ्गपच्चङ्गताय सरीरपारिपूरिञ्च निस्साय सीलमदादयो वेदितब्बा.

इमिना एत्तकेन ठानेन सवत्थुकं मानं दस्सेत्वा इदानि अवत्थुकमेव सामञ्ञतो मानं दस्सेन्तो ‘‘मदो’’ति आह. पमादोतिआदीसु पञ्चकामगुणेसु चित्तवोस्सग्गसङ्खातो सुचरितासेवनाय, दुच्चरितसेवनाय च हेतुभूतो पमज्जनाकारप्पवत्तो अकुसलचित्तुप्पादो पमादो नाम, स्वायं सतिवोस्सग्गलक्खणो. वातभरितभत्ता विय मातापितूसुपि अनोणतभावसङ्खातो कक्खळमानो थम्भो नाम, स्वायं चित्तस्स उद्धुमातभावलक्खणो. अञ्ञेसं गेहादिउपकरणसम्पदं, विज्जासम्पदं वा दिस्वा तद्दिगुणसमारम्भनवसप्पवत्तो अकुसलचित्तुप्पादो सारम्भो नाम. गन्थोपि हि सारम्भवसेन उग्गहेतुं न वट्टति, अकुसलमेव होति. स्वायं करणुत्तरियलक्खणो.

अत्र अत्र विसये इच्छा अस्साति अत्रिच्छो, पुग्गलो, तस्स भावो अत्रिच्छता. एवं महिच्छतादीसुपि अत्थो वेदितब्बो. तत्थ यं यं लद्धं, तेन तेन असन्तुस्सित्वा अपरस्स अपरस्स पत्थनावसेन पवत्तो लोभो अत्रिच्छता. याय अत्तना लद्धं पणीतम्पि लामकं विय खायति, परेन लद्धं लामकम्पि पणीतं विय खायति. सायं अपरापरलाभपत्थनालक्खणा. सन्तगुणविभावनावसप्पवत्तो चेव तदुप्पन्नेहि अतिमहन्तेहिपि वत्थूहि असन्तुस्सनाकारप्पवत्तो च लोभो महिच्छता. याय समन्नागतो पुग्गलो पच्चयेहि दुप्पूरो अग्गि विय उपादानेन, समुद्दो विय च उदकेन. या चायं सन्तगुणसम्भावनता, पटिग्गहणे च परिभोगे च अमत्तञ्ञुता, एतं महिच्छतालक्खणं.

असन्तानं पन सद्धासीलानं, मग्गफलादीनञ्च लोकियलोकुत्तरानं गुणानं विभावनावसप्पवत्तो चेव तदुप्पन्नेहि अतिमहन्तेहिपि पच्चयेहि असन्तुस्सनाकारप्पवत्तो च लोभो पापिच्छता. या चायं असन्तगुणसम्भावनता, पटिग्गहणे च परिभोगे च अमत्तञ्ञुता एतं पापिच्छतालक्खणं.

सिङ्गन्ति विज्झनट्ठेन सिङ्गं, नागरिकभावसङ्खातस्स किलेससिङ्गस्सेतं अधिवचनं, तं अत्थतो सिङ्गारकरणवसप्पवत्तो लोभोव. तिन्तिणन्ति खीयनं, तं अत्थतो निवासट्ठाने सुनखानं विय अञ्ञमञ्ञं सत्तानं ‘‘तव सन्तकं, मम सन्तक’’न्ति खिय्यनाकारप्पवत्तो दोसोव. चापल्यन्ति चपलता, तं पत्तचीवरादिपरिक्खारानं, अत्तभावस्स च मण्डनविभूसनकेळायनवसप्पवत्तो रागोव, येन समन्नागतो जिण्णोपि दहरो विय होति. असभागवुत्तीति विसभागवुत्ति विसभागकिरिया, सा गरुट्ठानियेसुपि अनादरवसेन विपच्चनीकग्गाहितावसप्पवत्तो दोसोव, याय समन्नागतो गिलानेपि मातापितुआचरियुपज्झायादिके न ओलोकेति, तेहि सद्धिं लाभसक्कारकारणा कलहं करोति, तेसु हिरोत्तप्पं, चेतियादीसु चित्तीकारञ्च न पच्चुपट्ठपेति. अरतीति पन्तेसु सेनासनेसु, समथविपस्सनासु च अनभिरमणा उक्कण्ठितता, सा तथापवत्तो अकुसलचित्तुप्पादो. तन्दीति आलस्यं. विजम्भिताति कायस्स आनमनादिआकारेन फन्दना विजम्भना. भत्तसम्मदोति भत्तमुच्छाय कायस्स अकम्मञ्ञता. चेतसो च लीनत्तन्ति चित्तसङ्कोचो. अत्थतो पनेतानि सब्बानिपि थिनमिद्धवसेन चित्तस्स गिलानाकारोव.

कुहनातिआदीसु लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स तेन तेन उपायेन विम्हापना कुहना नाम. सा तिविधा पच्चयपटिसेवनसामन्तजप्पनइरियापथसण्ठापनवसेन. तत्थ चीवरादीहि निमन्तितस्स तदत्थिकस्सेव सतो पापिच्छतं निस्साय पटिक्खिपनेन, ते च गहपतिके अत्तनि सुप्पतिट्ठितसद्धे ञत्वा पुन तेसं ‘‘अहो अय्यो अप्पिच्छो न किञ्चि पटिग्गण्हितुं इच्छति, सुलद्धं वत नो अस्स, सचे अप्पमत्तकं किञ्चि पटिग्गण्हेय्या’’ति नानाविधेहि उपायेहि पणीतानि चीवरादीनि उपनामेन्तानं तदनुग्गहकामतञ्ञेव आविकत्वा पटिग्गहणेन च ततो पभुति अपि सकटभारेहि उपनामनहेतुभूतं विम्हापनं पच्चयपटिसेवनसङ्खाता कुहना नाम. पापिच्छस्सेव पन सतो ‘‘यो एवरूपं चीवरं धारेति, सो समणो महेसक्खो’’तिआदिना उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमपरिदीपनवाचाय तथा तथा विम्हापनं सामन्तजप्पनसङ्खाता कुहना नाम. पापिच्छस्सेव पन सतो समाहितस्सेव सम्भावनाधिप्पायकतेन पणिधाय सण्ठपितेन गमनादिइरियापथेन विम्हापनं इरियापथसण्ठपनसङ्खाता कुहना नाम.

आलपनातिआदिना पन वुत्तपच्चयपटिसंयुत्ता वाचायेव दस्सिता. अनुप्पियभाणिता, चाटुकम्यता, मुग्गसूप्यता, पारिभटयता च आलपना नाम. तत्थ आलपनातिआदितोव लपना. अनुप्पियभाणिताति सच्चानुरूपं, धम्मानुरूपं वा अनपलोकेत्वा पुनप्पुनं पियभणनं. चाटुकम्यताति नीचवुत्तिता, अत्तानं हेट्ठतो ठपेत्वा पवत्तनं. मुग्गसूप्यताति मुग्गसूपसदिसता, अपक्कमुग्गसदिसेन अप्पसच्चेन समन्नागतवचनता. पारिभटयताति कुलदारकानं अङ्केन परिहरणादिकं परिभटस्स किच्चं. एवमयं सब्बोपि किरियाभेदो ‘‘लपना’’त्वेव वुच्चति. परेसं पन पच्चयदानसञ्ञाजनकं कायवचीकम्मं नेमित्तिकता नाम, या ‘‘परिकथोभासनिमित्तकम्म’’न्ति वुच्चति. अक्कोसनवम्भनगरहणादीहि यथा दायको अवण्णं भायति, एवं तं निप्पीळनं निप्पेसिकता नाम. अयं हि यस्मा वेळुपेसिकाय विय अब्भङ्गं इमाय परस्स गुणं निप्पेसेति निपुञ्छति, यस्मा वा गन्धजातं पिसित्वा गन्धमग्गना विय परगुणे निप्पिसित्वा विचुण्णेत्वा एसा लाभमग्गना होति, तस्मा ‘‘निप्पेसिकता’’ति वुच्चति. एकस्मिं पन कुले लद्धामिसं अञ्ञत्थ दानवसेन लाभेन लाभस्स पत्थना लाभेन लाभं निजिगीसना नाम. इमे च कुहनादयो पञ्चपि तथा तथा पवत्ता लोभादिअकुसलचित्तुप्पादाति वेदितब्बा. ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदयो द्वादस माना हेट्ठा संयोजनगोच्छके वुत्तानुसारेन सुविञ्ञेय्याव. तत्थ च आदितो तयो माना पुग्गलं अनिस्साय जातिगोत्तरूपभोगसिप्पसुतादिमानवत्थुवसेनेव कथिता, ततो परं पन नव माना सेय्यसदिसहीनपुग्गले निस्साय कथिता.

एवमेतेहि द्वादसहि पदेहि सवत्थुके माने कथेत्वा इदानि अवत्थुकं दस्सेतुं ‘‘मानो’’तिआदि वुत्तं. ततो परं अतिमानोतिआदीसु ‘‘जातिआदीहि मया सदिसो नत्थी’’ति अतिक्कमित्वा मञ्ञनावसेन पवत्तो मानो अतिमानो नाम. ‘‘इमे मया पुब्बे सदिसा, इदानि अहं सेट्ठो, इमे हीनतरा’’ति उप्पन्नो मानो भारातिभारो विय मानातिमानो नाम. अत्तानं पन अवमञ्ञनावसेन पवत्तो मानो ओमानो नाम, सो ‘‘हीनोहमस्मी’’ति पवत्तहीनमानसदिसोव. अनधिगतेसु अरियधम्मेसु ‘‘अधिगता मया’’ति उप्पन्नो मानो अधिकमानत्ता अधिमानो नाम, अयं पन सोतापन्नादिअरियसावकानं ‘‘अहं सकदागामी’’तिआदिना न उप्पज्जति तेसं मग्गफलनिब्बानपहीनकिलेसावसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणेन अरियगुणपटिवेधे निक्कङ्खत्ता. दुस्सीलस्स पन न उप्पज्जतेव, सीलवतोपि परिच्चत्तकम्मट्ठानस्स न उप्पज्जति, परिसुद्धसीलस्सेव पन सुद्धसमथलाभिनो, सुद्धविपस्सनालाभिनो, तदुभयलाभिनो वा उप्पज्जति. तेसु तदुभयलाभी अरहत्ते एव अधिमञ्ञित्वा पतिट्ठाति सुविक्खम्भितकिलेसत्ता, परिमद्दितसङ्खारत्ता च, इतरे सोतापन्नादीसुपीति वेदितब्बा. पञ्चसु पन खन्धेसु ‘‘अहमस्मी’’तिआदिना पवत्तो मानो अस्मिमानो नाम. पापकेन पन परूपघातकेन कम्मायतनसिप्पायतनविज्जाट्ठानादिना अत्तानं सेय्यादितो जप्पनवसेन पवत्तो मानो मिच्छामानो नाम.

ञातिवितक्कोतिआदीसु ‘‘मय्हं ञातका सुखजीविनो सम्पत्तियुत्ता’’ति एवं गेहसितपेमेन ञातके उद्दिस्स उप्पन्नो वितक्को ञातिवितक्को नाम, ‘‘ञातका खयं गता वयं गता सद्धा पसन्ना’’तिआदिना पन नेक्खम्मसितो ञातिवितक्को नाम न होति. एवं जनपदवितक्केपि, तस्स पन ‘‘अम्हाकं जनपदो सुभिक्खो सुन्दरो’’तिआदिना पवत्तिआकारो वेदितब्बो. अमरत्थाय वितक्को, अमरो वा वितक्कोति अमरवितक्को. तत्थ यो उक्कुटिकप्पधानादीहि दुक्खे निज्जिण्णे सम्पराये अत्ता सुखी अमरो होतीति एवं पवत्तो, सो अमरत्थाय वितक्को नाम. यो पन दिट्ठिगतिकस्स एकस्मिं पक्खे असण्ठहित्वा ‘‘एवम्पि मे नो, तथापि मे नो, अञ्ञथापि मे नो’’तिआदिना अमरमच्छो विय गहेतुं असक्कुणेय्यताय पवत्तो, सो अमरो वितक्को नाम. तं दुविधम्पि एकतो कत्वा इध ‘‘अमरवितक्को’’ति वुत्तो.

अनुद्दयता पतिरूपकेन पन गिहीहि सहसोकिसहनन्दितादिवसेन गेहसितपेमेन युत्तो परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्को नाम. लाभेन चेव सक्कारेन च कित्तिसद्देन च सद्धिं आरम्मणकरणवसेन युत्तो गेहसितो वितक्को लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को नाम, तस्स पन ‘‘अहो वत मे लाभादयो उप्पज्जेय्यु’’न्तिआदिना पवत्तिआकारो वेदितब्बो. ‘‘अहो वत मं परे न अवजानेय्यु’’न्ति उप्पन्नो गेहसितो वितक्को अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को नाम. एककं.

दुकादीसु कोधादयो हेट्ठा वुत्तत्थे वज्जेत्वा अवसेसानञ्ञेव वण्णना होति. तत्थ दुकेसु ताव उपनाहोतिआदीसु पुब्बभागे कोधो ‘‘अक्कोच्छिम’’न्तिआदिना आसेवनेन अपरकाले वेरचित्ते दळ्हतरं आबद्धो उपनाहो नाम, येन समन्नागतो वेरं निस्सज्जितुं न सक्कोति वसातेलमक्खितपिलोतिका विय, सोधियमानम्पिस्स चित्तं न परिसुज्झति, स्वायं वेरुपनिबन्धनलक्खणो.

परगुणं पन विनासेत्वा तत्थ दोसमक्खनवसेन पवत्तो कोधो मक्खो नाम. अयं हि पठमतरं अत्तनो चित्तं गूथो विय गूथग्गाहकं हत्थं मक्खेति, पच्छा परन्ति ‘‘मक्खो’’ति वुत्तो, स्वायं परगुणमक्खनलक्खणो. पळासेतीति पळासो, परस्स गुणे दस्सेत्वा अत्तनो गुणेहि समे करोतीति अत्थो. तथापवत्तो लोभो, स्वायं युगग्गाहलक्खणो.

द्वारत्तयेपि विज्जमानस्सेव दोसस्स पटिच्छादनतो चक्खुमोहनमाया वियाति माया, सा कतदोसपटिच्छादनलक्खणा. सठस्स भावो, कम्मं वा साठेय्यं, केराटियं, तं अविज्जमानगुणप्पकासनलक्खणं.

अनज्जवादयो हेट्ठा वुत्तअज्जवादिपटिपक्खअकुसलवसेन वेदितब्बा. अज्झत्तसंयोजनन्तिआदीसु अज्झत्तन्ति कामभवो, तत्थ सत्ते बन्धनवसेन पवत्तानि पञ्चोरम्भागियसंयोजनानि अज्झत्तसंयोजनं नाम. बहिद्धाति रूपारूपभवो. तत्थ बन्धनवसेन पवत्तानि पञ्च उद्धम्भागियसंयोजनानि बहिद्धासंयोजनं नाम. कामभवे हि सत्तानं आलयो बहुको, न इतरेसु, तस्मा सो अज्झत्तं इतरे च बहिद्धाति वेदितब्बा. दुकं.

तिकेसु पन लोभादीनि तीणि अकुसलमूलानि नाम. कामब्यापादविहिंसासम्पयुत्ता वितक्का तयो अकुसलवितक्का नाम. ते एव सञ्ञासीसेन तिस्सो अकुसलसञ्ञा. सभावट्ठेन तिस्सो अकुसलधातुयोति च वुच्चन्ति. कायवचीमनोदुच्चरितानि तीणि दुच्चरितानि नाम, तानि द्वारत्तयप्पवत्तानं पाणातिपातादीनं, सब्बाकुसलानं वा वसेन योजेतब्बानि. सुत्तन्तपरियायेन पन दिट्ठासववज्जिता कामासवादयो तयो आसवा नाम. सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासा तीणि संयोजनानि नाम.

कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा च तिस्सो तण्हा नाम. तत्थ सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो भवतण्हा, उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो विभवतण्हा, अवसेसा पन सब्बापि तण्हा कामतण्हा. कामधातुपटिसंयुत्तो वा रागो कामतण्हा, रूपारूपधातुपटिसंयुत्तो भवतण्हा, उच्छेददिट्ठिसहगतो विभवतण्हाति वेदितब्बा. कामतण्हा रूपतण्हा अरूपतण्हा च अपरापि तिस्सो तण्हा नाम. रूपतण्हा अरूपतण्हा निरोधतण्हा च पुन अपरापि तिस्सो तण्हा नाम. तत्थ निरोधतण्हाति उच्छेददिट्ठिसहगतो. कामेसना भवेसना ब्रह्मचरियेसना च तिस्सो एसना नाम. तत्थ ब्रह्मचरियेसनाति सस्सतुच्छेददिट्ठिसङ्खातब्रह्मचरियस्स गवेसना. ‘‘सेय्योहमस्मीति विधा, सदिसोहमस्मीति विधा, हीनोहमस्मीति विधा’’ति एवं वुत्तमानविधा तिस्सो विधा नाम. मानो हि सेय्यादिवसेन विदहनतो मञ्ञनतो ‘‘विधा’’ति वुच्चति. जातिजरामरणानि पटिच्च उप्पन्नानि भयानि तीणि भयानि नाम. ‘‘अतीतं वा अद्धानं आरब्भा’’तिआदिना वुत्तानि तीणि, बुद्धादीसु कङ्खनविचिकिच्छनवसेन पवत्ता तिस्सो अविज्जा तीणि तमानि नाम. विचिकिच्छासीसेन तस्स विभङ्गे तंसम्पयुत्ता अविज्जाव वुत्ता, तस्सा एव पटिच्छादकत्तेनपि तमभावतोति दट्ठब्बं.

यं किञ्चि पन सत्तस्स सुखादिकं उप्पज्जति, तं सब्बं पुब्बेकतहेतूति एकं तित्थायतनं, इस्सरनिम्मानहेतूति दुतियं, अहेतुअप्पच्चयाति ततियन्ति इमानि तीणि तित्थायतनानि नाम. तत्थ पठमवादी कुसलाकुसलकिरियउतुचित्ताहारादिकं, गतिउपधिआदिकं, सप्पुरिसूपनिस्सयसद्धम्मस्सवनादिकञ्च सब्बं पच्चयपच्चयुप्पन्नं पटिक्खिपित्वा एकं कम्मविपाकमेव सम्पटिच्छति, इतरे पन द्वेपि सब्बं हेतुं पटिक्खिपित्वा इस्सरहेतुकं, अहेतुकञ्च सम्पटिच्छन्ति, तेसं तिण्णं वादानं वसेनेव पयोजनाभावादितो यथानुरूपं दोसो ञातब्बो. गन्थवित्थारभयेन पनेत्थ न वित्थारयिम्ह.

रागदोसमोहा पन तयो पलिबोधट्ठेन किञ्चना नाम. ते एव हि किलेसट्ठेन अङ्गणानि, मलीनभावकरणट्ठेन मलानि, पक्खलनपातहेतुतो विसमानि च होन्ति. पाणातिपातादीनि कायवचीमनोविसमानि अपरानिपि तीणि विसमानि नाम. रागदोसमोहा अनुदहनट्ठेन तयो अग्गी, कसटनिरोजट्ठेन कसावा च होन्ति. पाणातिपातादीनि कायकसावादयो पन अपरेपि तयो कसावा नाम. अस्साददिट्ठित्तिके कामपरिभोगे ‘‘नत्थि कामेसु दोसो’’ति एवं पवत्ता सस्सतदिट्ठि अस्साददिट्ठि नाम. वीसतिवत्थुका पन अत्तदिट्ठि अत्तानं अनुगतत्ता अत्तानुदिट्ठि नाम. तस्सा पन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति, रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तानं समनुपस्सती’’ति एवं रूपक्खन्धे चतस्सो दिट्ठियो. एवं सेसक्खन्धेसुपीति वीसतिवत्थुकता वेदितब्बा.

तत्थ च रूपं अत्ततोदिआदिना पञ्चक्खन्धे अत्ततो गहणवसेन पवत्ता पञ्च उच्छेददिट्ठियो, सेसा पन सस्सतदिट्ठियोति वेदितब्बा. ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्ता पन नत्थिकदिट्ठि मिच्छादिट्ठि नाम, लामकदिट्ठीति अत्थो. अरतित्तिके पाणिलेड्डुदण्डादीहि सत्तानं विहिंसना विहेसा नाम. द्वारत्तयप्पवत्तअकुसलधम्मस्स चरिया अधम्मचरिया नाम. दोवचस्सतातिके साव कामब्यापादविहिंसासञ्ञा नानारम्मणेसु पवत्तितो, नानाभूतत्ता च नानत्तसञ्ञा नाम. उद्धच्चत्तिके कुसीतस्स भावो कोसज्जं, पमादोव. अनादरियत्तिके ओवादस्स अनादियनवसप्पवत्तो कोधो अनादरियं नाम. अस्सद्धियत्तिके रतनत्तयकम्मफलानं असद्दहनवसप्पवत्ता अकुसलधम्मा अस्सद्धियं नाम. पञ्चविधमच्छरियवसेन ‘‘देही’’ति वचनस्स अजानना अवदञ्ञुता नाम.

उद्धच्चत्तिके मनच्छट्ठेसु इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता असंवरो नाम. कायिकवाचसिकवीतिक्कमो दुस्सील्यं नाम. अरियत्तिके बुद्धपच्चेकबुद्धसावकानं दस्सनोपासनादीसु अनिच्छा अरियानं अदस्सनकम्यता नाम. बोधिपक्खिकसद्धम्मस्स सवनधारणादीसु अनिच्छा सद्धम्मं असोतुकम्यता नाम. परस्स दोसारोपने रन्धगवेसितासङ्खातो उपारम्भोव उपारम्भचित्तता नाम. मुट्ठस्सच्चत्तिके उद्धच्चं चेतसो विक्खेपो नाम. अयोनिसोमनसिकारत्तिके ‘‘अनिच्चे निच्च’’न्तिआदिना, सच्चपटिपक्खवसेन वा अनुपायमनसिकारसङ्खातं आवज्जनचित्तं अयोनिसोमनसिकारो नाम. मिच्छादिट्ठिमिच्छासङ्कप्पादयो अट्ठ मिच्छामग्गा कुम्मग्गो नाम, मिच्छामग्गस्स आसेवना कुम्मग्गसेवना नाम. थिनमिद्धं चेतसो च लीनत्तं नाम. तिकं.

चतुक्केसु चीवरादीसु चतूसु पच्चयेसु ‘‘कत्थ मनापं लभिस्सामी’’ति तण्हाय उप्पादो चत्तारो तण्हुप्पादा नाम. न गच्छन्ति एताहि अरियाति अगतियो, छन्ददोसमोहभया. ता हि अगन्तब्बमग्गगमनानि अकत्तब्बकरणानि चत्तारि अगतिगमनानि नाम. तत्थ छन्दोति पक्खपातरागो. भयन्ति तथापवत्तो दोसो. अनिच्चादीसु ‘‘निच्चं सुखं अत्ता सुभ’’न्ति एवं पवत्ता चत्तारो विपरियासा विपरीततो धम्मे एसनतो. तेसु वा आसनतो पविसनतो चत्तारो विपरियासा नाम. ते सञ्ञाचित्तदिट्ठिविपरियासवसेन पच्चेकं तयो तयो हुत्वा द्वादस होन्ति. तेसु अनिच्चे निच्चं, अनत्तनि अत्ताति सञ्ञाचित्तदिट्ठिविपरियासा छ, दुक्खे सुखं, असुभे सुभन्ति दिट्ठिविपरियासा द्वे चाति अट्ठ सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति, असुभे सुभन्ति सञ्ञाचित्तविपरियासा द्वे अनागामिमग्गेन, दुक्खे सुखन्ति सञ्ञाचित्तविपरियासा द्वे अरहत्तमग्गेनाति वेदितब्बा.

अदिट्ठे दिट्ठं, असुते सुतं, अमुते मुतं, अविञ्ञाते विञ्ञातन्ति एवं पवत्ता चत्तारो अनरियवोहारा नाम. दिट्ठादीसु पन अदिट्ठं असुतं अमुतं अविञ्ञातन्ति एवं पवत्ता अपरेपि चत्तारो अनरियवोहारा नाम. इमे च पुरिमेहि सद्धिं अट्ठ अनरियवोहारातिपि वुच्चन्ति. पाणातिपातअदिन्नादानकामेसुमिच्छाचारमुसावादा चत्तारि दुच्चरितानि नाम. मुसावादादिवचीदुच्चरितानि अपरानिपि चत्तारि वचीदुच्चरितानि नाम. जातिजराब्याधिमरणभयानि चत्तारि भयानि नाम. राजचोरअग्गिउदकभयानि चत्तारि, समुद्दं ओरोहन्तस्स पन उप्पज्जनकानि ऊमिकुम्भीलआवट्टसुसुकाभयानि च चत्तारि, अत्तानुवादपरानुवाददण्डदुग्गतिभयानि चत्तारि चाति इमानि वा अपरानि तीणि चतुक्कानि चत्तारि भयानि नाम. तत्थ सुसुकाति चण्डमच्छा. सब्बानिपि चेतानि भयानि पटिघचित्तानीति वेदितब्बानि. सब्बं सुखदुक्खादिकं सयंकतं परंकतं उभयकतं अधिच्चसमुप्पन्नन्ति एवं उप्पज्जमाना इमा चतस्सो दिट्ठियो नाम. चतुक्कं.

पञ्चकेसु पञ्चोरम्भागियातिआदीसु ओरं वुच्चति कामधातु हेट्ठाभावतो, तत्थ उपपत्तिनिप्फादनतो तं ओरं भजन्तीति सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासकामरागपटिघा पञ्च ओरम्भागियसंयोजनानि नाम. उद्धन्ति रूपारूपधातु उपरिभावतो, तं वुत्तनयेन भजन्तीति रूपरागअरूपरागमानउद्धच्चअविज्जा पञ्च उद्धम्भागियसंयोजनानि नाम. रागदोसमोहमानदिट्ठियो पञ्च लग्गनट्ठेन सङ्गा नाम. ते एव पञ्च अनुपविसनट्ठेन, तुदनट्ठेन च पञ्च सल्ला नाम. सत्थुधम्मसङ्घसिक्खासु कङ्खनानि चत्तारि, सब्रह्मचारीसु कुपितचित्तता चाति इमे पञ्च चित्तस्स थद्धकचवरखाणुकभावकरणत्ता चेतोखिला नाम. कामेसु अवीतरागो. काये…पे… रूपे…पे… यावदत्थं भुञ्जित्वा सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरति, अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरतीति एवं पवत्ता पञ्च धम्मा चित्तं बन्धित्वा मुट्ठियं कत्वा विय गहणतो चेतसोविनिबन्धा नाम. तत्थ कायेति अज्झत्तिके काये, रूपेति बहिद्धारूपे. सञ्ञी अत्ता, असञ्ञी अत्ता, नेवसञ्ञीनासञ्ञी अत्ता, संविज्जमानो पन अत्ता उच्छिज्जति, दिट्ठधम्मनिब्बानं वा पापुणातीति एवं पवत्ता पञ्च दिट्ठियो नाम.

पाणातिपातादिमज्जपानपरियोसाना पञ्च वेरकरणट्ठेन वेरा नाम. ञातिभोगरोगसीलदिट्ठिब्यसनानि पञ्च ब्यसना नाम. तत्थ ब्यसनाति विनाससहजाता, ततो उप्पन्ना अकुसला. बहुजनस्स अप्पियता, वेरबहुलता, वज्जबहुलता, सम्मूळ्हमरणं, अपायगमनन्ति इमे पञ्च अक्खन्तिया आदीनवा, अनधिवासनाय दोसाति अत्थो. आजीवकभयं असिलोकभयं परिससारज्जभयं मरणभयं दुग्गतिभयन्ति इमानि पञ्च भयानि नाम. यावदत्थं पञ्चकामगुणपरिभोगेन चेव पठमज्झानादीहि चतूहि झानेहि चाति पञ्चहि कारणेहि अत्ता परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होतीति पवत्ता वादा पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा नाम. पञ्चकं.

छक्केसु पन कोधो मक्खो इस्सा साठेय्यं पापिच्छता सन्दिट्ठिपरामासिताति इमानि छ विवादमूलानि. मनापियेसु रूपादीसु छसु आरम्मणेसु छन्दरागोति इमे छ छन्दरागा गेहसिता धम्मा नाम. अमनापियेसु छसु आरम्मणेसु पटिघो छ विरोधवत्थूनि नाम. विरोधो एव वत्थु विरोधवत्थु. छसु आरम्मणेसु तण्हाव छ तण्हाकाया नाम. सत्थुधम्मसङ्घसिक्खासु, अप्पमादे, पटिसन्थारे च अगारवा छ अगारवा नाम. कम्मारामता, भस्सनिद्दासङ्गणिकसंसग्गपपञ्चारामता च छ परिहानिया धम्मा नाम, परिहानिकराति अत्थो. तत्थ सवनदस्सनसमुल्लपनपरिभोगकायसंसग्गेसु पञ्चसु युत्तपयुत्तता संसग्गारामता. तण्हामानदिट्ठिपपञ्चेसु युत्तपयुत्तता पपञ्चारामताति वेदितब्बं. कम्मभस्सनिद्दासङ्गणिकारामता चत्तारो, दोवचस्सता, पापमित्तता द्वे चाति इमे अपरेपि छ परिहानिया धम्मा नाम.

सोमनस्सट्ठानियेसु रूपादीसु छसु आरम्मणेसु उप्पन्ना गेहसितसोमनस्ससम्पयुत्ता विचारा सोमनस्सुपविचारा नाम, वितक्कादयो धम्मा, तंसम्पयुत्ता चाति गहेतब्बा. एस नयो इतरद्वयेपि. अञ्ञाणसहिता पनेत्थ वेदनुपेक्खा उपेक्खाति वेदितब्बा, या ‘‘अञ्ञाणुपेक्खा’’तिपि वुच्चति. इट्ठानिट्ठमज्झत्तेसु छसु आरम्मणेसु यथाक्कमं उप्पन्ना वेदना ‘‘छ गेहसितानि सोमनस्सानी’’तिआदिना छक्कत्तयेन वुत्ता. ‘‘अत्थि मे अत्ता’’ति वा, ‘‘नत्थि मे अत्ता’’ति वा, ‘‘अत्तना वा अत्तानं सञ्जानामी’’ति वा, ‘‘अत्तना वा अनत्तानं सञ्जानामी’’ति वा, ‘‘अत्तना वा अत्तानं सञ्जानामी’’ति वा, ‘‘सो मे अयं अत्ता कारको वेदको निच्चो धुवो’’ति एवं उप्पज्जमाना इमा छ दिट्ठियो नाम. तत्थ अत्थीति सस्सतदिट्ठि. नत्थीति उच्छेददिट्ठि. पञ्चपि खन्धे ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा सञ्ञाक्खन्धेन सेसानं जाननवसेन अत्तना वा अत्तानं सञ्जानामीति दिट्ठि, सञ्ञाक्खन्धं पन ‘‘अत्ता’’ति, इतरे च ‘‘अनत्ता’’ति गहेत्वा अत्तना वा अनत्तानं सञ्जानामीति दिट्ठि, सञ्ञाक्खन्धं पन ‘‘अनत्ता’’ति, इतरे च ‘‘अत्ता’’ति गहेत्वा अनत्तना वा अत्तानं सञ्जानामीति दिट्ठि च वेदितब्बा. छक्कं.

सत्तकेसु पन कामरागपटिघमानदिट्ठिविचिकिच्छाभवरागअविज्जा सत्त थामगतट्ठेन, अप्पहीनट्ठेन च चित्तसन्ताने अनु अनु सयनतो अनुसया नाम. ते एव सत्ते वट्टस्मिं संयोजनतो संयोजनानि. समुदाचारवसेन परियुट्ठानतो परियुट्ठानाति वेदितब्बा. अस्सद्धियं अहिरिकं अनोत्तप्पं अप्पस्सुतता कोसज्जं मुट्ठस्सच्चं दुप्पञ्ञताति इमे सत्त असतं असप्पुरिसानं, असन्ता वा लामका धम्माति असद्धम्मा नाम. पाणातिपातादयो कायवचीदुच्चरितानि सत्त दुच्चरितानि नाम. मानो अतिमानो मानातिमानो ओमानो अधिमानो अस्मिमानो मिच्छामानोति इमे सत्त माना नाम. ‘‘मनुस्सलोके मातापेत्तिकसम्भवो अत्ता उच्छिज्जति, तथा छसु देवलोकेसु दिब्बो कबळीकारभक्खो अत्ता, रूपलोके रूपी मनोमयो अत्ता, चतूसु अरूपभवेसु चतुब्बिधो अरूपी अत्ता तत्थ तत्थ उच्छिज्जति विनस्सति न होति परं मरणा’’ति एवं पवत्ता सत्त उच्छेददिट्ठियो सत्त दिट्ठियो नाम. एत्थ च आदितो तिस्सो दिट्ठियो रूपक्खन्धं अत्ततो गहेत्वा पवत्ता उच्छेददिट्ठियो, सेसा चतस्सो अरूपक्खन्धेति ञातब्बा. सत्तकं.

अट्ठकेसु पन लोभो दोसो मोहो मानो दिट्ठि विचिकिच्छा थिनं उद्धच्चञ्चाति अट्ठ किलेसवत्थूनि नाम. ‘‘यं किञ्चि कम्मं कत्तब्बं मे’’ति एकं, तथा ‘‘कतं मे’’ति, ‘‘मग्गो मे गन्तब्बो’’ति, ‘‘गतो’’ति, ‘‘अप्पकं मे भुत्त’’न्ति, ‘‘सुभुत्त’’न्ति, ‘‘आबाधो मे उप्पन्नो’’ति, ‘‘अचिरवुट्ठितो गेलञ्ञा’’ति एकन्ति इमानि अट्ठ कुसीतवत्थूनि नाम, कुसीतस्स कोसज्जकारणानीति अत्थो. लाभे अलाभे च यसे अयसे च पसंसाय निन्दाय च सुखे दुक्खे च यथाक्कमं रागदोसेहि चित्तस्स पटिहननं अट्ठसु लोकधम्मेसु चित्तस्स पटिघातो नाम. हेट्ठा द्वीहि चतुक्केहि वुत्ता अट्ठ अनरियवोहारा नाम. मिच्छादिट्ठिमिच्छासङ्कप्पादयो अट्ठ मिच्छत्ता नाम. भिक्खूहि विज्जमानाय आपत्तिया चोदियमानस्स ‘‘न सरामी’’ति निब्बेठनं एकं, ‘‘त्वं बालो’’तिआदिना चोदकपटिप्फरणं एकं, तथा ‘‘तुवं चेतमापन्नो’’ति चोदकस्स पच्चारोपनं, अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणं, सङ्घे बाहाविक्खेपभणनं, तुण्हीभावेन विहेठनं, सङ्घं, चोदकञ्च अनादियित्वा पक्कमनं, चोदनाभया सिक्खापच्चक्खानन्ति इमे अट्ठ पुरिसदोसा नाम. असञ्ञी अत्ता रूपी, अरूपी, रूपी च अरूपी च, नेवरूपीनारूपी, अन्तवा, अनन्तवा, अन्तवा च अनन्तवा च, नेवन्तवानानन्तवाति एवं पवत्ता अट्ठ असञ्ञीवादा नाम. नेवसञ्ञीनासञ्ञी अत्ता रूपी अरूपीतिआदिना पवत्ता अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा नाम. अट्ठकं.

नवकेसु पन ‘‘अनत्थं मे अचरि, चरति, चरिस्सति, पियस्स मे अनत्थं अचरि, चरति, चरिस्सति, अप्पियस्स मे अत्थं अचरि, चरति, चरिस्सती’’ति एवं पवत्ता नव आघाता एव आघातवत्थूनि नाम. कोधो मक्खो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यं मुसावादो पापिच्छता मिच्छादिट्ठीति इमानि नव पुरिसमलानि नाम. ‘‘सेय्यस्स सेय्योहमस्मी’’तिआदयो नवविधा माना नाम. ‘‘तण्हं पटिच्च परियेसना, परियेसनं पटिच्च लाभो, तं पटिच्च विनिच्छयो, तं पटिच्च छन्दरागो, तं पटिच्च अज्झोसानं, तथा परिग्गहो, मच्छरियं, आरक्खो, आरक्खाधिकरणं दण्डादानसत्थादानकलहविग्गहविवादादिअनेके पापका धम्मा’’ति एवं वुत्ता इमे नव तण्हामूलका धम्मा नाम. तत्थ विनिच्छयोति ञाणतण्हादिट्ठिवितक्कवसेन चतूसु विनिच्छयेसु वितक्कविनिच्छयो इध अधिप्पेतो. लाभं हि लभित्वा ‘‘इदं रूपारम्मणत्थाय, इदं सद्दारम्मणादिअत्थाया’’ति एवं वितक्केनेव विनिच्छयो. छन्दरागो दुब्बलरागो, अज्झोसानन्ति बलवसन्निट्ठानं. परिग्गहोति तण्हादिट्ठिवसेन परिग्गहकरणन्ति वेदितब्बं. ‘‘अस्मी’’ति, ‘‘अहमस्मी’’ति, ‘‘अयमहमस्मी’’ति, ‘‘भविस्स’’न्ति, ‘‘रूपी भविस्स’’न्ति, ‘‘अरूपी भविस्स’’न्ति, ‘‘सञ्ञी भविस्स’’न्ति, ‘‘असञ्ञी भविस्स’’न्ति, ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी भविस्स’’न्ति एवं वुत्तानि इमानि नव चलनट्ठेन इञ्जितानि नाम. इमानेव मञ्ञनट्ठेन मञ्ञितानि, विप्फन्दनतो विप्फन्दितानि, पपञ्चनतो पपञ्चितानि, तानेव तेहि तेहि कारणेहि सङ्खतत्ता सङ्खतानि च नाम होन्ति. सब्बेहि तेहि पञ्चहि नवकेहि मानो एव कथितो. सोपि हि ‘‘अस्मी’’तिआदीहि सञ्ञीहि च आकारेहि दिट्ठि विय पवत्ततीति. नवकं.

दसकेसु पन लोभो दोसो मोहो मानो दिट्ठि विचिकिच्छा थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे दस किलेसा एव किलेसवत्थूनि नाम. ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदयो नव खाणुकण्टकादीसु अट्ठानआघातेन सद्धिं दस आघातवत्थूनि नाम. पाणातिपातादयो दस अकुसलकम्मपथा नाम. कामरागसंयोजनं पटिघमानदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासभवरागइस्सामच्छरियअविज्जासंयोजनन्ति इमानि दस संयोजनानि नाम. मिच्छादिट्ठिमिच्छासङ्कप्पादयो अट्ठ, मिच्छाञाणमिच्छाविमुत्तीहि सद्धिं दस मिच्छत्ता नाम. तत्थ मिच्छाञाणन्ति पापकिरियासु उपायचिन्तावसेन चेव पापकं कत्वा ‘‘सुकतं मया’’ति पच्चवेक्खणवसेन च पवत्तो मोहो. मिच्छाविमुत्तीति अविमुत्तस्सेव सतो विमुत्तसञ्ञिता. ‘‘नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठ’’न्तिआदीहि दसहि आकारेहि पवत्तं नत्थिकदस्सनं दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि नाम. ‘‘सस्सतो लोको, तथा असस्सतो, अन्तवा, अनन्तवा, तं जीवं तं सरीर’’न्ति वा, ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति वा, ‘‘होति तथागतो परं मरणा’’ति वा, ‘‘न होति…पे… होति च न होति च, नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति वा एवं पवत्ता दसवत्थुका अन्तग्गाहिका दिट्ठि नाम. तत्थ लोकोति खन्धादयो, ‘‘अन्तवा’’ति इदं परित्तं कसिणज्झानं सन्धाय वुत्तं. ‘‘अनन्तवा’’ति इदं विपुलन्ति गहेतब्बं. तथागतोति सत्तो. दसकं.

अट्ठारसकेसु तण्हाविचरितानीति तण्हासमुदाचारा तण्हापवत्तियो. अज्झत्तिकस्सुपादायाति अज्झत्तिकं खन्धपञ्चकं उपादाय. इदं हि उपयोगत्थे सामिवचनं. तत्थ ‘‘अस्मीति होति, इत्थस्मीति होति, एवस्मीति होति, अञ्ञथास्मीति होति, तथा भविस्सन्ति, इत्थं भविस्सन्ति, एवं भविस्सन्ति, अञ्ञथा भविस्सन्ति होति, तथा अस्मीति, सातस्मीति होति, तथा सियन्ति, इत्थं सियन्ति, एवं सियन्ति, अञ्ञथा सियन्ति होति, तथा अपाहं सियन्ति, अपाहं इत्थं सियन्ति, अपाहं एवं सियन्ति, अपाहं अञ्ञता सियन्ति होती’’ति एवं वुत्तानि इमानि अज्झत्तिकस्सुपादाय अट्ठारस तण्हाविचरितानि नाम.

तत्थ अस्मीति होतीति अज्झत्तिकेसु खन्धपञ्चकेसु समूहतो ‘‘अहमस्मी’’ति गहणे सतीति अत्थो. एवं पन गहणे सति ततो परं अनुपनिधाय, उपनिधाय वाति द्विधा गहणं होति. तत्थ अनुपनिधायाति अञ्ञं आकारं अनुपनिधाय अनुपगम्म सकभावमेवारम्मणं कत्वा इत्थस्मीति होति. तस्स ‘‘खत्तियादीसु इदंपकारो अह’’न्ति तण्हामानदिट्ठिवसेन गहणं होतीति अत्थो. उपनिधाय गहणं पन दुविधं होति समतो च असमतो च. तत्थ समतो गहणं एवस्मीति इदं, तस्स यथा अयं खत्तियो, ब्राह्मणादयो वा देवमनुस्सरूपीअरूपिआदयो वा, एवमहमस्मीति अत्थो. अञ्ञथास्मीति इदं पन असमतो गहणं, तस्स यथा इमे खत्तियादयो, ततो अञ्ञथा अहं हीनो वा अधिको वाति अत्थो. इमानि ताव पच्चुप्पन्नवसेन चत्तारि तण्हाविचरितानि, भविस्सन्तिआदीनि पन चत्तारि अनागतवसेन वुत्तानि. तेसं पुरिमचतुक्के वुत्तनयवसेन अत्थो वेदितब्बो. तत्थ अस्मीतिआदिद्वयं सस्सतुच्छेदग्गाहवसेन वुत्तं. तत्थ हि अस्मीति सस्सतं, सीदतीति सातं, असस्सतं, इतो परानि सियन्तिआदीनि चत्तारि संसयपरिवितक्कवसेन वुत्तानि. अपाहं सियन्तिआदीनि चत्तारि ‘‘अपि नामाहं भवेय्य’’न्ति एवं पवत्तपत्थनाकप्पनवसेन वुत्तानीति दट्ठब्बं. अट्ठारसकं पठमं.

दुतिये बाहिरस्सुपादायाति बाहिरं खन्धपञ्चकं उपादाय. तत्थ ‘‘इमिना अस्मीति होति, इमिना इत्थस्मीति होति, इमिना एवस्मीति होति, इमिना अञ्ञथास्मीति होती’’तिआदिना अनन्तरे वुत्तनयेन बाहिरस्सुपादाय अट्ठारस तण्हाविचरितानीति वेदितब्बानि. ‘‘इमिना’’ति पदमत्तमेव हेत्थ पुरिमेहि विसेसो. तत्थ इमिनाति इमिना बाहिरेन रूपेन वा…पे… विञ्ञाणेन वाति अत्थो. तत्थ च छत्तखग्गबीजनिअन्नपानधनधञ्ञादिउपकरणवसेन बाहिरं रूपं वेदितब्बं. दासदासिञातिपरिजनहत्थिअस्सादिउपकरणवसेन वेदनादयो वेदितब्बा. इमेहि बाहिरेहि रूपादीहि ‘‘इत्थस्मीति एवस्मी’’तिआदिना सब्बत्थ योजना वेदितब्बा. अट्ठारसकं दुतियं.

इतरेसु पन तदेकज्झं अभिसंयूहित्वातिआदीसु तदुभयं अट्ठारसकं एकतो योजेत्वा छत्तिंसतण्हाविचरितानि होन्ति, एवं एकेकस्स पुग्गलस्स अतीतकाले द्विन्नं अट्ठारसकानं वसेन छत्तिंस, तथा अनागते छत्तिंस होन्ति. पच्चुप्पन्ने पन एकस्स यथालाभवसेन तानिपि लब्भन्ति, सब्बसत्तानं वसेन पच्चुप्पन्नेपि छत्तिंस लब्भन्ति. इति एवं वुत्तेन पकारेन तं सब्बं एकतो कत्वा सब्बसत्तानं कालत्तयेपि छन्नं अट्ठारसकानं वसेन अट्ठसतं तण्हाविचरितानि होन्तीति अत्थो. अट्ठतण्हाविचरितसतं होतीति एत्थापि एवमेव अत्थो दट्ठब्बो.

तण्हाविचरितानि निट्ठितानि.

यानि चातिआदीसु यानि चेत्थ द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि वत्तब्बानि, तानि ब्रह्मजालनामके दीघनिकायस्स पठमसुत्तन्ते (दी. नि. १.२९ आदयो) सत्थारा सयं आहच्च भासितानीति अत्थो. ब्रह्मजाले हि चत्तारो सस्सतवादा, चत्तारो एकच्चसस्सतिका, चत्तारो अन्तानन्तिका, चत्तारो अमराविक्खेपिका, द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका, सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादाति इमानि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि सनिदानानि नानानयतो वुत्तानि, तत्थ वुत्तनयेनेव नेसं विभागो वेदितब्बो. अयं तावेत्थ पदत्थानुसारतो विनिच्छयो, सेसोपेत्थ विनिच्छयो पदत्थे वुत्तानुसारतोव सुविञ्ञेय्योति.

खुद्दकवत्थुविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.