ञाणविभङ्गमातिकत्थवण्णना

ञाणविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – एकविधेनाति एकप्पकारेन, एककोट्ठासेन वा. ञाणवत्थूति एत्थ पन ञाणञ्च तं वत्थु च नानप्पकारानं सम्पत्तीनन्ति ञाणवत्थु. पञ्च विञ्ञाणाति चक्खुविञ्ञाणादीनि पञ्च. न हेतू अहेतुकातिआदीसु हेट्ठा हेतुदुकादीसु वुत्तनयानुसारेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. अपिच हेतुदुकादीसु पञ्च विञ्ञाणा हेतू धम्माति वा सहेतुका धम्माति वा न वत्तब्बा, एकन्तेन पन न हेतू एव, अहेतुका एवाति. एवं ‘‘याथावकवत्थुविभावना पञ्ञा’’ति इमिना उपरि एकविधपरिच्छेदावसाने वक्खमानेन सम्बन्धोति. इमिना नयेन सब्बत्थ यथानुरूपं अत्थो वेदितब्बो. तत्थ च अचेतसिकाति चित्तानि एव पञ्चविञ्ञाणसम्पयुत्तानं इध अपरामट्ठत्ता.

उप्पन्नवत्थुका उप्पन्नारम्मणाति खणपच्चुप्पन्नवसेन अनागतपटिक्खेपो. न हि तानि अनागतेसु पञ्चसु वत्थारम्मणेसु उप्पज्जन्ति. पुरेजातवत्थुका पुरेजातारम्मणाति सहुप्पत्तिपटिक्खेपो. न हि तानि सहुप्पन्नं वत्थारम्मणं पटिच्च उप्पज्जन्ति. अज्झत्तिकवत्थुकाति अज्झत्तज्झत्तभूते पञ्च पसादे वत्थुं कत्वा उप्पज्जनका. एत्थ च पञ्च विञ्ञाणा सयम्पि अज्झत्तिका, अज्झत्तिकवत्थुका च, मनोविञ्ञाणं हदयनिस्सितं अज्झत्तिकं, बाहिरवत्थुकं, पञ्चविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो खन्धा बाहिरा, अज्झत्तिकवत्थुका, मनोविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो खन्धा बाहिरा, बाहिरवत्थुकाति एवं चतुक्कं वेदितब्बं.

असम्भिन्नवत्थुका असम्भिन्नारम्मणाति अनिरुद्धवत्थारम्मणा. न हि तानि निरुद्धवत्थारम्मणं पटिच्च उप्पज्जन्ति. नानावत्थुका नानारम्मणाति तानि यथाक्कमं चक्खुरूपादिनियतेकेकवत्थारम्मणताय अञ्ञमञ्ञं भिन्नवत्थुका, भिन्नारम्मणा च. न हि चक्खुविञ्ञाणं चक्खुं मुञ्चित्वा सोतादीसु अञ्ञतरं वत्थुं कत्वा रूपं मुञ्चित्वा सद्दादीसु अञ्ञतरारम्मणं पटिच्च उप्पज्जति, न इतरानि चेतरानि. न अञ्ञमञ्ञस्स गोचरविसयं पच्चनुभोन्तीति इमिना च नेसं नानारम्मणतंयेव विभावेति. न असमन्नाहारा उप्पज्जन्तीति अनावज्जने न उप्पज्जन्ति, पञ्चद्वारावज्जनेन अनावज्जिते विसये न उप्पज्जन्तीति अत्थो. न अमनसिकाराति तमेवेत्थ परियायन्तरेन विभावेति. न अब्बोकिण्णाति अञ्ञमञ्ञं निरन्तरा हुत्वा न उप्पज्जन्ति. न अपुब्बं अचरिमन्ति एकक्खणेपि सह न उप्पज्जन्ति. न केवलञ्च एतानि, अञ्ञानिपि विञ्ञाणानि द्वे वा तदुत्तरिं वा एकतो न उप्पज्जन्ति, एकेकमेव पन विञ्ञाणं उप्पज्जतीति वेदितब्बं. यथाह – ‘‘अञ्ञं उप्पज्जते चित्तं, अञ्ञं चित्तं निरुज्झती’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.२१४; म. नि. अट्ठ. १.१०९; सं. नि. अट्ठ. ३.५.३६८; विभ. अट्ठ. ५२३). न अञ्ञमञ्ञस्स समनन्तराति इमिना अनब्बोकिण्णताय एव विभावना.

अनाभोगाति अनावज्जनभूता आवज्जनट्ठाने ठत्वा आवज्जनकिच्चं कातुं न समत्थाति अत्थो. न कञ्चि धम्मं पटिविजानातीति ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १-२) एवं वुत्तं एकम्पि कुसलाकुसलं धम्मं कोचिपि पुग्गलो न पटिविजानाति, तेहि विञ्ञाणेहि न साधेतीति अत्थो. अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ताति ठपेत्वा रूपादिआरम्मणानं अभिनिपातमत्तं आपाथगमनमत्तं, ब्यत्ततरोपि पुग्गलो पञ्चविञ्ञाणेहि आपाथगतारम्मणपटिविजाननमत्ततो अञ्ञं कुसलाकुसलपटिविजाननं कातुं न सक्कोतीति अत्थो.

पञ्चन्नं विञ्ञाणानं समनन्तरापीति मनोधातुयापि. अपि-सद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो, तेन न केवलं मनोधातुयाव, ततो परेहिपि पञ्चद्वारिकविञ्ञाणेहि तदारम्मणपरियोसानेहि न किञ्चि कुसलाकुसलं धम्मं पटिविजानातीति अयमत्थो दस्सितोति गहेतब्बो. किञ्चापि पञ्चद्वारे कुसलाकुसलादीनि जवनानि उप्पज्जन्ति, तथापि तानि मोघपुप्फानि विय अब्बोहारिकानीति दट्ठब्बानि. न कञ्चि इरियापथं कप्पेतीतिआदीसुपि एसेव नयो. न हि पञ्चद्वारिकविञ्ञाणेहि गमनादीसु कञ्चि इरियापथं कप्पेति, न कायवचीकम्मं पट्ठपेति, न विञ्ञत्तिं वा समुट्ठापेति, न कुसलाकुसलं धम्मं समादियति, न लोकियलोकुत्तरं समाधिं समापज्जति, न ततो वुट्ठाति, न भवतो चवति, न भवन्तरे उप्पज्जति, सब्बम्पेतं किच्चं मनोद्वारिकचित्तेनेव होति. यथा चेतेसं एतानि किच्चानि नत्थि, एवं नियामोक्कमनादीनिपि. न हि कोचि पञ्चद्वारिकजवनेहि मिच्छत्तनियामं, सम्मत्तनियामं वा ओक्कमति, न चेतानि नामगोत्तं वा कसिणादिपञ्ञत्तिं वा तिलक्खणादिं वा आरब्भ भवन्ति. न सुपतीतिआदीसु सब्बेहि पञ्चद्वारिकचित्तेहि न निद्दं ओक्कमति, न किञ्चि सुपिनं पस्सति. निद्दायन्तस्स हि इन्द्रियेसु महापदीपतुरियसद्दादिओळारिकेहिपि रूपादिपञ्चारम्मणेहि घट्टितेसु पठमं पञ्चद्वारिकानि आवज्जनानि भवङ्गं आवट्टेतुं न सक्कोन्ति, मनोद्वारिकमेव आवज्जनं सक्कोति, तस्मिञ्च उप्पन्ने मनोद्वारिकजवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. दुतियवारे पन पञ्चद्वारिकआवज्जनेसु यं किञ्चि यथारहं भवङ्गं आवट्टेति, ततो तदारम्मणपरियोसानानि तंतंद्वारिकवीथिचित्तानि यथाक्कमं पवत्तित्वा भवङ्गं ओतरन्ति. ततियवारे पन मनोद्वारिकावज्जनजवनानि पवत्तन्ति, तस्मिं खणे रूपादिपञ्चारम्मणववत्थानं होति, सत्तो च निद्दाय पटिबुद्धोति, एवं मनोद्वारिकचित्तेनेव पटिबुज्झति.

सुपिनम्पि हि तेनेव पस्सति, न पञ्चद्वारिकेन, तञ्च पनेतं सुपिनं पस्सन्तो चतूहि कारणेहि पस्सति धातुक्खोभतो वा अनुभूतपुब्बतो वा देवतोपसंहारतो वा पुब्बनिमित्ततो वा. इमेसं पन संसग्गसन्निपाततोपि बहुधा पपञ्चेन्ति. तत्थ यं वातपित्तादिधातुक्खोभतो, अनुभूतपुब्बतो च सुपिनं पस्सति, न तं सच्चं. यं देवतोपसंहारतो पस्सति, तं सच्चं वा होति अलिकं वा. कुद्धा हि देवता विपरीतम्पि कत्वा दस्सेन्ति. यं पुब्बनिमित्ततो पस्सति, तं एकन्तसच्चमेव बोधिसत्तकोसलराजादीनं पञ्चसोळसमहासुपिनानि विय. तञ्च पनेतं चतुब्बिधं सुपिनं सेखपुथुज्जनाव पस्सन्ति, न असेखा पहीनविपल्लासत्ता. किं पनेतं पस्सन्तो सुत्तो पस्सति पटिबुद्धो वा? किञ्चेत्थ, यदि सुत्तो पस्सति, सुपिनस्स कुसलादिसभावतो, भवङ्गस्स च तदभावा अभिधम्मविरोधो आपज्जति. अथ पटिबुद्धो, सुपिनं पस्सन्तेन कतस्स अब्बोहारिकस्सापि वीतिक्कमस्स सब्बोहारिकस्सेव एकन्तसावज्जत्ता अनापत्ति न सियाति विनयविरोधो आपज्जति. पकारन्तरो च नत्थि, येन सुपिनं पस्सेय्याति सुपिनस्स अभावोव आपज्जतीति? नापज्जति. कस्मा? यस्मा कपिमिद्धपरेतो पस्सति ‘‘कपिमिद्धपरेतो खो, महाराज, सुपिनं पस्सती’’ति (मि. प. ५.३.५) वचनतो, या पन निद्दा मक्कटनिद्दा विय पुनप्पुनं कुसलादिचित्तवोकिण्णत्ता लहुपरिवत्ता, तं कपिमिद्धं, तेन सुत्तो सुपिनं पस्सति, तस्मा सुपिनो कुसलोपि होति अकुसलोपि, आवज्जनतदारम्मणवसेन अब्याकतोपि, सुपिने च कतं कुसलाकुसलदुब्बलताय पटिसन्धिं आकड्ढितुं न सक्कोति, पवत्ते वेदनीयं पन होति. ‘‘याथावकवत्थुविभावना पञ्ञा’’ति एत्थ यो पञ्चन्नं विञ्ञाणानं यथावुत्तो न हेतुकट्ठो, अहेतुकट्ठो…पे… न सुपिनं पस्सनट्ठो, सो याथावट्ठो, तंतंयाथावत्थुं विभावेतीति याथावकवत्थुविभावना पञ्ञा. एवं एकविधेन ञाणवत्थूति एवं वुत्तेन एकेन पकारेन एकेन आकारेन, एककोट्ठासेन ञाणवत्थु होतीति.

एककं निट्ठितं.

दुकेसु अत्थजापिकाति एत्थ अत्थपटिसम्भिदाविभङ्गे वुत्तेसु पञ्चसु अत्थेसु यथानुरूपं अत्थं जापेति जनेति पवत्तेतीति अत्थजापिका, चतुभूमककुसलचित्तेसु चेव असेखानं अभिञ्ञासमापत्तीनं परिकम्मादिभूतकामावचरकिरियाचित्तेसु च सम्पयुत्ता पञ्ञा. तासु हि यस्मा कुसलसम्पयुत्ताव पञ्ञा अत्तनो अत्तनो भूमिपरियापन्नं विपाकसङ्खातं अत्थं जापेति जनेति. कामावचरकिरियासम्पयुत्ता पन परिकम्मादिभूता अभिञ्ञासमापत्तिकिरिया अरहत्तफलसङ्खातं अत्थं जापेति जनेति, तस्मा एता अत्थजापिकाति वुत्ता. अट्ठकथासु पन पाळियं अवुत्तापि तीसु भूमीसु किरियजवनपञ्ञा अनन्तरादिपच्चयवसेन अत्तनो अनन्तरं किरियत्थं जापेतीति ‘‘अत्थजापिका’’त्वेव वुत्ता. जापितत्था पञ्ञाति सहजातं विपाकत्थं जापेत्वा ठिता, अत्तनो वा कारणेहि जापिता जनिता पवत्तिता सयम्पि अत्थभूताति जापितत्था. चतुभूमकविपाकेसु च किरियाभिञ्ञासमापत्तीसु च सम्पयुत्ता पञ्ञा. अट्ठकथासु पन पाळियं अवुत्ता सेसकिरियासम्पयुत्तापि पञ्ञा यथासकं कारणेहि जापिता, सयञ्च अत्थभूताति ‘‘जापितत्था’’त्वेव वुत्ता. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

दुकं निट्ठितं.

तिकेसु पन चिन्तामयत्तिके परतो अदिस्वा असुत्वाव अत्तनो धम्मताय ‘‘एवं सति एवं भविस्सती’’ति एवं चिन्तामयअनुबुद्धिया उप्पादिता अनवज्जकम्मायतनसिप्पायतनविज्जाट्ठानेसु पञ्ञा चेव कम्मस्सकतञाणं, सच्चानुलोमिकञाणञ्च चिन्तामया नाम पञ्ञा. तत्थ वड्ढकिकम्मपुप्फछड्डककम्मादि हीनञ्चेव कसिवाणिज्जादि उक्कट्ठञ्च कम्ममेव कम्मायतनं. नळकारपेसकारसिप्पादि हीनञ्चेव मुद्दागणनालेखादि उक्कट्ठञ्च सिप्पमेव सिप्पायतनं. नागमण्डलपरित्तादि धम्मिकविज्जाव विज्जाट्ठानं. तेसु चिन्ताबलेनेव उप्पन्ना पञ्ञा. बोधिसत्तादयो हि सत्तहिताय अदिट्ठं असुतं तंतंअनवज्जकम्मसिप्पतदुपकरणकरणप्पकारञ्च ञाणबलेन चिन्तेत्वा निप्फादेन्ति. नागमण्डलपरित्तादिविज्जम्पि उप्पादेन्ति, एवं कतानिपि तानि पुब्बे उग्गण्हित्वा करोन्तेहि कतसिप्पसदिसानेव होन्ति. कम्मस्सकतञाणं नाम कुसलकम्मं सत्तानं सकं, अकुसलं नो सकन्ति एवं जाननपञ्ञा. अथ वा कुसलकम्ममेव सत्तानं सकं तदायत्थवुत्तिताय, नाञ्ञन्ति एवं जाननपञ्ञापि. सच्चानुलोमिकं ञाणन्ति विपस्सनाञाणं. तं हि मग्गसच्चस्स परमत्थसच्चस्स अनुलोमनतो ‘‘सच्चानुलोमिक’’न्ति वुच्चति. इदम्पि हि ञाणद्वयं परतो असुत्वा चिन्ताबलेन उप्पादितं चिन्तामयञाणमेव होति. इदञ्च न येसं केसञ्चि सत्तानं उप्पज्जति, अभिञ्ञातानं पन पुञ्ञवन्तानं महासत्तानमेव उप्पज्जति. तत्थापि सच्चानुलोमिकञाणं पच्छिमभविकानं द्विन्नञ्ञेव बोधिसत्तानं उप्पज्जतीति वेदितब्बं. सुतमया पञ्ञाति परतो सुत्वा सुतवसेन उप्पादिता यथावुत्तकम्मायतनादिपञ्ञाव. परतो असुत्वा पन कम्मायतनादि परेन कयिरमानं, कतं वा दिस्वा उग्गहेत्वा वा पटिलद्धापि पञ्ञा ‘‘सुतमया’’त्वेव वुच्चति. तदुभयापि चिन्तामया, सुतमया च कामावचराव. भावनामया पन पञ्ञा चिन्तामयवसेन, सुतमयवसेन वा पवत्तितकामावचरपुब्बभागभावनानिप्फत्तिया समुप्पन्ना महग्गतलोकुत्तरजवनपञ्ञा.

दानमयत्तिके देय्यधम्मपरिच्चागवसेन पवत्ता दानमया, सीलपूरणवसेन पवत्ता सीलमया, तदुभयापि कामावचराव. भावनामया पनेत्थ समथविपस्सनावसेन पवत्ता चतुभूमकपञ्ञा. निद्देसे पनस्स किञ्चापि ‘‘समापन्नस्स पञ्ञा’’ति (विभ. ७६८) एवं महग्गतलोकुत्तरपञ्ञाव वुत्ता, तथापि तं उक्कट्ठवसेन वुत्तं. कामावचरानं पन पुब्बभागभावनानं, अनुस्सतिउपचारभावनानञ्च भावनामये सङ्गहोति दट्ठब्बं. पुरिमत्तिके पनेतासं चिन्तामये सङ्गहितत्ता भावनामये असङ्गहो, तत्थापि भावनाबलनिप्फन्नानमेव सङ्गहो दट्ठब्बो.

अधिसीलत्तिके पातिमोक्खसंवरसीलं विपस्सनाहेतुत्ता सेससीलतो अधिकं सीलन्ति अधिसीलं, तस्मिं सम्पयुत्ता पञ्ञा अधिसीले पञ्ञा. विपस्सनापादिका पन अट्ठ समापत्तियो सेसचित्तेहि अधिकत्ता अधिचित्तं, तस्मिं पञ्ञा अधिचित्ते पञ्ञा, चित्तसीसेन चेत्थ समाधि निद्दिट्ठो. सविपस्सना पन मग्गफलपञ्ञा सेसाहि अधिकत्ता अधिपञ्ञा नाम. सा च अधिपञ्ञाय पञ्ञाति देसनाय समरसताय वुत्ता. सीलादयो ‘‘सीलं चित्तं पञ्ञा, अधिसीलं अधिचित्तं अधिपञ्ञा’’ति पच्चेकं दुविधा होन्ति. तेसु पुरिमा पञ्चसीलदससीलानि, वट्टपादिकअट्ठसमापत्तियो, निब्बेधभागियकम्मस्सकतपञ्ञा च यथाक्कमं होन्ति. ते च धम्मा अनुप्पन्नेपि तथागते बोधिसत्तानं, तापसपरिब्बाजकानं, चक्कवत्तिराजादीनञ्च काले पवत्तन्ति, पच्छिमा पन वुत्तावसेसा उप्पन्ने एव तथागते वित्थारिका होन्ति, नो अनुप्पन्नेति वेदितब्बो. एत्थ च रतनत्तये दानापचायनादिवसेन, सरणगमनसद्धम्मसवनादिवसेन च पवत्ता विवट्टूपनिस्सयभूता कुसलधम्मापि अधिसीलअधिपञ्ञासु गहिता एवाति गहेतब्बा.

आयकोसल्लत्तिके आयोति वड्ढि, सा अकुसलादिअनत्थहानितो, कुसलादिअत्थुप्पत्तितो च दुविधा. अपायोति अवड्ढि, सापि कुसलादिअत्थहानितो, अकुसलादिअनत्थुप्पत्तितो च दुविधा. तेसु कोसल्लं, कुसलसभावा पञ्ञा. अपायकोसल्लं पञ्ञवतो एव ‘‘एवं मनसिकारादिप्पवत्तियं अवड्ढि उप्पज्जति, वड्ढि परिहायती’’ति ञत्वा तदुभयपटिपत्तिसम्भवतो. उपायकोसल्लन्ति अत्र उपायो अच्चायिककिच्चादीसु ठानुप्पत्तिकउपायजाननपञ्ञा, तिविधापि चेता कामावचरपञ्ञाति वेदितब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

तिकं निट्ठितं.

चतुक्केसु पन पठमे कम्मस्सकतञाणं सच्चानुलोमिकं ञाणञ्च वुत्तमेव, इध पन ठपेत्वा सच्चानुलोमिकञाणं सब्बापि सासवा कुसला पञ्ञा कम्मस्सकतञाणन्ति वेदितब्बं. चतूसु मग्गेसु, फलेसु च पञ्ञाव मग्गसमङ्गिस्स ञाणं, फलसमङ्गिस्स ञाणञ्चाति.

सच्चचतुक्के अरियमग्गफलपञ्ञाव चतूसु सच्चेसु एकपटिवेधवसेन ‘‘दुक्खे ञाण’’न्तिआदिना चतूसु ठानेसु गहिता. किञ्चापि हि कामावचरञाणम्पि चतूसु सच्चेसु आरम्मणवसेन पवत्तति, पटिवेधकिच्चवसेन पन इधाधिप्पेतत्ता पाळियं तं न गहितन्ति वेदितब्बं.

धम्मचतुक्के मग्गफलेसु पञ्ञा धम्मे ञाणं नाम. तेसु हि मग्गञाणं ताव चतुसच्चधम्मानं एकपटिवेधवसेन जाननतो ‘‘धम्मे ञाण’’न्ति वुच्चति. फलञाणं पन निरोधसच्चवसेन धम्मे ञाणन्ति वेदितब्बं. मग्गानुभावनिब्बत्तं पन अतीतानागतेसु सच्चपटिवेधनयसङ्गहणवसेन पवत्तं पच्चवेक्खणञाणं अन्वये ञाणं नाम. तस्स च येहि नयेहि अरिया अतीतमद्धानं चतुसच्चधम्मं जानिंसु, तेपि इमञ्ञेव चतुसच्चं एवमेव जानिंसु, अनागतमद्धानम्पि जानिस्सन्तीति एवं जाननवसेन पवत्ति आकारो वेदितब्बो. सरागादिवसेन परचित्तपरिच्छेदञाणं परिये ञाणं नाम. धम्मन्वयपरियञाणानि पन ठपेत्वा सब्बलोकियपञ्ञाञाणन्ति सम्मतत्ता सम्मुतिम्हि ञाणन्ति सम्मुतिञाणं नाम.

आचयचतुक्के कामावचरकुसले पञ्ञा आचयाय नो अपचयाय. सा हि चुतिपटिसन्धिं आचिनोति एव, नो अपचिनोति. मग्गपञ्ञा पन अपचयाय नो आचयाय. रूपारूपकुसलपञ्ञा आचयाय चेव अपचयाय च. सा हि विक्खम्भनवसेन किलेसे च तम्मूलके च विपाकधम्मे अपचिनोति. सेसा अब्याकता पञ्ञा नेवाचयाय नो अपचयाय.

निब्बिदाचतुक्के रूपावचरपठमज्झानपञ्ञा निब्बिदाय नो पटिवेधाय. सा हि कामविवेकेन पत्तब्बत्ता किलेसनिब्बिदाय पवत्तति, अभिञ्ञापादकभावं पन अप्पत्तताय नेवाभिञ्ञापटिवेधाय संवत्तति. चतुत्थज्झानपञ्ञा पटिवेधाय नो निब्बिदाय. सा हि अभिञ्ञापादकभावेनापि अभिञ्ञाभावप्पत्तियापि पटिवेधाय संवत्तति. पठमज्झानक्खणे एव नीवरणनिब्बिन्दनत्ता नो निब्बिदाय. दुतियततियज्झानपञ्ञा पन सोमनस्ससहगतताय पठमज्झानसन्निस्सिता वा अवितक्कताय चतुत्थज्झानसन्निस्सिता वा कातब्बा. मग्गपञ्ञा पन निब्बिदाय चेव पटिवेधाय च. एत्थ हि चतुसच्चपटिवेधवसेन निब्बिदाय चेवेतासं छळभिञ्ञाप्पत्तिया पटिवेधाय च संवत्तनं वेदितब्बं. सेसा लोकियलोकुत्तरा पञ्ञा नेव निब्बिदाय नो पटिवेधाय.

हानभागियचतुक्के हानं भजतीति हानभागिनी, एवं सेसेसुपि. निब्बेधोति चेत्थ अरियमग्गो तन्निब्बत्तकविपस्सनापादकत्ता. निब्बेधभागिनीति चतूसुपि ठानेसु रूपारूपकुसलपञ्ञाव वुत्ता. तानि हि अत्तनो सभावा परिहायित्वा हेट्ठा ओरोहणपच्चयभूता हानभागिनी. उपनिज्झानपच्चयभूता विसेसभागिनी, तं पन झाननिकन्तिया बलवताय विसेसं, हानिं वा अनुस्सुक्कित्वा ठितिकोट्ठासिका ठितिभागिनी, अरियमग्गपदट्ठानविपस्सनापादकभूताव निब्बेधभागिनी च होन्तीति वेदितब्बा.

चतस्सो पटिसम्भिदाति अत्थधम्मनिरुत्तिपटिभानपटिसम्भिदाव. चतस्सो पटिपदाति दुक्खापटिपदादन्धाभिञ्ञादयो हेट्ठा वुत्ताव. चत्तारि आरम्मणानीति परित्ता, परित्तारम्मणातिआदिका हेट्ठा वुत्तनयाव. जरामरणादिचतुक्केसुपि मग्गञाणवसेनेव चतस्सो योजना वुत्ता. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

चतुक्कं निट्ठितं.

पञ्चकेसु पन पञ्चङ्गिको सम्मासमाधीति पीतिफरणता सुखफरणता चेतोफरणता आलोकफरणता पच्चवेक्खणनिमित्तन्ति एवं पाळियं वुत्तेहि पञ्चहि ञाणङ्गेहि समन्नागतो समाधि. तत्थ पीतिं फरमाना उप्पज्जतीति द्वीसु झानेसु पञ्ञा पीतिफरणता नाम, सुखं फरमाना उप्पज्जतीति तीसु झानेसु पञ्ञा सुखफरणता नाम. परेसं चेतोफरमाना उप्पज्जतीति चेतोपरियञाणं चेतोफरणता नाम. आलोकफरणे उप्पज्जतीति दिब्बचक्खुञाणं आलोकफरणता नाम. पच्चवेक्खणञाणं पच्चवेक्खणनिमित्तं नाम. एत्थ च पीतिफरणता, सुखफरणता च द्वे पादा विय, चेतोफरणता, आलोकफरणता च द्वे हत्था विय, पच्चवेक्खणनिमित्तं सीसं विय, अभिञ्ञापादकज्झानं मज्झिमकायो विय. इति भगवा पञ्चङ्गिकं सम्मासमाधिं अङ्गपच्चङ्गसम्पन्नं पुरिसं विय कत्वा दस्सेति. इमिना च समाधिना अङ्गानि पञ्च ञाणङ्गानि वुत्तानीति वेदितब्बानि.

पञ्चञाणिको सम्मासमाधीति –

‘‘‘अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव आयतिञ्च सुखविपाको’ति पच्चत्तञ्ञेव ञाणं उप्पज्जति, ‘अयं समाधि अरियो निरामिसो’ति…पे… ‘महापुरिससेवितो’ति…पे… ‘सन्तो पणीतो पटिपस्सद्धिलद्धो एकोदिभावाधिगतो न ससङ्खारनिग्गय्हवारितगतो’ति…पे… ‘सो खो पनाहं इमं समाधिं सतोव समापज्जामि, सतो वुट्ठहामी’ति पच्चत्तञ्ञेव ञाणं उप्पज्जती’’ति (विभ. ८०४) –

एवं पाळियं वुत्तेहि पञ्चहि पच्चवेक्खणञाणेहि युत्तो अरहत्तफलसङ्खातो समापत्तिफलसमाधि. सो एवं हि अप्पितप्पितक्खणे सुखत्ता पच्चुप्पन्नसुखो, पुरिमो पुरिमो पच्छिमस्स पच्छिमस्स समाधिसुखस्स चेव अत्तना समुट्ठापितम्पि पणीतरूपेन फुट्ठसकलकायताय फलसमापत्तितो वुट्ठितकाले अतिपणीतं कायविञ्ञाणसुखस्स पच्चयत्ता आयतिं सुखविपाको उप्पज्जति, इमिनापि परियायेन आयतिं सुखविपाकोति एकं अङ्गं, किलेसेहि आरकत्ता अरियो कामामिसवट्टामिसलोकामिसानं अभावा निरामिसोति एकं, बुद्धादीहि महापुरिसेहि सेवितत्ता अकापुरिससेविसोति एकं, अङ्गारम्मणे सन्तताय, सब्बकिलेसदरथसन्तताय च सन्तो अतप्पनीयट्ठेन पणीतो किलेसपटिपस्सद्धिभावस्स लद्धत्ता पटिपस्सद्धलद्धो एकोदिभावेन च अधिगतो अप्पगुणसासवसमाधि विय ससङ्खारेन सप्पयोगेन पच्चनीकधम्मे निग्गय्ह किलेसे वारेत्वा अनधिगतत्ता न ससङ्खारनिग्गय्हवारितगतो. पुग्गलस्सायं समाधीति एवं खीणासवस्स सतिवेपुल्लप्पत्तिया यथापरिच्छिन्नकालवसेन इमं समाधिं सतोव समापज्जति, उट्ठहति चाति एकमङ्गन्ति इमेहि पञ्चहि अङ्गेहि सब्बाकारतो युत्तत्ता ‘‘पञ्चञाणिको सम्मासमाधी’’ति वुच्चति.

पञ्चकं निट्ठितं.

छक्के छसु अभिञ्ञासु पञ्ञाति इद्धिविधे ञाणं, दिब्बसोतधातुया ञाणं, चेतोपरिये ञाणं, पुब्बेनिवासानुस्सतियं ञाणं, चुतूपपाते ञाणं, आसवानं खये ञाणन्ति एवं वुत्तानि छळभिञ्ञाचित्तसम्पयुत्तानि ञाणानि. तेसु पच्छिमं लोकुत्तरं, सेसानि रूपावचरपञ्चमज्झानिकानीति.

छक्कं निट्ठितं.

सत्तके सत्तसत्तति ञाणवत्थूनीति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति पच्चवेक्खणञाणं एकं, ‘‘असति अविज्जाय नत्थि सङ्खारा’’ति एकन्ति द्वे ञाणानि, एवं अतीतेपि द्वे, अनागतेपि द्वेति छ, तं छब्बिधम्पि ञाणं ‘‘खयधम्म’’न्तिआदिना पच्चवेक्खणञाणेन सद्धिं सत्त ञाणानि. एवं सेसेसुपि जातिपरियोसानेसु चाति एवं एकादससु पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु पच्चेकं कालत्तयेपि अन्वयब्यतिरेकञाणं तेसं वयदस्सनञाणस्स च वसेन सत्त सत्त कत्वा सत्तसत्तति ञाणानि.

सत्तकं निट्ठितं.

अट्ठकं सुविञ्ञेय्यमेव.

नवके नवसु अनुपुब्बविहारसमापत्तीसु पञ्ञाति निरोधसमापत्तिं समापज्जन्तस्स अनुपटिपाटिया विहातब्बतो उप्पादेतब्बतो अनुपुब्बविहारसङ्खातासु रूपारूपसमापत्तीसु सम्पयुत्ता अट्ठ पञ्ञा चेव तदनन्तरं निरोधं फुसित्वा वुट्ठितस्स निरोधं सन्ततो पच्चवेक्खणञाणञ्चाति नव.

नवकं निट्ठितं.

दसके तथागतस्साति यथा विपस्सीआदयो पुब्बका इसयो आगता, तथा आगतस्स सम्मासम्बुद्धस्स. तथागतबलानीति अञ्ञेहि असाधारणानि तथागतस्सेव बलानि, यथा वा पुब्बबुद्धानं बलानि पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतानि, तथा आगतानि बलानीतिपि अत्थो. तत्थ दुविधं तथागतस्स बलं कायबलं, ञाणबलञ्च. तेसु कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं. वुत्तं हेतं पोराणेहि –

‘‘काळावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;

गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति. (विभ. अट्ठ. ७६०; म. नि. अट्ठ. १.१४८; सं. नि. अट्ठ. २.२.२२; अ. नि. १०.२१; उदा. अट्ठ. ७५; बु. वं. अट्ठ. १.३९; पटि. म. अट्ठ. २.२.४४; चूळनि. अट्ठ. ८१);

इमानि हि दस हत्थिकुलानि. तत्थ काळावकन्ति पकतिहत्थिकुलं, यं दसन्नं पुरिसानं कायबलं, तं एकस्स काळावकहत्थिनो बलं, यं तेसं दसन्नं बलं, तं एकस्स गङ्गेय्यस्स, तेसं दसन्नं पण्डरस्स, तेसं दसन्नं तम्बस्स, तेसं दसन्नं पिङ्गलस्स, तेसं दसन्नं गन्धहत्थिनो, तेसं दसन्नं मङ्गलस्स, तेसं दसन्नं हेमस्स, तेसं दसन्नं उपोसथस्स, तेसं दसन्नं बलं छद्दन्तस्स, यं दसन्नं छद्दन्तानं बलं, तं तथागतस्स नारायणबलन्ति वुच्चति. तदेतं पकतिहत्थिगणनाय हत्थीनं कोटिसहस्सं, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति. इदं ताव तथागतस्स कायबलं. यानि पन दसबलचतुवेसारज्जादीनि अनेकानि ञाणसहस्सानि, एतं ञाणबलं नाम. इधापि ञाणबलमेव अधिप्पेतं. ञाणञ्हि अकम्पियट्ठेन, उपत्थम्भनट्ठेन च बलन्ति वुत्तं.

येहि बलेहि समन्नागतोति येहि दसहि ञाणबलेहि उपेतो. आसभण्ठानन्ति सेट्ठट्ठानं. अपिच गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो. वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो, सब्बगवसेट्ठो निसभो, सेतो पासादिको महाभारवहो सब्बपरिस्सयसहो असनिसतसद्देहिपि अकम्पनीयो निसभो, सो इध उसभोति अधिप्पेतो. इदम्पि हि तस्स परियायवचनं. उसभस्स इदन्ति आसभं. ठानन्ति तस्स निसभबलसमन्नागतस्स चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानं, इदं पन आसभं वियाति आसभं. यथेव हि निसभसङ्खातो उसभो उसभबलेन समन्नागतो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तथागतोपि हि दसबलसमन्नागतो चतुवेसारज्जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि अप्पधंसियो अचलेन ठानेन तिट्ठति, तञ्चेस पटिजानाति उपगच्छति न पच्चक्खाति अत्तनि आरोपेति, तेन वुत्तं ‘‘आसभं ठानं पटिजानाती’’ति (विभ. ७६०).

परिसासूति अट्ठसु परिसासु. सीहनादं नदतीति सेट्ठनादं अभीतनादं, सीहनादसदिसं वा नादं नदति. अयमत्थो सीहनादसुत्तेन दीपेतब्बो. यथा वा सीहो सहनतो च हननतो च ‘‘सीहो’’ति वुच्चति, एवं तथागतोपि लोकधम्मानं सहनतो, परप्पवादानञ्च हननतो ‘‘सीहो’’ति वुच्चति, तस्स नादं नदति.

ब्रह्मचक्कन्तिआदीसु ब्रह्मन्ति उत्तमं विसुद्धं. चक्क-सद्दो पनायं ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.३१) सम्पत्तियं दिस्सति. ‘‘पादतलेसु चक्कानि जातानी’’तिआदीसु (दी. नि. २.३५; ३.२०४; म. नि. २.३८६) लक्खणे. ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति (ध. प. १) एत्थ रथङ्गे. ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति (सं. नि. १.२९) एत्थ इरियापथे. ‘‘चक्कं पवत्तय सब्बपाणिन’’न्ति (जा. १.७.१४९) एत्थ दाने. ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति (दी. नि. ३.८५) एत्थ रतनचक्के. ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति (जा. १.१.१०४; १.५.१०३) एत्थ उरचक्के. ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्केना’’ति (दी. नि. १.१६६) एत्थ पहरणचक्के. ‘‘असनिचक्क’’न्ति (दी. नि. ३.६१; सं. नि. २.१६२) एत्थ असनिमण्डले. ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति (सु. नि. ५६२) एत्थ धम्मचक्के. इध पन धम्मचक्के पवत्तति.

धम्मचक्कञ्च दुविधं होति पटिवेधञाणञ्च देसनाञाणञ्च. तत्थ पञ्ञापभावितं अत्तनो अरियफलावहं लोकुत्तरं पटिवेधञाणं, करुणापभावितं सावकानं अरियफलावहं कामावचरं देसनाञाणं, उभयम्पि पनेतं अञ्ञेहि असाधारणं बुद्धानञ्ञेव ओरसञाणं, तं पवत्तेति उप्पादेति विभावेति वित्थारिकं करोतीति अत्थो.

इदानि यानि दस ञाणानि आदितो ‘‘तथागतबलानी’’ति निक्खित्तानि, तानि वित्थारेतुं ‘‘कतमानि दस? इध तथागतो’’तिआदिमाह. तत्थ ठानञ्च ठानतोति कारणञ्च कारणतो. कारणं हि यस्मा तत्थ फलं तिट्ठति तदायत्तवुत्तिताय उप्पज्जति चेव पवत्तति च, तस्मा ठानन्ति वुच्चति. अट्ठानञ्च अट्ठानतोति अकारणञ्च अकारणतो. यम्पीति येन ञाणेन यथाभूतं पजानाति, इदम्पि ठानाठानञाणं तथागतस्स तथागतबलं नाम होतीति अत्थो. एवं उपरिपि सब्बत्थ योजना वेदितब्बा. कथं पनेत्थ भगवा ठानञ्च ठानतो, अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानातीति? अट्ठानमेतं अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य…पे… कञ्चि धम्मं अत्ततो उपगच्छेय्य, मातरं जीविता वोरोपेय्य, पितरं…पे… अरहन्तं जीविता वोरोपेय्य, पदुट्ठचित्तेन तथागतस्स लोहितं उप्पादेय्य, सङ्घं भिन्देय्य, अञ्ञं सत्थारं उद्दिसेय्य, अट्ठमं भवं निब्बत्तेय्य, नेतं ठानं विज्जति, पुथुज्जनो पनेतं सब्बं करेय्याति ठानमेतं विज्जतीति पजानाति, तथा यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युं, तथा द्वे राजानो चक्कवत्ती उप्पज्जेय्युं, नेतं ठानं विज्जति, एको पन उप्पज्जति, ठानमेतं विज्जतीति पजानाति, तथा यं कायदुच्चरितादीनं तिण्णं दुच्चरितानं इट्ठो विपाको, सुचरितानञ्च अनिट्ठो विपाको निब्बत्तेय्याति नेतं ठानं विज्जति, तब्बिपरीतो पन नेसं विपाको निब्बत्तेय्याति ठानमेतं विज्जतीति, ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं हेतू पच्चया उप्पादाय, तं तं ठानं, इतरे अट्ठानन्ति यथाभूतं पजानाति, एत्थ पनायं सङ्खेपतो अट्ठकथाविनिच्छयो. ‘‘सुखतो उपगच्छेय्या’’ति इदं ‘‘एकन्तसुखी अत्ता’’तिआदिना (म. नि. ३.२७) दिट्ठिविपल्लासवसेन सुखतो गाहं सन्धाय वुत्तं, सञ्ञाचित्तविपल्लासवसेन पन अरियसावकोपि किलेसपरिळाहाभिभूतो मत्तहत्थिपरितासितो विय, सुचिकामो गूथकूपं विय कञ्चि सङ्खारं सुखतो उपगच्छति, अत्ततो उपगमनवारे कसिणादिपण्णत्तिया, निब्बानस्स च सङ्गण्हनत्थं ‘‘सङ्खार’’न्ति अवत्वा ‘‘कञ्चि धम्म’’न्ति वुत्तं.

मातरन्तिआदीसु किञ्चापि अरियसावको सीसच्छेदं पापुणन्तोपि कुन्थकिपिल्लिकं उपादाय पाणातिपातं, अदिन्नादानादीसु वा यंकिञ्चि दुच्चरितं अपायहेतुभूतं कातुं भवन्तरेपि न सक्कोति, पुथुज्जनभावस्स पन महासावज्जतादस्सनत्थमेत्थ पञ्चानन्तरियानेव उद्धटानि. सावज्जो हि पुथुज्जनभावो, यत्र हि नाम आनन्तरियानिपि करिस्सतीति. एत्थ च मनुस्सभूतस्सेव मनुस्सभूतं जनिकं मातरं, पितरं वा अपि परिवत्तलिङ्गं जीविता वोरोपेन्तस्स कम्मं आनन्तरियं होति. तिरच्छानभूतं पन मातरं, पितरं वा सयं वा तिरच्छानभूतो मनुस्सभूतं, तिरच्छानभूतं वा जीविता वोरोपेन्तो आनन्तरियं न फुसति, कम्मं पन भारियं, आनन्तरियं आहच्चेव तिट्ठति. अरहन्तम्पि मनुस्सभूतमेव घातेन्तो आनन्तरियं फुसति. तस्स च पुथुज्जनकाले पहारं दत्वा अरहत्तं पत्वा तस्मिं तेनेव रोगेन मतेपि अरहन्तघातको होति, न यक्खभूतं अरहन्तं, सेसअरियपुग्गले वा मनुस्सभूतेपि घातेन्तो, कम्मं पन आनन्तरियसदिसं होति. यं पन पुथुज्जनकाले दिन्नं दानं अरहत्तं पत्वा परिभुञ्जति, पुथुज्जनस्सेव तं दिन्नं होति, सेसअरियपुग्गले मारेन्तस्स आनन्तरियं नत्थि, कम्मं पन गरुकं होति. एत्थ च एळकादिचतुक्कं वेदितब्बं – ‘‘एळकं मारेमी’’ति हि अभिसन्धिना एळकट्ठाने निपन्नं मातरं, पितरं, अरहन्तं वा मारेन्तो आनन्तरियं फुसति, एळकाभिसन्धिना वा मातादिअभिसन्धिना वा एळकं मारेन्तो आनन्तरियं न फुसति, मातादिअभिसन्धिना ते एव मारेन्तो फुसतेव. एस नयो चोरचतुक्कादीसुपि.

लोहितुप्पादे तथागतस्स अभेज्जकायताय कुद्धचित्तस्स परस्स उपक्कमेन चम्मच्छेदो, लोहितपग्घरणं वा नत्थि, देवदत्तेन पन पविद्धसिलातो भिज्जित्वा गतसक्खलिकप्पहारेन विय सरीरस्स अन्तोयेव एकस्मिं ठाने यथा खुद्दिकमक्खिकापिवनमत्तम्पि लोहितं विसमं समोसरति, तथा करोन्तस्स आनन्तरियं होति, न पन जीवकस्सेव मुदुचित्तेन दुट्ठलोहितं नीहरित्वा फासुकं करोन्तस्स, पुञ्ञमेव पनस्स होति, परिनिब्बुते भगवति चेतियं भिन्दन्तस्स, बोधिं छिन्दन्तस्स, धातूसु उपक्कमन्तस्स च आनन्तरियं न होति, कम्मं पन आनन्तरियसदिसं होति. बोधिरुक्खस्स पन थूपं वा सधातुकं पटिमं वा बाधयमानं साखं, चेतियवत्थुं भिन्दित्वा गच्छन्तं बोधिमूलञ्च छिन्दित्वा हरितुं वट्टति. सचेपि साखाय निलीना सकुणा चेतिये वच्चं पातेन्ति, छिन्दितुं वट्टति. परिभोगचेतियतो हि सरीरचेतियमेव महन्ततरं. धातुनिधानरहितं पटिमाघरं वा बोधिघरं वा बाधेन्तं साखं छिन्दितुं न वट्टति, ओजोहरणसाखं, पनस्स पूतिट्ठानं वा छिन्दितुं वट्टति, सरीरपटिजग्गने विय पुञ्ञमेव होति.

सङ्घभेदे समानसंवाससीमाय समानसंवासके सङ्घे एकतो ठिते विसुं वग्गसङ्घं गहेत्वा पञ्चहि कारणेहि सङ्घं भिन्दन्तस्स सङ्घभेदो होति आनन्तरियकम्मञ्च. वुत्तं हेतं ‘‘पञ्चहि, उपालि, आकारेहि सङ्घो भिज्जति. कतमेहि पञ्चहि? कम्मेन उद्देसेन वोहरन्तो अनुस्सावनेन सलाकग्गाहेना’’ति (परि. ४५८). तत्थ कम्मेनाति अपलोकनादीसु चतूसु अञ्ञतरेन कम्मेन. उद्देसेनाति पातिमोक्खुद्देसेन. वोहरन्तो कथयन्तो ताहि ताहि उपपत्तीहि ‘‘अधम्मं धम्मो’’तिआदीनि अट्ठारस भेदकरवत्थूनि दीपेन्तो. अनुस्सावनेनाति ‘‘ननु तुम्हे जानाथ मय्हं बहुस्सुतादिभावं, कथं हि नाम मादिसो उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थुसासनं गाहेय्य, किमहं अपायतो न भायामी’’तिआदिना नयेन कण्णमूले वचीभेदं कत्वा अनुस्सावनेन. सलाकग्गाहेनाति एवं वोहारानुस्सावनेहि तेसं चित्तं उपत्थम्भेत्वा अनिवत्तिधम्मं कत्वा ‘‘गण्हथ इमं सलाक’’न्ति सलाकग्गाहेन.

एत्थ च कम्ममेव उद्देसो वा पमाणं, वोहारानुस्सावनसलाकग्गाहा पन पुब्बभागा. तेसु निप्फन्नेसुपि अभिन्नोव होति सङ्घो. यदा पन वोहारानुस्सावनेहि चत्तारो वा अतिरेके वा भिक्खू सलाकं गाहेत्वा वग्गं सङ्घं गहेत्वा विसुं कम्मं वा उद्देसं वा करोति, तदा सङ्घो भिन्नो नाम होति. अभेदपुरेक्खारस्स पन समग्गसञ्ञाय वट्टति. समग्गसञ्ञाय हि करोन्तस्स नेव भेदो होति, न आनन्तरियं, तथा ततो ऊनपरिसाय करोन्तस्स. वुत्तं हेतं ‘‘एकतो, उपालि, चत्तारो होन्ति एकतो चत्तारो, नवमो अनुस्सावेती’’तिआदि (चूळव. ३५१).

इमेसु पन पञ्चसु आनन्तरियेसु सङ्घभेदो वचीकम्मं, सेसानि कायकम्मानि, सब्बानेव खो तानि कायद्वारतोपि वचीद्वारतोपि समुट्ठहन्ति. सङ्घभेदोपि हि हत्थमुद्दाय भेदं करोन्तस्स कायद्वारतोपि समुट्ठाति, सङ्घभेदो चेत्थ कप्पट्ठितियो. कप्पविनासे एव हि सङ्घभेदतो मुच्चति, सेसानं पन तथा नियमो नत्थि. येन च पञ्चपेतानि कम्मानि कतानि होन्ति, तस्स सङ्घभेदोव निरये विपच्चति, सेसानि ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको’’ति एवमादीसु सङ्ख्यं गच्छन्ति. सङ्घभेदाभावे लोहितुप्पादो, तदभावे अरहन्तघातो, तदभावे मातुघातो, पितुघातो वा, तस्मिम्पि सीलसम्पन्नतरे. पुरिमानि चेत्थ चत्तारि सब्बेसं गहट्ठपब्बजितानं साधारणानि, सङ्घभेदो पन पकतत्तस्स भिक्खुनोव, असाधारणो अञ्ञेसं, भिक्खुनीपि हि सङ्घं न भिन्दति, पगेव इतरे. पञ्चपि चेतानि दुक्खवेदनासम्पयुत्तानि, दोसमूलानि चाति वेदितब्बानि.

अट्ठमं भवं निब्बत्तेय्याति एत्थ अरियसावकस्स अट्ठमभवागहणं केन नियामितन्ति? विपस्सनाय. यस्स हि सा तिक्खा, सो एकं एव भवं निब्बत्तित्वा अरहत्तं पत्वा एकबीजी नाम होति. यस्स मन्दा, सो दुतिये…पे… छट्ठे वा भवे अरहत्तं पत्वा कोलंकोलो नाम होति. यस्स पन अतिमन्दा, सो सत्तमं भवं नातिक्कमति, तत्थ नियमेन अरहत्तं पापुणित्वा सत्तक्खत्तुपरमो नाम होति. सचेपि हिस्स सत्तमे भवे निद्दं ओक्कन्तस्स मत्थके असनि वा पब्बतकूटो वा पतेय्य, तस्मिम्पि काले अरहत्तं पत्वाव परिनिब्बाति. उत्तमकोटिया हि सत्तमभवानतिक्कमनञ्ञेव सन्धायेव ‘‘नियतो सम्बोधिपरायणो’’ति (म. नि. १.६६; २.१६९; सं. नि. ५.९९८) वुत्तोति.

एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धातिआदीसु दससहस्सचक्कवाळसङ्खातं जातिखेत्तं एका लोकधातु नाम आणाविसयखेत्तेसु बुद्धुप्पत्तिसङ्काय एवाभावतो. तत्थ द्विन्नं बुद्धानं उप्पत्तिपटिसेधं अकत्वा जातिखेत्ते एव कतो. ठपेत्वा इमं चक्कवाळं अञ्ञस्मिं चक्कवाळे बुद्धा न उप्पज्जन्ति बुद्धत्तहेतूनं अनादिबुद्धपरम्परादीनं तथाभावा. ततो एव हि सत्ता निरवसेसतो निब्बुतिं न पापुणन्ति. यदि हि सब्बचक्कवाळेसु बुद्धा उप्पज्जेय्युं, सब्बे सत्ता इतो पुब्बे निरवसेसतो निब्बुतिं पापुणेय्युं, न च तं अत्थि, तस्मा अनादिबुद्धपरम्पराय विवट्टूपनिस्सयसम्पन्नानं निवासभूते इमस्मिं चक्कवाळे एव उप्पज्जन्तीति वेदितब्बा. ते चेत्थापि दुल्लभा, तेसं दुल्लभत्ता एवेत्थ कप्पानं असङ्ख्येय्यम्पि बुद्धुप्पादरहितं होति. यदि च ते सुलभा भवेय्युं, एकस्मिं विवट्टट्ठायिअसङ्ख्येय्ये चतुसट्ठिबुद्धानम्पि उप्पज्जितुं सक्का भवेय्य अन्तरकप्पस्स बुद्धन्तरत्ता. भद्दकप्पेसु चेत्थ पञ्च बुद्धा एव उप्पज्जन्ति. कथं पनेत्थापि दुल्लभतरा चक्कवाळन्तरेसु उप्पज्जेय्युं, बुद्धानञ्च दुल्लभता कारणदुल्लभताय, तस्मा इमस्मिञ्ञेव चक्कवाळे बुद्धा उप्पज्जन्ति? एत्थापि न देवब्रह्मलोकेसु, मनुस्सलोके एव पन उप्पज्जन्ति एत्थेव सब्बसो तिविधसद्धम्माधारस्स सङ्घरतनस्स पातुभावतो, इतरलोकेसु निरवसेसतो पकारासम्भवतो च.

यदि हि बुद्धा देवलोकादीसु उप्पज्जेय्युं, मनुस्सा भयेन उपसङ्कमितुमेव न सक्कोन्ति, पगेव धम्मसवनपब्बज्जादिं कातुं, तेनेव अम्हाकं बोधिसत्तो अत्तनो रूपकायानुभावादिसम्पत्तिया उप्पन्नअमनुस्ससङ्काकुतूहलं जनं निज्झापेतुं उत्तानसेय्यकादिनियामेन वड्ढित्वा दारपरिग्गहादिं अकासि, एवं कत्वा पब्बजितम्पि नं राजगहे पिण्डाय पविसित्वा पण्डवपब्बतपस्से निसीदित्वा पिण्डपातं परिभुञ्जन्तं बिम्बिसारो नानप्पकारतो मनुस्सभावं विचिनित्वाव उपसङ्कमितुं विसहि, नो अञ्ञथा. लोकनित्थारणत्थाय हि बुद्धा उप्पज्जन्ति, न अत्तनो सक्कारादिअत्थाय, तस्मा मनुस्सेसु एव उप्पज्जन्तीति वेदितब्बो. तत्थापि इमस्मिं जम्बुदीपे एव, तत्थापि इमस्मिं मज्झिमपदेसे एव. न केवलञ्च बुद्धाव, पच्चेकबुद्धा, अग्गसावकमहासावका च चक्कवत्तिआदयो च अञ्ञेपि पुञ्ञवन्तसत्ता एत्थेव उप्पज्जन्ति.

अपुब्बं अचरिमन्ति एत्थ मातुकुच्छिस्मिं पटिसन्धिग्गहणतो पुरे पुब्बं नाम, धातुअन्तरधानतो पच्छा चरिमं नाम, उभिन्नमन्तरा अपुब्बं अचरिमं नाम. एत्थन्तरे अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिता, धातुअन्तरधाने पन जाते अञ्ञस्स उप्पत्ति न निवारिता. किञ्चापि न निवारिता, अन्तरकप्पं पन खेपेत्वाव उप्पज्जन्तीति वेदितब्बं.

पञ्च हि अन्तरधानानि नाम अधिगमअन्तरधानं पटिपत्तिअन्तरधानं परियत्तिअन्तरधानं लिङ्गअन्तरधानं धातुअन्तरधानन्ति. तत्थ अधिगमोति मग्गफलाभिञ्ञापटिसम्भिदायो, सो परिहायमानो पटिसम्भिदातो पट्ठाय परिहायति. परिनिब्बानतो हि वस्ससहस्समेव पटिसम्भिदा निब्बत्तेतुं सक्कोन्ति, ततो परं अभिञ्ञा, तापि निब्बत्तेतुं असक्कोन्ता सुक्खविपस्सकखीणासवा होन्ति, ततो अनागामिनो, ततो सकदागामिनो, सोतापन्ना च होन्ति, तेसु धरन्तेसुपि अधिगमो अनन्तरहितोव होति, पच्छिमकस्स पन सोतापन्नस्स जीवितक्खयेन अधिगमो अन्तरहितो नाम होति. इदं अधिगमअन्तरधानं.

ततो मग्गफलानि निब्बत्तेतुं असक्कोन्ता ‘‘नत्थि दानि नो अरियधम्मपटिवेधो’’ति झानविपस्सनासु वोसानं आपज्जित्वा कोसज्जबहुला चतुपारिसुद्धिसीलमत्तं रक्खन्तो अञ्ञमञ्ञं न चोदेन्ति, न सारेन्ति, अकुक्कुच्चका होन्ति, ततो पट्ठाय खुद्दानुखुद्दकानि मद्दन्ति, ततो गरुकापत्तिं आपज्जन्ति, पाराजिकमत्तमेव रक्खन्ति, तेसु धरन्तेसुपि पटिपत्ति अनन्तरहिताव होति, पच्छिमकस्स पन भिक्खुनो सीलभेदेन वा जीवितक्खयेन वा पटिपत्ति अन्तरहिता नाम होति. इदं पटिपत्तिअन्तरधानं नाम.

परियत्तीति साट्ठकथं तेपिटकं बुद्धवचनं, गच्छन्ते गच्छन्ते काले अधम्मिकेहि कलियुगराजादीहि विपन्नसस्सादिसम्पत्तिताय पच्चयदायका दुग्गता होन्ति, भिक्खू च पच्चयेहि किलमन्ता अन्तेवासिके गहेतुं न सक्कोन्ति. ततो अट्ठकथा परिहायति, पाळिवसेनेव परियत्तिं धारेन्ति, ततो पाळिं सकलं धारेतुं न सक्कोन्ति, पठमं अभिधम्मपिटकं परिहायति, तञ्चस्स परिहायनं मत्थकतो पठाय. पठममेव हि महापकरणं परिहायति, ततो यमकं कथावत्थु पुग्गलपञ्ञत्ति धातुकथा विभङ्गो धम्मसङ्गहो च अनुक्कमेन परिहायन्ति, ततो मत्थकतो पट्ठाय सुत्तन्तपिटकं परिहायति, पठमं हि अङ्गुत्तरनिकायो एकादसकनिपाततो पट्ठाय यावएककनिपाता परिहायति, ततो मत्थकतो पट्ठाय संयुत्तनिकायो, पठमं हि महावग्गो परिहायति, ततो सळायतनवग्गो खन्धकवग्गो निदानवग्गो सगाथावग्गोति, एवं मज्झिमनिकायदीघनिकायादयो च मत्थकतो पट्ठाय परिहायन्ति, ततो विनयपिटकमेव तिट्ठति, तम्पि परिवारतो पट्ठाय याव महाविभङ्गा परिहायति, ततो उपोसथक्खन्धकतो मातिकामत्तमेव धारेन्ति, तदापि याव चतुप्पदिकापि गाथा मनुस्सेसु पवत्तति, ताव परियत्ति अनन्तरहिताव होति, ताय अन्तरहिताय परियत्ति अन्तरहिता नाम होति. इदं परियत्तिअन्तरधानं नाम.

गच्छन्ते गच्छन्ते काले पत्तचीवरग्गहणादिआकप्पं न पासादिकं होति, निगण्ठादयो विय अलाबुपत्तादिं अग्गबाहाय पक्खिपित्वापि ओलम्बित्वापि सिक्काय ओलग्गेत्वापि विचरन्ति, चीवररजनम्पि न सारुप्पं, ओट्ठट्ठिकवण्णं कत्वा धारेन्ति, ततो रजनम्पि ओवट्टिकविज्झनम्पि न होति, दसा छेत्वा परिब्बाजका विय कासावमत्तमेव धारेन्ति, ततो परिक्खीणे काले खुद्दककासावखण्डं हत्थे वा गीवाय वा बन्धित्वा कसिकम्मादीनि कत्वा दारभरणादिं करोन्ति, तदा दक्खिणं देन्तो जनो सङ्घं उद्दिस्स एतेसं देति, इदं सन्धाय भगवता वुत्तं ‘‘भविस्सन्ति खो पनानन्द, अनागतमद्धानं गोत्रभुनो कासावकण्ठा दुस्सीला पापधम्मा, तेसु दुस्सीलेसु सङ्घं उद्दिस्स दानं दस्सन्ति, तदापहं, आनन्द, सङ्घगतं दक्खिणं असङ्ख्येय्यं अप्पमेय्यं वदामी’’ति (म. नि. ३.३८०). ततो ‘‘पपञ्चो एस, किं इमिना अम्हाक’’न्ति तं कासावखण्डं छिन्दित्वा अरञ्ञे खिपन्ति, एतस्मिं काले लिङ्गं अन्तरहितं नाम होति. इदं लिङ्गअन्तरधानं नाम.

ततो तत्थ तत्थ सक्कारसम्मानं अलभमाना धातुयो बुद्धानं अधिट्ठानबलेन सक्कारसम्मानलब्भमानकट्ठानं गमिस्सन्ति, ततो सब्बत्थ अलभमाना सब्बधातुयो महाबोधिमण्डमेव गमिस्सन्ति. सासपमत्तापि हि धातु न अन्तरा नस्सिस्सति, ता पन बोधिमण्डे पल्लङ्केन निसिन्नबुद्धसरीरसिरिं, यमकपाटिहारियञ्च दस्सेस्सन्ति, ततो धातुसरीरतो तेजो समुट्ठाय तं सरीरं अपण्णत्तिकभावं गमेति, तदा दससहस्सचक्कवाळे देवता परिनिब्बानदिवसे विय परिदेवित्वा पूजासक्कारं कत्वा पक्कमन्ति. इदं धातुअन्तरधानं नाम.

इमस्स पञ्चविधस्स अन्तरधानस्स परियत्तिअन्तरधानमेव मूलं. परियत्तियं हि सति पटिवेधादयोपि नट्ठा नाम न होन्ति, असति नट्ठाति. यथा च निधिकुम्भिया जाननत्थाय पासाणपिट्ठे उपनिबद्धअक्खरेसु धरन्तेसु निधिकुम्भि नट्ठा नाम न होति, अक्खरेसु पन नट्ठेसु नट्ठा, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं. यथाह –

‘‘याव तिट्ठन्ति सुत्तन्ता,

विनयो याव दिप्पति;

ताव दक्खन्ति आलोकं,

सूरिये अब्भुट्ठिते यथा.

‘‘सुत्तन्तेसु असन्तेसु,

पमुट्ठे विनयम्हि च;

तमो भविस्सति लोके,

सूरिये अत्थङ्गते यथा.

‘‘सुत्तन्ते रक्खिते सन्ते,

पटिपत्ति होति रक्खिता;

पटिपत्तियं ठितो धीरो,

योगक्खेमा न धंसती’’ति; (अ. नि. अट्ठ. १.१.१३०; सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.४३८);

एवमिमेसु पञ्चसु अन्तरधानेसु धातुअन्तरधानतो पच्छा चरिमं नामाति वेदितब्बं.

कस्मा पन द्वे सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं न उप्पज्जन्तीति? निरत्थकतोव. एकोव हि सम्मासम्बुद्धो अनन्तेसु चक्कवाळेसु सब्बसत्तानम्पि यदि उपनिस्सयो भवेय्य, एकक्खणे सपाटिहारियं सब्बानुकूलं धम्मं देसेत्वा ते विनेतुं सक्कोति, किमङ्गं पन नानक्खणेसु, तस्मा एकस्मिं काले अनेकेसं सम्मासम्बुद्धानं उप्पत्ति निरत्थिकाव. अनत्थकता पन अनच्छरियअगारवविवादादिदोसतो चेव महापथविया द्विन्नं बुद्धानं धारणे असमत्थताय विकिरणादिदोसतो च वेदितब्बा. चक्कवत्तिनो पन एकस्मिं चक्कवाळे द्वे एकतो न उप्पज्जन्ति, एकोव उप्पज्जति. नानाचक्कवाळेसु पन बहूपि एकतो उप्पज्जन्तीति वेदितब्बा. एत्थ हि ‘‘एकिस्सा लोकधातुया’’ति एतस्स एकस्मिं चक्कवाळेति अत्थो गहेतब्बो. अपुब्बं अचरिमञ्चेत्थ चक्करतनपातुभावअन्तरधानानं वेमज्झं वेदितब्बं. अन्तरधानञ्चस्स चक्कवत्तिनो कालकिरियतो, पब्बज्जातो वा सत्तमे दिवसे होति, तस्स च आनुभावेन द्विन्नं एकत्थ सहअनुप्पत्ति च वेदितब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. ठानाठानञाणबलं पठमं.

दुतिये कम्मसमादानानन्ति समादियित्वा कतानं कुसलाकुसलानं, कम्ममेव वा कम्मसमादानं. ठानसो हेतुसोति पच्चयतो चेव हेतुसङ्खातकारणतो च. तत्थ गतिउपधिकालपयोगा विपाकस्स पच्चया, कम्मं हेतु. तदुभयतो कम्मविपाकं यथाभूतं पजानाति. कथं? भगवा हि ‘‘एकच्चस्स बहूनि पापकम्मानि गतिउपधिकालपयोगानं सम्पत्तिया पटिबाहितानि न विपच्चन्ति, तेसं विपत्तिं आगम्म विपच्चन्ति, एकच्चस्स बहूनि कल्याणकम्मानि तेसं विपत्तिया पटिबाहितानि न विपच्चन्ति, तेसं सम्पत्तिं आगम्म विपच्चन्ती’’ति पजानाति.

तत्थ गतिविपत्तीति चत्तारो अपाया. गतिसम्पत्तीति मनुस्सदेवगतियो. उपधीति अत्तभावो. तस्स समिद्धि सम्पत्ति नाम, असमिद्धि विपत्ति नाम. कालसम्पत्तीति सुराजसुमनुस्सकालसङ्खातो सम्पन्नकालो, तप्पटिपक्खो कालविपत्ति नाम. तस्स तस्स पन कम्मस्स सम्मापयोगो पयोगसम्पत्ति, मिच्छापयोगो पयोगविपत्ति नाम. तत्थ हि एकच्चस्स कुसलकम्मेन देवगतिआदीसु गतियं निब्बत्तस्स तं गतिसम्पत्तिं आगम्म कुसलानि एव विपच्चन्ति. ताय पन गतिसम्पत्तिया पटिबाहितानि अकुसलानि तत्थ विपच्चितुं न सक्कोन्ति. तानि पुन निरयादीसु अपायेसु निब्बत्तस्स तं गतिविपत्तिं आगम्म यथासुखं विपच्चन्ति. ताय पन गतिविपत्तिया पटिबाहितानि कुसलानि तत्थ विपच्चितुं न सक्कोन्ति. एकच्चस्स दस्सनीयेनाभिरूपेन कायेन समन्नागतस्स यदिपि सो दासो वा होति हीनजच्चो वा, तं उपधिसम्पत्तिं आगम्म कुसलानि एवस्स विपच्चन्ति. तादिसं हि सुरूपं ‘‘अयं किलिट्ठकम्मस्स नानुच्छविको’’ति उच्चेसु अमच्चादिट्ठानेसु ठपेन्ति, चण्डालिम्पि सुरूपं अग्गमहेसिआदिट्ठानेसु ठपेन्ति. ताय पन उपधिसम्पत्तिया पटिबाहितानि अकुसलानस्स विपच्चितुं न सक्कोन्ति. तानि पन उपधिविपत्तियं च ठितस्स यथासुखं विपच्चन्ति. राजकुलादीसु हि उप्पन्नम्पि दुरूपं हीनेसु ठपेन्ति. एकच्चस्स पन पठमकप्पिकानं वा चक्कवत्तिरञ्ञो वा बुद्धानं वा सुराजसुमनुस्सानं सम्पन्ने काले निब्बत्तस्स तं कालसम्पत्तिं आगम्म कुसलानि एव विपच्चन्ति, न अकुसलानि. तानि पुन दुराजदुमनुस्सानं विपन्ने काले तं कालविपत्तिं आगम्म विपच्चन्ति, न पन कुसलानि ताय कालविपत्तिया पटिबाहितत्ता. एकच्चस्स पन सीलसंयमादिअनवज्जपयोगेन चेव सावज्जेन वा अनवज्जेन वा देसकालानुसारेन आयुधसिप्पादिपयोगसामत्थियेन च समन्नागतस्स तं पयोगसम्पत्तिं आगम्म कुसलानि एव विपच्चन्ति, न अकुसलानि. तानि पुन यथावुत्तविपरीतपयोगविपत्तिं आगम्म विपच्चन्ति, न पन कुसलानि ताय पटिबाहितत्ता. युद्धादीसु हि पाणातिपातादिअकुसलं करोन्तापि तंतंआयुधसिप्पादिपयोगसम्पत्तिं निस्सायेव सेनापतिट्ठानादिमहासम्पत्तिं लभन्ति, न पन तं अकुसलं निस्साय. यथा दानवेय्यावच्चादीसु कुसलं करोन्तापि अधिमत्तवायामादिपयोगविपत्तिं निस्साय अनयब्यसनम्पि पापुणन्ति, न पन तं कुसलं निस्साय. एवमेताहि चतूहि सम्पत्तीहि, विपत्तीहि च कुसलाकुसलानं विपच्चनाविपच्चनविभागं भगवा यथाभूतं पजानाति. अयं तावेत्थ विभङ्गनयेन दुतियबलस्स विभावना.

अपरेन चस्स –

‘‘अहोसि कम्मं अहोसि कम्मविपाको, अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको, अहोसि कम्मं अत्थि कम्मविपाको, अहोसि कम्मं नत्थि कम्मविपाको, अहोसि कम्मं भविस्सति कम्मविपाको, अहोसि कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको, अत्थि कम्मं नत्थि कम्मविपाको, अत्थि कम्मं नत्थि कम्मविपाको, अत्थि कम्मं भविस्सति कम्मविपाको, अत्थि कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको, भविस्सति कम्मं भविस्सति कम्मविपाको, भविस्सति कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’’ति (पटि. म. १.२३४) –

इमिना पटिसम्भिदायं वुत्तेनापि नयेन विभावना वेदितब्बा. तत्थ यं अतीतत्तभावे आयूहितं कम्मं वुत्तं, हेतुपच्चयं आगम्म तत्थेव विपाकं अदासि. इदं सन्धाय ‘‘अहोसि कम्मं अहोसि कम्मविपाको’’ति पठमं पदं वुत्तं. यं अतीतेसु पन दिट्ठधम्मवेदनीयादीसु बहूसु एकं दिट्ठधम्मवेदनीयं लद्धपच्चयं विपाकं देति, सेसानि अविपाकानि. एकं उपपज्जवेदनीयं पन पटिसन्धिं आकड्ढति, एकं आनन्तरियं निरयपटिसन्धिं देति, सेसानि अविपाकानि. अट्ठसु समापत्तीसु एकाय ब्रह्मलोके निब्बत्तति, सेसा अविपाका. इदं सन्धाय ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको’’ति दुतियं पदं वुत्तं. यं अतीतं कम्मं एतरहि विपाकं देति, इदं सन्धाय ततियं. यं पुरिमनयेन न विपच्चति, इदं सन्धाय चतुत्थं. यं अनागते विपाकं दस्सति, इदं सन्धाय पञ्चमं. यं न विपच्चति, इदं सन्धाय छट्ठं. यं एतरहि आयूहितं कम्मं एतरहेव विपाकं देति, इदं सन्धाय सत्तमं. यं न विपच्चति, इदं सन्धाय अट्ठमं. इमिना नयेन सेसपदानम्पि अत्थो दट्ठब्बो. इदं तथागतस्साति इदं सब्बेहि एतेहि पकारेहि अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं कम्मन्तरविपाकन्तरानं यथाभूततो जाननञाणन्ति अत्थो. दुतियबलं.

ततिये सब्बत्थगामिनिन्ति सब्बगतिगामिनिञ्च अगतिगामिनिञ्च. पटिपदन्ति मग्गं. यथाभूतं पजानातीति बहूसुपि मनुस्सेसु पाणातिपातादीसु एकमेव अकुसलं एकतो करोन्तेसु इमस्स चेतना निरयगामिनी भविस्सति, इमस्स तिरच्छानयोनिगामिनी, इमस्स पेत्तिविसयगामिनी, निरयादीसुपि पनेसा एवरूपे एवरूपे ठाने एवञ्चेवञ्च विपाकं दस्सति, इमस्स पटिसन्धिं आकड्ढितुं न सक्कोति, अञ्ञेन कम्मेन दिन्नपटिसन्धिकस्स दुब्बलं उपधिवेपक्कं भविस्सति. बहूसु वा एकतो दानादिकुसलं, विपस्सनं वा पट्ठपेन्तेसु इमस्स चेतना मनुस्सगतिगामिनी भविस्सति, इमस्स देवगतिगामिनी, तत्थापि एवञ्चेवञ्च विपाकं दस्सति, इमस्स वा विपस्सना एकं मग्गं द्वे वा तयो वा चत्तारो वा पटिसम्भिदादिसहिते वा रहिते वा निप्फादेस्सति, इमस्स न कञ्चि पटिवेधं साधेस्सतीतिआदिना अनन्तेहि आकारेहि एकवत्थुस्मिम्पि उप्पन्नं कुसलाकुसलसङ्खातं सब्बत्थगामिनिपटिपदं अविपरीततो पजानातीति. ततियबलं.

चतुत्थे अनेकधातुन्ति चक्खुधातुआदीहि, कामधातुआदीहि वा बहुधातुं. नानाधातुन्ति तासञ्ञेव धातूनं विलक्खणत्ता नानप्पकारं धातुं. लोकन्ति खन्धायतनधातुलोकं. यथाभूतं पजानातीति तासं तासं धातूनं खन्धायतनधातुविभङ्गादीसु वुत्तनयेन अनन्तप्पभेदं नानत्तं अविपरीततो पजानाति. न केवलञ्च तथागतो उपादिन्नकसङ्खारलोकस्सेव नानत्तं पजानाति, अथ खो अनुपादिन्नकसङ्खारलोकस्सापि पच्चेकबुद्धादीहि पटिविज्झितुं असक्कुणेय्यं नानत्तं पजानातियेव. तेहि उपादिन्नकलोकस्सापि नानत्तं एकदेसतोव जानन्ति, अनुपादिन्नस्स पन नेव जानन्ति, सब्बञ्ञुबुद्धस्सेवेतं विसयो. एवं हि इमाय नाम धातुया उस्सन्नाय इमेसं रुक्खगच्छलतादीनं, खन्धदण्डवल्लितचपत्तपुप्फफलादिनो सण्ठानवण्णगन्धरसओजाहि, देसकालेहि च अनन्तप्पभेदं नानत्तं, पथवीपब्बतादीनञ्च नानत्तं होतीति अनन्तेहि आकारेहि जानितुं सक्कोति, नाञ्ञेति. चतुत्थबलं.

पञ्चमे नानाधिमुत्तिकन्ति हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभावं. यथाभूतं पजानातीति तीसुपि कालेसु हीनाधिमुत्तिका हीनाधिमुत्तिके एव सेवन्ति, पणीताधिमुत्तिका च पणीताधिमुत्तिके. तत्थापि अस्सद्धा अस्सद्धे, दुस्सीला दुस्सीले, मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिके, सद्धा सद्धे, सीलसुतचागपञ्ञादिसम्पन्ना च ते ते एव सेवन्तीति नानप्पकारतो जानाति. सद्धासीलादिसम्पन्ना हि तब्बिरहिते अत्तनो आचरियुपज्झायेपि न सेवन्ति, तेपि इतरे, अत्तना अत्तना पन सदिसे एव सेवन्तीति. पञ्चमबलं.

छट्ठे परसत्तानन्ति पधानसत्तानं. परपुग्गलानन्ति ततो परेसं हीनसत्तानं. एकत्थमेव वा एतं पदद्वयं वेनेय्यवसेन द्विधा वुत्तं. इन्द्रियपरोपरियत्तन्ति सद्धादीनं इन्द्रियानं परभावञ्च अपरभावञ्च, वुद्धिञ्च हानिञ्चाति अत्थो. यथाभूतन्ति सब्बेसं सत्तानं आसयानुसयचरिताधिमुत्तिआदीहि सद्धादि तिक्खिन्द्रियमुदिन्द्रियतं सब्बाकारतो जानाति. तत्थ आसयोति निवासट्ठानं, यत्थ सत्तानं चित्तसन्तानं निच्चं निवसति. सो दुविधो वट्टासयो विवट्टासयो च. तत्थ सस्सतुच्छेदवसेन पवत्तं सब्बं दिट्ठिगतं वट्टासयो नाम. सप्पच्चयनामरूपपरिग्गहतो पट्ठाय सब्बं विपस्सनाञाणं, मग्गञाणञ्च विवट्टासयो नाम. मग्गञाणम्पि हि ‘‘दसयिमे, भिक्खवे, अरियावासा, यदरिया आवसिंसू’’तिआदिवचनतो (अ. नि. १०.१९) आसयोव. इमं पन भगवा सत्तानं आसयं जानन्तो उभिन्नं दिट्ठिञाणानं अप्पवत्तिक्खणेपि जानाति एव. कामरागादिकिलेसाधिमुत्तञ्ञेव हि पुग्गलं भगवा तथेव जानाति. ‘‘अयं नेक्खम्मादिअभिरतो विवट्टासयो’’ति नेक्खम्मादिं सेवन्तञ्ञेव जानाति, ‘‘अयं कामादिअभिरतो वट्टासयो’’ति अनुसयचरितादिजाननेपि एसेव नयो. तत्थ अनुसयो कामरागानुसयादितो सत्तविधो. चरितन्ति तीहि द्वारेहि अभिसङ्खतलोकियकुसलाकुसलं. अधिमुत्तीति अज्झासयो. एवमेत्थ आसयानुसयञाणं, इन्द्रियपरोपरियत्तञाणञ्चाति द्वे ञाणानि एकतो हुत्वा एकं बलञाणं नाम जातन्ति. छट्ठबलं.

सत्तमे झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनन्ति पठमादीनं चतुन्नं झानानं, ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीनं अट्ठन्नं विमोक्खानं, सवितक्कसविचारादीनं तिण्णं समाधीनं, पठमज्झानसमापत्तिआदीनं नवन्नं अनुपुब्बसमापत्तीनं. संकिलेसन्ति हानभागियधम्मं. वोदानन्ति विसेसभागियं धम्मं. वुट्ठानन्ति येन कारणेन झानादीहि वुट्ठहन्ति, तं कारणं. तं पन दुविधं वोदानम्पि भवङ्गम्पि. हेट्ठिमं हि पगुणं झानं अत्तनो वोदानवसेन उपरिमस्स झानस्स पदट्ठानतो ‘‘वुट्ठान’’न्ति वुच्चति, तम्हा तम्हा पन समाधिम्हा भवङ्गवसेनेव वुट्ठानतो भवङ्गम्पि. निरोधतो पन फलसमापत्तियाव वुट्ठहन्ति. इदं पाळिमुत्तकवुट्ठानं नाम, तं सब्बं भगवा यथाभूतं सब्बाकारेन पजानाति. सत्तमबलं.

अट्ठमे पुब्बेनिवासानुस्सतीति पुब्बेनिवुत्थक्खन्धानुस्सरणं, तं नामगोत्तवण्णाहारसुखदुक्खादीहि तत्थ तत्थ भवे विज्जमानेहि अनन्तेहि आकारेहि यथाभूतं पजानातीति. अट्ठमबलं.

नवमे चुतूपपातन्ति चुतिञ्च उपपातञ्च, तं चवमानउपपज्जमानहीनपणीतसुवण्णदुब्बण्णादितो अनन्तपभेदे यथाकम्मूपगे सत्ते दिब्बचक्खुञाणेन वण्णायतनग्गहणमुखेन दिस्वा सब्बाकारतो पजानातीति. नवमबलं.

दसमे आसवानं खयन्ति आसवनिरोधं निब्बानं, तं अरहत्तमग्गञाणेन चतुसच्चपटिवेधतो पजानातीति. दसमबलं.

इमानीति यानि हेट्ठा ‘‘तथागतस्स दस तथागतबलानी’’ति अवोच, इमानि तानीति अप्पनं करोति. यस्मा चेतोपरियञाणादीनि सावकादीनम्पि यथारहं विज्जमानानिपि सविसयं किञ्चिदेव जानन्ति, न च सब्बाकारतो. बुद्धानं पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विय सब्बधम्मेसु यथासकं विसये सब्बत्थ सब्बाकारतो एकक्खणे अप्पटिहतं पवत्तति, तस्मा ‘‘तथागतबलानी’’ति वुच्चन्ति. यदि एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेवायं पभेदो होति, कस्मा पन ‘‘दसबलञाणानी’’ति विसुं विभत्तानीति? विसयकिच्चभूमिभेदतो नेसं अञ्ञत्ता. दसबलञाणेसु हि पठमं कारणाकारणमेव जानाति, दुतियं कम्मन्तरविपाकन्तरमेव जानाति, ततियं कम्मपरिच्छेदमेव, चतुत्थं नानत्तकारणमेव, पञ्चमं सत्तानं अज्झासयाधिमुत्तिमेव, छट्ठं इन्द्रियानं तिक्खमुदुभावमेव, सत्तमं झानादीहि सद्धिं तेसं संकिलेसादिमेव, अट्ठमं पुब्बेनिवुत्थक्खन्धसन्ततिमेव, नवमं सत्तानं चुतिपटिसन्धिमेव, दसमं सच्चपरिच्छेदमेव, नाञ्ञं.

सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन एतेहि जानितब्बञ्च ततो उत्तरिञ्च सब्बं अतीतादिभेदं एकक्खणे सब्बाकारतो जानाति, एतेसं पन किच्चं न सब्बं करोति. तं हि झानं हुत्वा अप्पेतुं, इद्धि हुत्वा विकुब्बितुं, मग्गो हुत्वा किलेसे खेपेतुं न सक्कोति. दसबलञाणानि पन तं सब्बं यथारहं कातुं सक्कोन्ति. तेसु च पटिपाटिया सत्त ञाणानि कामावचरानि, ततो द्वे रूपावचरानि, अवसाने एकं लोकुत्तरं. सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन कामावचरमेवाति एवं विसयकिच्चभूमिभेदतो अञ्ञमेव दसबलञाणं. अञ्ञं सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्ति. अयं ताव पदत्थानुसारतो विनिच्छयो. धम्मभेदादितो पन सब्बोपि विनिच्छयो एकविधकोट्ठासतो पट्ठाय एत्थ वुत्तानुसारतोव ञातब्बो, सुत्तन्तभाजनीयादयो हि विभङ्गनयभेदा एत्थ, इतो परेसु च विभङ्गेसु नत्थीति.

ञाणविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.