पटिसम्भिदाविभङ्गमातिकत्थवण्णना
पटिसम्भिदाविभङ्गमातिकाय अत्थतो ताव – चतस्सो पटिसम्भिदाति चत्तारो पभेदा. निद्देसे पन ‘‘अत्थे ञाणं अत्थप्पटिसम्भिदा’’तिआदिना (विभ. ७१८) ञाणवसेन निद्दिट्ठत्ता ञाणस्सेव, न अञ्ञस्स कस्सचीति वेदितब्बं. अत्थपटिसम्भिदाति अत्थविसयञाणप्पभेदा, अत्थप्पभेदसल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थतावसेन अत्थे पभेदगतं ञाणन्ति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च अत्थोति हेतुफलं. सो हि हेतुवसेन अरणीयतो गन्तब्बतो, उप्पादेतब्बतो च ‘‘अत्थो’’ति वुच्चति. पभेदतो पनेसोपि पञ्चविधो होति यं किञ्चि पच्चयुप्पन्नं, निब्बानं, भासितत्थो, विपाको, किरियाति.
धम्मोति पच्चयो, सो हि फलं विदहति पवत्तेति उप्पादेति चेव पापेति चाति ‘‘धम्मो’’ति वुच्चति. पभेदतो पनेसोपि पञ्चविधो होति यो कोचि फलनिब्बत्तको हेतु, अरियमग्गो, भासितं, कुसलं, अकुसलन्ति.
निरुत्तीति यथावुत्तानं धम्मानं, अत्थानञ्च वाचको सभावनिरुत्तिसङ्खातो सद्दो. इमा धम्मत्थनिरुत्तियो आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स तत्थ तत्थ पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा नाम.
एत्थ च निरुत्तिपटिसम्भिदा सद्दारम्मणा, न पञ्ञत्तारम्मणा, पटिसम्भिदापत्तो हि ‘‘फस्सो वेदना’’तिआदिकं सद्दं सुत्वा ‘‘अयं सभावनिरुत्ती’’ति जानाति, ‘‘फस्सा वेदनो’’तिआदिकं पन ‘‘न सभावनिरुत्ती’’ति जानाति. सभावनिरुत्तीति (विभ. अट्ठ. ७१८) च मागधिका भासा, याय सम्मासम्बुद्धा तेपिटकं बुद्धवचनं तन्तिं आरोपेन्ति, ब्रह्मानो च अगामके अरञ्ञे किञ्चि वचनं असुत्वा वड्ढितदारका च अत्तनो धम्मताय भासन्ति, या च अपायेसु मनुस्से देवलोके चेव मागधभासा उस्सन्ना, पच्छा च ततो अन्धकयोनकदमिळादिदेसभासा चेव सक्कतादिअट्ठारसमहाभासा च निब्बत्ता, सा हि यस्मा इतरासु भासासु परिवत्तन्तासुपि न परिवत्तति, सब्बकालं अत्तनो सभावे एव तिट्ठति, तस्मा ‘‘सभावनिरुत्ती’’ति वुच्चति. या ब्रह्मवोहारो, अरियवोहारोति च वुच्चति, ताय पन मागधभासाय तन्तिं आरुळ्हस्स बुद्धवचनस्स पटिसम्भिदापत्तानं सोतपथागमनमेव पपञ्चो. सोते पन सङ्घट्टितमत्ते एव नयसतेन नयसहस्सेन अत्थो उपट्ठाति. अञ्ञाय पन भासाय तन्तिं आरुळ्हं तं तेसं चित्तं सहसा नारोहति, किच्छेन उग्गहेतब्बं होति, पुथुज्जनानञ्च सकलं बुद्धवचनं उग्गहेत्वापि पटिसम्भिदापत्ति नाम नत्थि, अरियसावको नो पटिसम्भिदापत्तो नाम नत्थि, पटिसम्भिदापत्तो अञ्ञं सद्दं नामाख्यातोपसग्गनिपातभेदतो जानाति, न जानातीति? यदग्गेन सद्दं सुत्वा ‘‘अयं सभावनिरुत्ति, अयं न सभावनिरुत्ती’’ति जानाति, तदग्गेन एतम्पि जानिस्सति, न चेतं पटिसम्भिदाकिच्चन्ति वेदितब्बं.
पटिभानन्ति धम्मत्थादिविसयं सब्बत्थकञाणं, तं ञाणं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स पभेदगतं ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा नाम, इमा चतस्सोपि पटिसम्भिदा अधिगमेन परियत्तिउग्गहणेन सक्कच्चधम्मस्सवनेन अत्थपरिपुच्छाय पुब्बयोगेनाति पञ्चहि कारणेहि विसदा होन्ति, सेखभूमियं, असेखभूमियञ्चाति द्वीसु ठानेसु पभेदं गच्छन्तीति वेदितब्बा. अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदो पनेत्थापि विभङ्गनये पाकटो भविस्सति. विभङ्गनयेसु हि तीसुपि धम्मनिरुत्तिपटिभानपटिसम्भिदा तिस्सोपि कामावचरजवनसम्पयुत्तञाणानं वसेन तब्बिसयप्पभेदेन सद्धिं नानप्पकारतो विभत्ता. अत्थपटिसम्भिदा पन तेसं ञाणानञ्चेव अट्ठलोकुत्तरचित्तसम्पयुत्तानञ्च वसेन तब्बिसयप्पभेदेन सद्धिं. लोकुत्तरञाणानिपि हि मग्गप्पत्तब्बताय अत्थभूतनिब्बानारम्मणत्ता ‘‘अत्थपटिसम्भिदा’’ति वुच्चति.
पञ्हापुच्छके पन सिया कुसला, सिया अब्याकता, तिस्सो पटिसम्भिदा सिया विपाकधम्मधम्मा, सिया नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा, अत्थपटिसम्भिदा तिधापि, तिस्सो पटिसम्भिदा परित्ता, अत्थपटिसम्भिदा सिया परित्ता, सिया अप्पमाणा, निरुत्तिपटिसम्भिदा परित्तारम्मणा, बहिद्धारम्मणा च, सेसा तिधापि, निरुत्तिपटिसम्भिदा पच्चुप्पन्नारम्मणाव, अत्थपटिसम्भिदा तिधापि न वत्तब्बा च, अनिदस्सनअप्पटिघा, हेतू, सहेतुका, तिस्सो पटिसम्भिदा सउत्तरा, अत्थपटिसम्भिदा द्विधापि, अरणा चाति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
पटिसम्भिदाविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.