धम्महदयविभङ्गमातिकत्थवण्णना
धम्महदयविभङ्गमातिकाय पन पदत्थादितो विनिच्छयो पुब्बे वुत्तोव. यस्मा पन भगवता हेट्ठा नानानयतो विभत्तानञ्ञेव खन्धायतनादीनं द्वादसन्नं धम्मकोट्ठासानं पुन सब्बसङ्गाहिकचतुभूमुप्पत्तितप्परियापन्नतादीहि दसहि वारेहि अपुब्बनयसहस्सविभावकेहि सब्बधम्माधिप्पायसङ्खातेहि धम्महदयेहि विभागदस्सनत्थमेवायं विभङ्गो वुत्तो, तस्मा विभङ्गनयतो चेत्थ विनिच्छयो होति. विभङ्गे हि पठमं ‘‘कति खन्धा’’तिआदिना सपुच्छकं द्वादसपदिकं मातिकं निक्खिपित्वा हेट्ठा वुत्तानुसारेनेव चतुभूमकसामञ्ञतो सब्बसङ्गाहिकवारो नाम विभत्तो, तत्थ सत्त फस्सादयो सत्तन्नं विञ्ञाणधातूनं वसेन वेदितब्बा.
दुतियो पन वारो तेसं चतूसु भूमीसु चतूहि कोट्ठासेहि उप्पत्तानुप्पत्तिदस्सनवसेन पवत्तो. तत्थ पठमकोट्ठासे ताव –
‘‘कामधातुया कति खन्धा…पे… कति चित्तानि? कामधातुया पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, तीणि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, वेदना, सञ्ञा, चेतना, चित्तानी’’ति –
मातिकं निक्खिपित्वा विभत्ता. तत्थ यस्मा चतुभूमकापि धम्मा येभुय्येन कामावचरसत्तानं उप्पज्जन्ति, न कामावचराव. तेनेत्थ ‘‘पञ्चक्खन्धा’’तिआदिना चतुभूमकापि वुत्ता. तत्थुप्पज्जनकधम्मा हेत्थ अधिप्पेता, न तंभूमिपरियापन्नाव. रूपधातुआदीसुपि एसेव नयो.
एत्थ च तीणि सच्चानीति इदं निरोधसच्चस्स देसविनिमुत्तताय कत्थचि देसे अनिद्दिसितब्बतो तं वज्जेत्वा वुत्तं. कारणसापेक्खा हि धम्मा अत्तनो निस्सयकारणभूतं देसं समावसन्ति अकारणस्स अनिस्सयत्ता, यथा वा कदाचि उपलब्भमाना धम्मा कालनियतताय अत्तनो सङ्खतत्तंव सूचेन्ति. अञ्ञथा इतरकालेसुपि भावस्स च पसङ्गतो, एतरहिपि वा अभावस्स, एवं क्वचि देसे उपलब्भमानापीति गहेतब्बं. सब्बदेसअब्यापिता पन असङ्खतस्स, सङ्खतस्स वा असम्भवतो एव नोपपज्जति, तस्मा देसकालविनिमुत्तमेव असङ्खतन्ति गहेतब्बं.
दुतियकोट्ठासे पन –
‘‘रूपधातुया पञ्चक्खन्धा, छ आयतनानि, नव धातुयो, तीणि सच्चानि, चुद्दसिन्द्रियानि, अट्ठ हेतू, तयो आहारा, चत्तारो फस्सा…पे… चत्तारि चित्तानी’’ति –
मातिकं निक्खिपित्वा विभत्ता. यस्मा पन रूपीनं घानादीनं अभावेन विज्जमानानिपि गन्धायतनादीनि आयतनादिकिच्चं न करोन्ति, तस्मा ते वज्जेत्वा ‘‘छ आयतनानि, नव धातुयो’’तिआदि वुत्तं न तेसं अभावा. केचि पन ‘‘रूपलोके गन्धरसा कबळीकारो आहारो च महाभूतानञ्च फोट्ठब्बकिच्चता नत्थि, तेनेव पाळियं न उद्धटा’’ति वत्वा तं साधेतुं बहुं हेतुपटिरूपकं वत्वा पपञ्चेन्ति, तं तेसं मतिमत्तमेवाति न गहेतब्बं. गन्धादीनं अविनिब्भोगत्ता, फोट्ठब्बत्ता, धातुसभावत्ता च घानादित्तयभावद्वयसुखदुक्खदोमनस्सिन्द्रियानि, पन दोमनस्सहेतुकबळीकाराहारघानादित्तयसम्फस्सादीनि च वज्जेत्वा चुद्दसिन्द्रियादिभावो वेदितब्बो.
ततियकोट्ठासे पन –
‘‘अरूपधातुया चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, तीणि सच्चानि, एकादसिन्द्रियानि, अट्ठ हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो…पे… एकं चित्त’’न्ति –
मातिकं निक्खिपित्वा विभत्ता. एत्थ च चक्खुसोतअनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियानम्पि अभावा एकादसिन्द्रियानि वेदितब्बानि.
चतुत्थकोट्ठासे पन –
‘‘अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, द्वे सच्चानि, द्वादसिन्द्रियानि, छ हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो…पे… एकं चित्त’’न्ति –
मातिकं निक्खिपित्वा विभत्ता. यस्मा च ओकासवसेन वा सत्तुप्पत्तिवसेन वा अपरियापन्नधातु नाम नत्थि, तस्मा ‘‘अपरियापन्नधातुया’’ति अवत्वा निब्बत्तितलोकुत्तरमेव दस्सेतुं ‘‘अपरियापन्ने चत्तारो खन्धा’’तिआदि वुत्तं. एवं चतूहि कोट्ठासेहि दुतियो वारो वेदितब्बो.
ततियो पन वारो –
‘‘रूपक्खन्धो कामधातुपरियापन्नो, चत्तारो खन्धा सिया कामधातुपरियापन्ना, सिया न कामधातुपरियापन्ना’’तिआदिना –
चतूसु भूमीसु चतूहि कोट्ठासेहि तंतंभूमिपरियापन्नधम्मदस्सनवसेन पवत्तो, सो च हेट्ठा वुत्तानुसारेन सक्का ञातुन्ति न वित्थारितो. तत्थ च कामधातुपरियापन्नोति कामावचरभावेन तत्थ अन्तोगधो कामावचरोति अत्थो. सेसेसुपि एसेव नयो.
चतुत्थो पन वारो तीसु भूमीसु चतूहि कोट्ठासेहि पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जनकानुप्पज्जनकधम्मदस्सनवसेन पवत्तो. तत्थ पठमकोट्ठासे ताव –
‘‘कामधातुया उपपत्तिक्खणे सब्बेसं पञ्चक्खन्धा पातुभवन्ति, कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्ति, कस्सचि दसायतनानि पातुभवन्ति, कस्सचि अपरानि दस, कस्सचि नव, कस्सचि सत्त, कस्सचि एकादस धातुयो…पे… सत्त धातुयो. सब्बेसं एकं सच्चं पातुभवति. कस्सचि चुद्दसिन्द्रियानि, कस्सचि तेरस, कस्सचि अपरानि तेरस, कस्सचि द्वादस, कस्सचि दस, कस्सचि नव, कस्सचि अपरानि नव, कस्सचि अट्ठ, कस्सचि अपरानि अट्ठ, कस्सचि सत्त, कस्सचि पञ्च, कस्सचि चत्तारिन्द्रियानि पातुभवन्ति, कस्सचि तयो हेतू पातुभवन्ति, कस्सचि द्वे, कस्सचि अहेतुका पातुभवन्ति. सब्बेसं चत्तारो आहारा, एको फस्सो…पे… एकं चित्तं पातुभवती’’ति –
मातिकं निक्खिपित्वा विभत्ता. तत्थ पटिसन्धिक्खणे कामावचरानं ओपपातिकानं, आपायिकानं, देवमनुस्सानं परिपुण्णायतनानं सद्दायतनवज्जितानि एकादसायतनानि पातुभवन्ति, तानेव एकादस धातुयो होन्ति. सद्दो हि एकन्तेन पटिसन्धियं न उप्पज्जति, तेसञ्ञेव पन जच्चन्धानं दस, जच्चबधिरानं अपरानि दस, जच्चन्धबधिरानं नव, गब्भसेय्यकानं रूपगन्धरसकायफोट्ठब्बमनोधम्मवसेन सत्त आयतनधातुयो पातुभवन्ति. ओपपातिकानं तिहेतुकानं मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि, भावद्वये एकं, जीवितिन्द्रियं, सोमनस्सुपेक्खिन्द्रियेसु एकं, सद्धादीनि पञ्चाति चुद्दसिन्द्रियानि, तेसं द्विहेतुकानं पञ्ञिन्द्रियं वज्जेत्वा तेरस, पठमकप्पिकानं मनुस्सानं तिहेतुकानं भाविन्द्रियं वज्जेत्वा अपरानिपि तेरस, तेसञ्ञेव दुहेतुकानं द्वादस, गब्भसेय्यकानं पन तिहेतुकानं पुरिमेसु चुद्दससु चक्खादीनि चत्तारि वज्जेत्वा दस, तेसं दुहेतुकानं नव, ओपपातिकानं अहेतुकानं परिपुण्णायतनानं पुरिमेसु चुद्दससु सद्दादीनि वज्जेत्वा अपरानि नव, तेसञ्ञेव जच्चन्धानं अट्ठ, तथा बधिरानं, अन्धबधिरानं पन सत्त, गब्भसेय्यकानं पन अहेतुकानं कायमनोभावजीवितउपेक्खिन्द्रियानि पञ्च, तेसञ्ञेव नपुंसकानं चत्तारि पातुभवन्ति. अहेतुकचित्तेसु हि विज्जमानापि एकग्गता समाधिन्द्रियतं न गच्छति, मनोविञ्ञाणधातुवसेन पन ‘‘एको फस्सो’’तिआदयो वेदितब्बा.
दुतियकोट्ठासे पन –
‘‘रूपधातुया उपपत्तिक्खणे ठपेत्वा असञ्ञसत्तानं देवानं पञ्चक्खन्धा पातुभवन्ति. पञ्चायतनानि, पञ्च धातुयो, एकं सच्चं, दसिन्द्रियानि, तयो हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो…पे… एकं चित्त’’न्ति –
मातिकं निक्खिपित्वा विभत्ता. तत्थ चक्खुरूपसोतमनोधम्मानं वसेन पञ्चायतनधातुयो वेदितब्बा. एत्थापि गन्धरसफोट्ठब्बानं अग्गहणे कारणं पुब्बे वुत्तमेव. चक्खुसोतमनोजीवितिन्द्रियानि, सोमनस्सुपेक्खानं अञ्ञतरं, सद्धादीनि पञ्चाति दसिन्द्रियानि वेदितब्बानि.
ततियकोट्ठासे पन –
‘‘असञ्ञसत्तानं देवानं उपपत्तिक्खणे एको खन्धो पातुभवति रूपक्खन्धो, द्वे आयतनानि रूपायतनं धम्मायतनं, द्वे धातुयो रूपधातु धम्मधातु, एकं दुक्खसच्चं, एकं रूपजीवितिन्द्रियं, असञ्ञसत्ता देवा अहेतुका, अनाहारा, अफस्सका…पे… अचित्तका’’ति –
सनिद्देसमातिका निक्खित्ता. एत्थ च रूपम्पि किञ्चापि तेसं आयतनादिकिच्चं न करोति, सविञ्ञाणकरूपीसु पन गहितत्ता इधापि गहितं. गन्धादयो पन तत्थ न गहितत्ता इधापि न गहिता, नो अविज्जमानताय. एकतलवासिकानं वा सेसब्रह्मानं चक्खुविसयत्ता इधापि रूपायतनं उद्धटं, असञ्ञीनं पन पञ्चायतनानि, एको आहारो उप्पज्जतीति वेदितब्बं.
चतुत्थकोट्ठासे –
‘‘अरूपधातुया उपपत्तिक्खणे चत्तारो खन्धा, द्वे आयतनानि, द्वे धातुयो, एकं सच्चं, अट्ठिन्द्रियानि, तयो हेतू, तयो आहारा, एको फस्सो…पे… एकं चित्त’’न्ति –
मातिकापदानि निक्खिपित्वा विभत्ता. एत्थ च मनोजीवितउपेक्खिन्द्रियानि, सद्धादीनि पञ्चाति अट्ठिन्द्रियानि वेदितब्बानि. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. एवं चतूहि कोट्ठासेहि चतुत्थो वारो वेदितब्बो.
पञ्चमो पन वारो तेसं धम्मानं भूमन्तरवसेन ‘‘कामावचरधम्मा, न कामावचरा…पे… परियापन्ना’’ति चत्तारो दुके मातिकावसेन निक्खिपित्वा विभजनवसेन पवत्तो, सो हेट्ठा वुत्तत्थोव.
छट्ठो पन वारो सम्मुतिदेवउपपत्तिदेवविसुद्धिदेवे निद्दिसित्वा मनुस्सदेवगतीसु उप्पादककम्मआयुप्पमाणदस्सनवसेन वुत्तो. तत्थायं सङ्खेपत्थो – सत्ता हि दानसीलादिकामावचरकुसलं कत्वा मनुस्सलोके खत्तियमहासालादिकुलेसु चेव चातुमहाराजिकतावतिंसयामतुसितनिम्मानरतिपरनिम्मितवसवत्तिसङ्खातेसु छसु देवलोकेसु च उप्पज्जन्ति, तत्थ सिनेरुपब्बतवेमज्झपरिभण्डपब्बततो पट्ठाय हेट्ठा याव भूमि तिरियं चक्कवाळपब्बतं आहच्च एत्थन्तरे पब्बतआकासरुक्खपथविनिस्सिता चातुमहाराजचन्दसूरिया सब्बे चातुमहाराजिका. ततो उद्धं चक्कवाळपरियन्तं तावतिंसादयो यथाक्कमं उपरूपरि ठिताति वेदितब्बा. देवलोकोपि परम्परचक्कवाळपब्बतं अप्पत्तो नाम नत्थि.
पठमज्झानं पन परित्तं भावेत्वा ब्रह्मपारिसज्जेसु उप्पज्जन्ति, मज्झिमं भावेत्वा ब्रह्मपुरोहितेसु, पणीतं भावेत्वा महाब्रह्मेसु, इमे तयोपि जना पठमज्झानभूमियं एकतले वसन्ति. आयुआभादिभेदेन पनेसं भेदो, एवं उपरिपि.
चतुक्कनये पन दुतियज्झानं, पञ्चकनये दुतियततियज्झानञ्च परित्तं, मज्झिमं, पणीतञ्च भावेत्वा परित्ताभाअप्पमाणाभाआभस्सरेसु उप्पज्जन्ति. ततियज्झानं परित्तादिवसेन भावेत्वा परित्तसुभअप्पमाणसुभसुभकिण्हेसु. चतुत्थज्झानं पन भावेत्वा आरम्मणमनसिकारछन्दाधिमुत्तिआदिनानत्ततो केचि असञ्ञीसु, केचि वेहप्फलेसु, केचि अविहेसु, अतप्पेसु, सुदस्सेसु, सुदस्सीसु, केचि अकनिट्ठेसु, आकासानञ्चायतनादीसु चतूसु च यथाक्कमं उप्पज्जन्ति. तत्थ हि एकच्चे तित्थिया ‘‘चित्तं निस्साय रज्जनदुस्सनादयो, तन्निदानानि च दुक्खानि समुप्पज्जन्ती’’ति चित्ते दोसं दिस्वा ‘‘दिट्ठधम्मनिब्बानमेत’’न्ति सञ्ञाविरागं जनेत्वा तत्रूपपत्तिया झानं भावेत्वा रूपकायमत्ता ठिता वा निसिन्ना वा निपन्ना वा हुत्वा निब्बत्तित्वा तत्थेव पञ्चकप्पसतानि तिट्ठन्तीति वेदितब्बा.
अट्ठसमापत्तिलाभीनं कतरं झानं विपच्चतीति? पगुणं, सब्बेसु पगुणेसु यस्स विपाकभूमिं पत्थेति, तंपत्थनाय च असति यं मरणसमये समापज्जति, तं, तस्मिम्पि असति उत्तमवसेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं विपच्चति. सुद्धावासेसु च अविहादीसु अनागामिवज्जिता सत्ता न उप्पज्जन्ति, अनागामिनो पन असञ्ञीवज्जितब्रह्मलोकेसु सब्बत्थ उप्पज्जितुं लभन्ति. सब्बेसम्पि च अरियानं तत्रूपपत्तितो उपरूपपत्तिपि, न हेट्ठूपपत्ति. ते हि पठमज्झानभूमियं निब्बत्ता अनागामिनो नव ब्रह्मलोके सोधेत्वा मत्थके वेहप्फलेसु ठिता परिनिब्बन्ति, न निवत्तन्ति अरियानं हेट्ठूपपत्तिअभावा. वेहप्फलअकनिट्ठनेवसञ्ञानासञ्ञायतनभवा तयोपि सेट्ठभवा नाम. इमेसु तीसु ठानेसु निब्बत्ता अनागामिनो नेव उद्धं गच्छन्ति, न अधो. तत्थेव परिनिब्बायन्ति. मनुस्सलोके च सेखा गिहिभावे यावजीवं तिट्ठन्ति, न असेखा. ते हि अरहत्तं पत्तदिवसे पब्बजन्ति वा, परिनिब्बन्ति वा. भुम्मदेवेसु पन खीणासवापि यावजीवं तिट्ठन्ति. छसु कामावचरदेवेसु सोतापन्नसकदागामिनोव तिट्ठन्ति, अनागामिनो पन तदहेव रूपभवं गन्तुं वट्टति खीणासवेन परिनिब्बातुन्ति गहेतब्बं. एवं इमासु सत्तवीसतिया भूमीसु परियापन्नमनुस्सदेवब्रह्मलोकेसु निब्बत्तसत्तेसु मनुस्सानं ताव इमस्मिं बुद्धुप्पादेव वस्ससतं आयुप्पमाणं, अप्पं वा भिय्यो. आपायिकानं, भुम्मदेवानञ्च कदाचि आयुपरिच्छेदो नत्थि, कम्ममेव पमाणं. ते हि सत्ताहेनपि मरन्ति, कप्पम्पि तिट्ठन्तीति.
चातुमहाराजिकानं पन मानुसकानि पञ्ञास वस्सानि एकं रत्तिन्दिवं, ताय रत्तिया तिंस रत्तियो मासो, तेन मासेन द्वादसमासियो संवच्छरो, तेन संवच्छरेन दिब्बानि पञ्चवस्ससतानि आयुप्पमाणं. तानि मनुस्सगणनाय नवुतिवस्ससतसहस्सानि होन्ति. तावतिंसानं मानुसकं वस्ससतं एकं रत्तिन्दिवं कत्वा एवमागतं दिब्बं वस्ससहस्सं. एवं यामादीनं वस्सगणनञ्च दिगुणं कत्वा हेट्ठिमतो दिगुणचतुग्गुणं आयुप्पमाणं वेदितब्बं.
ब्रह्मेसु पन ब्रह्मपारिसज्जानं कप्पस्स ततियो भागो आयुप्पमाणं, ब्रह्मपुरोहितानं उपड्ढकप्पो, महाब्रह्मानं एको कप्पो, परित्ताभानं द्वे कप्पाति एवं उपरूपरि दिगुणं कत्वा याव सुभकिण्हा योजेतब्बं. सुभकिण्हानं हि चतुसट्ठिकप्पं आयुप्पमाणं, असञ्ञीनं, वेहप्फलानञ्च पञ्चकप्पसतानि, अविहानं कप्पसहस्सन्ति उपरूपरि दिगुणवसेन याव अकनिट्ठा योजेतब्बं. अकनिट्ठानं हि सोळसकप्पसहस्सानि, अरूपानं चतुन्नं यथाक्कमं वीसति, चत्तारि, सट्ठि, चतुरासीति कप्पसहस्सानि आयुप्पमाणन्ति.
उक्खित्ता पुञ्ञतेजेन, कामरूपगतिं गता;
भवग्गतम्पि सम्पत्ता, पुनागच्छन्ति दुग्गतिं.
ताव दीघायुका सत्ता, चवन्ति आयुसङ्खया;
नत्थि कोचि भवो निच्चो, इति वुत्तं महेसिना.
तस्मा हि धीरा निपका, निपुणा अत्थचिन्तका;
जरामरणमोक्खाय, भावेन्ति मग्गमुत्तमं.
भावयित्वा सुचिं मग्गं, निब्बानोगधगामिनं;
सब्बासवे परिञ्ञाय, परिनिब्बन्ति अनासवाति. (विभ. १०२९);
अयं छट्ठवारे नयो.
सत्तमो पन वारो तेसं खन्धादीनं अभिञ्ञेय्यादिभावविभावनवसेन पवत्तो. तत्थ हि –
‘‘रूपक्खन्धो अभिञ्ञेय्यो, परिञ्ञेय्यो, न पहातब्बो, न भावेतब्बो, न सच्छिकातब्बो. चत्तारो खन्धा अभिञ्ञेय्या परिञ्ञेय्या, सिया पहातब्बा, सिया भावेतब्बा, सिया सच्छिकातब्बा, सिया न पहातब्बा न भावेतब्बा न सच्छिकातब्बा’’तिआदिना –
द्वादसपि कोट्ठासा वित्थारतो विभत्ता. तत्थ लक्खणपरिग्गाहिकाय पञ्ञाय खन्धादयो सब्बे धम्मा अभिञ्ञेय्या. ञाततीरणपहानपरिञ्ञासु यथायोगं याय कायचि परिञ्ञाय वसेन सब्बेपि धम्मा परिञ्ञेय्या. लोकुत्तरधम्मापि ञातपरिञ्ञेय्याव. अकुसला पन पहातब्बा. मग्गो भावेतब्बो, फलं, निब्बानञ्च सच्छिकातब्बं. तत्थ रूपक्खन्धो ञाततीरणवसेन परिञ्ञेय्यो. विपस्सनाविसये हि सब्बं तीरणपरिञ्ञाय परिञ्ञेय्यन्ति. इमिना नयेन सब्बत्थ अभिञ्ञेय्यादिभावो वेदितब्बो.
अट्ठमो पन वारो तेसं सारम्मणताविभावनवसेन पवत्तो, नवमो पनेसं दिट्ठसुतमुतविञ्ञातेसु सङ्गहदस्सनवसेन. दसमो कुसलत्तिकादीहि सरणदुकपरियोसानेहि तिकदुकेहि विभागदस्सनवसेन पवत्तो, तेपि हेट्ठा वुत्तनयावाति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पनेत्थ हेट्ठा वुत्तोयेव. आदितो पट्ठाय सब्बत्थ विभङ्गपाळिअट्ठकथासु (विभ. ९७८ आदयो; विभ. अट्ठ. ९७८ आदयो) गहेतब्बोति.
धम्महदयविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.
मोहविच्छेदनिया अभिधम्ममातिकत्थवण्णनाय
विभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.