सिक्खापदविभङ्गमातिकत्थवण्णना
सिक्खापदविभङ्गमातिकाय पन अत्थतो ताव – सिक्खापदानीति सिक्खितब्बपदानि, सिक्खाकोट्ठासाति अत्थो. अपिच सब्बेपि कुसला धम्मा सिक्खितब्बतो सिक्खा, तासं पतिट्ठानट्ठेन पदं, पञ्चसु पन सीलङ्गेसु यं किञ्चि अङ्गं. पाणातिपातादीसु पाणस्स अतीव पातो पाणातिपातो, पाणवधोति अत्थो. पाणोति चेत्थ वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं, तस्मिं पन पाणे पाणसञ्ञिनो जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता वधकचेतना पाणातिपातो, तस्मा पाणातिपाता. वेरमणीति विरति, सा एव वुत्तनयेन सिक्खापदन्ति वेरमणिसिक्खापदं. अदिन्नन्ति न दिन्नं, परपरिग्गहितं, परपरिग्गहितस्स अदिन्नस्स आदानं अदिन्नादानं. परस्स हरणं थेय्यं चोरिकाति वुत्तं होति. अत्थतो पन परपरिग्गहिते तथासञ्ञिनो तदादायकउपक्कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना अदिन्नादानं. कामेसूति वत्थुकामेसु. मिच्छाचाराति किलेसकामवसेन लामकाचारा, पुरिसस्स मातुरक्खितादिसङ्खातासु, इत्थिया अत्तनो नियमितपुरिसतो परपुरिससङ्खातेसु च अगमनीयट्ठानेसु वीतिक्कमाचाराति वुत्तं होति. अत्थतो पन अगमनीयवत्थूसु मग्गेनमग्गप्पटिपादनोपक्कमसमुट्ठापिका, अधिवासनाकारप्पवत्ता वा मेथुनचेतना कामेसुमिच्छाचारो. मुसाति अभूतं अतच्छं वत्थु, वादोति तस्स अभूततं ञत्वाव भूततो तच्छतो विञ्ञापनं. लक्खणतो पन अतथं वत्थुं ञत्वा तथतो परं विञ्ञापेतुकामस्स अत्थभञ्जककायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो. सुराति पिट्ठसुरा पूवसुरा ओदनसुरा किण्णपक्खित्ता सम्भारसंयुत्ताति पञ्च सुरा. मेरयन्ति पुप्फासवो फलासवो गुळासवो मध्वासवो सम्भारसंयुत्तोति पञ्च आसवा. तदुभयम्पि मदनीयट्ठेन मज्जं, याय चेतनाय तं मज्जं पिवति, सा पमादकारणत्ता पमादट्ठानं, तस्मा सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना. सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति अयं तावेत्थ पदत्थो.
धम्मभेदो पन विभङ्गनये पाकटो भविस्सति. एवं उपरिपि. विभङ्गनयेसु चेत्थ सुत्तन्तभाजनीयं नत्थि, अभिधम्मभाजनीये पनेतानि पञ्च सिक्खापदानि कामावचरकुसलचित्तसम्पयुत्तानं विरतीनं वसेन नानप्पकारतो पठमवारे विभत्तानि, तथा दुतियवारे चेतनावसेन, विरतिचेतनासम्पयुत्ता पनेत्थ धम्मा न सिक्खापदानि, सिक्खापदसम्पयुत्ता पन होन्ति, तथा ततियनये फस्सादीनं सब्बेसं धम्मानं वसेन नानप्पकारतो विभत्ताति.
पञ्हापुच्छके पन चेतनाय, फस्सादीनञ्च परियायसिक्खापदत्ता निप्परियायसिक्खापदभूतानं विरतीनं वसेनेव विभत्तानि. तत्थ हि पञ्च सिक्खापदानि कुसला एव, सिया सुखाय, सिया अदुक्खमसुखाय सम्पयुत्ता…पे… परित्तारम्मणाव, पच्चुप्पन्नारम्मणाव, बहिद्धारम्मणाव, अनिदस्सनअप्पटिघाव, न हेतू, सहेतुका, नो चित्ता, चेतसिका, कामावचरा, सउत्तराव, अरणावाति. एत्थ च यानि सिक्खापदानि सत्तारम्मणानि वुत्तानि, तानि च विरतिसभावत्ता यस्मा ‘‘सत्तो’’ति सङ्खं गते परित्तधम्मे एव पच्चुप्पन्ने एव धम्मे आरम्मणं करोन्ति, तस्मा परित्तारम्मणाति च वुत्ताति वेदितब्बा. इदानि विरमितब्बपाणातिपातादीनं –
धम्मकम्मपथालम्ब-वेदनामूलकम्मतो;
सावज्जङ्गादितो ञेय्यो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.
तत्थ धम्मतो ताव – पञ्चपेते पाणातिपातादयो चेतनासभावाव होन्ति. कम्मपथतो पञ्च कम्मपथाव. आरम्मणतो पन पाणातिपातो जीवितिन्द्रियारम्मणो, अदिन्नादानं सत्तारम्मणं, सङ्खारारम्मणं वा, तथा मुसावादो, मिच्छाचारो इत्थिपुरिसारम्मणो, सुरापानं सङ्खारारम्मणं. वेदनातो पन पाणातिपातो दुक्खवेदनो, अदिन्नादानं तिवेदनं, तथा मुसावादो, मिच्छाचारो पन सुखमज्झत्तवसेन द्विवेदनो, तथा सुरापानं. मूलतो पन पठमो दोसमोहमूलो, दुतियं सिया लोभमोहमूलं, सिया दोसमोहमूलं, तथा मुसावादो, मिच्छाचारो पन लोभमोहमूलोव, तथा सुरापानं. कम्मतो पनेत्थ मुसावादो वचीकम्मं, सेसा कायकम्ममेव.
सावज्जतो पन पाणातिपातो ताव अमनुस्सके पाणे अप्पसावज्जो, मनुस्सके महासावज्जो. तेसु च खुद्दकसरीरे अप्पसावज्जो, महासरीरे महासावज्जो. कस्मा? पयोगमहन्तताय. पयोगसमत्तेपि अप्पगुणे अप्पसावज्जो, महागुणे महासावज्जो. सरीरगुणानं समभावे सति किलेसानं, उपक्कमानञ्च मुदुतिब्बताय अप्पमहासावज्जो होति, खीणासवे पन महासावज्जतरोति. अदिन्नादानं वत्थुनो हीनप्पणीतताय चेव गुणविरहिततब्बन्तसन्तकताय च. तत्थापि तं तं उपादायुपादाय च अप्पमहासावज्जं, खीणासवसन्तके महासावज्जतरन्ति वेदितब्बं. मिच्छाचारो दुस्सीलसीलवन्तवत्थुवीतिक्कमनेन. तत्थापि तं तं उपादायुपादाय च अप्पमहासावज्जो, खीणासववत्थुवीतिक्कमने महासावज्जतरोति च वेदितब्बो. मुसावादो यमत्थं भञ्जति, तस्स अप्पमहन्ततं, वत्थुसामिनो गुणविरहिततं, तब्बन्ततञ्च उपादायुपादाय अप्पमहासावज्जो होति. अपिच अत्तनो सन्तकं अदातुकामताय, हसाधिप्पायेन वा ‘‘नत्थेत’’न्तिआदिनयप्पवत्तो अप्पसावज्जो, अदिट्ठं ‘‘दिट्ठ’’न्तिआदिना कूटसक्खिआदिभावेन वा पवत्तो महासावज्जो, मुसा वत्वा पन सङ्घभेदने महासावज्जतरो. सुरापानं बिन्दुमत्ततो पट्ठाय तं तं उपादायुपादाय अप्पसावज्जं, बहुके महासावज्जं, कायविकारजननपहोनकपाने पन महासावज्जतरमेव.
अङ्गादितो पन पाणातिपातस्स पाणो पाणसञ्ञिता वधकचित्तं उपक्कमो तेन मरणन्ति पञ्च अङ्गानि. साहत्थिको आणत्तिको निस्सग्गिको थावरो विज्जामयो इद्धिमयोति छ पयोगा. अदिन्नादानस्स परपरिग्गहितता तथासञ्ञिता थेय्यचित्तं उपक्कमो तेन हरणन्ति पञ्च अङ्गानि. साहत्थिकादयो छ एव पयोगा. ते च खो यथानुरूपं थेय्यावहारादीनं वसेन पवत्ता. मिच्छाचारस्स अगमनीयवत्थुता सेवनचित्तं मग्गेन मग्गप्पटिपत्तीति तीणि अङ्गानि. साहत्थिको एकोव पयोगो. एवं सेसानम्पि पयोगो वेदितब्बो. मुसावादस्स अतथं वत्थु, विसंवादनचित्तं, तज्जो वायामो, परस्स तदत्थविजाननन्ति चत्तारि अङ्गानि. सुरापानस्स सुरादीनं अञ्ञतरता अज्झोहरणन्ति द्वे अङ्गानीति.
एवं पाणातिपातादीनं धम्मादितो विनिच्छयं ञत्वा इदानि पाणातिपातावेरमणिआदीनं पञ्चन्नम्पि –
धम्मकम्मपथालम्ब-समादानपयोगतो;
खण्डतो च विजानीयो, पाळिमुत्तविनिच्छयो.
तत्थ धम्मकम्मपथतो विनिच्छयो वुत्तनयोव. आरम्मणतो पनेतानि जीवितिन्द्रियादितंतंवीतिक्कमितब्बवत्थारम्मणानि. समादानतो एकस्स सन्तिके वा सयमेव वा ‘‘पञ्च सीलानि अधिट्ठहामी’’ति एकतो वा पाटिएक्कं वा समादियन्तेन एतानि समादिन्नानेव होन्ति. पयोगतो पन सब्बानिपि साहत्थिकपयोगानेव. खण्डतो गहट्ठा यं यं वीतिक्कमन्ति, तं तदेव खण्डं होति, नेतरे. गहट्ठा अनिबद्धसीला होन्ति, यं यं सक्कोन्ति, तं तदेव गोपेन्ति. सामणेरानं पन एकस्मिं वीतिक्कमिते सब्बानिपि भिज्जन्तीति एवं विजानीयो पाळिमुत्तविनिच्छयो.
सिक्खापदविभङ्गमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.