९. सुन्दरिकसुत्तं
१९५. एकं समयं भगवा कोसलेसु विहरति सुन्दरिकाय नदिया तीरे. तेन खो पन समयेन सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो सुन्दरिकाय नदिया तीरे अग्गिं जुहति, अग्गिहुत्तं परिचरति. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो अग्गिं जुहित्वा अग्गिहुत्तं परिचरित्वा उट्ठायासना समन्ता चतुद्दिसा अनुविलोकेसि – ‘‘को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्या’’ति? अद्दसा खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले ससीसं पारुतं निसिन्नं. दिस्वान वामेन हत्थेन हब्यसेसं गहेत्वा दक्खिणेन हत्थेन कमण्डलुं गहेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि. अथ खो भगवा सुन्दरिकभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स पदसद्देन सीसं विवरि. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो ‘मुण्डो अयं भवं, मुण्डको अयं भव’न्ति ततोव पुन निवत्तितुकामो अहोसि. अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि – ‘मुण्डापि हि इधेकच्चे ब्राह्मणा भवन्ति; यंनूनाहं तं उपसङ्कमित्वा जातिं पुच्छेय्य’न्ति.
अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘किंजच्चो भव’न्ति?
‘‘मा जातिं पुच्छ चरणञ्च पुच्छ,
कट्ठा हवे जायति जातवेदो;
नीचाकुलीनोपि मुनि धितिमा,
आजानीयो होति हिरीनिसेधो.
‘‘सच्चेन दन्तो दमसा उपेतो,
वेदन्तगू वुसितब्रह्मचरियो;
यञ्ञोपनीतो तमुपव्हयेथ,
कालेन सो जुहति दक्खिणेय्ये’’ति.
‘‘अद्धा सुयिट्ठं सुहुतं मम यिदं,
यं तादिसं वेदगुमद्दसामि;
तुम्हादिसानञ्हि अदस्सनेन,
अञ्ञो जनो भुञ्जति हब्यसेस’’न्ति.
‘‘भुञ्जतु भवं गोतमो. ब्राह्मणो भव’’न्ति.
‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं,
सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मो;
गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा,
धम्मे सति ब्राह्मण वुत्तिरेसा.
‘‘अञ्ञेन च केवलिनं महेसिं,
खीणासवं कुक्कुच्चवूपसन्तं;
अन्नेन पानेन उपट्ठहस्सु,
खेत्तञ्हि तं पुञ्ञपेक्खस्स होती’’ति.
‘‘अथ कस्स चाहं, भो गोतम, इमं हब्यसेसं दम्मी’’ति? ‘‘न ख्वाहं, ब्राह्मण, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय यस्सेसो हब्यसेसो भुत्तो सम्मा परिणामं गच्छेय्य अञ्ञत्र, ब्राह्मण, तथागतस्स वा तथागतसावकस्स वा. तेन हि त्वं, ब्राह्मण, तं हब्यसेसं अप्पहरिते वा छड्डेहि अप्पाणके वा उदके ओपिलापेही’’ति.
अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो तं हब्यसेसं अप्पाणके उदके ओपिलापेसि. अथ खो सो हब्यसेसो उदके पक्खित्तो चिच्चिटायति चिटिचिटायति सन्धूपायति सम्पधूपायति. सेय्यथापि नाम फालो [लोहो (क.)] दिवसंसन्तत्तो [दिवससन्तत्तो (सी. स्या. कं. पी.)] उदके पक्खित्तो चिच्चिटायति चिटिचिटायति सन्धूपायति सम्पधूपायति; एवमेव सो हब्यसेसो उदके पक्खित्तो चिच्चिटायति चिटिचिटायति सन्धूपायति सम्पधूपायति.
अथ खो सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो संविग्गो लोमहट्ठजातो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा एकमन्तं अट्ठासि. एकमन्तं ठितं खो सुन्दरिकभारद्वाजं ब्राह्मणं भगवा गाथाहि अज्झभासि –
‘‘मा ब्राह्मण दारु समादहानो,
सुद्धिं अमञ्ञि बहिद्धा हि एतं;
न हि तेन सुद्धिं कुसला वदन्ति,
यो बाहिरेन परिसुद्धिमिच्छे.
‘‘हित्वा अहं ब्राह्मण दारुदाहं
अज्झत्तमेवुज्जलयामि [अज्झत्तमेव जलयामि (सी. स्या. कं. पी.)] जोतिं;
निच्चग्गिनी निच्चसमाहितत्तो,
अरहं अहं ब्रह्मचरियं चरामि.
‘‘मानो हि ते ब्राह्मण खारिभारो,
कोधो धुमो भस्मनि मोसवज्जं;
जिव्हा सुजा हदयं जोतिठानं,
अत्ता सुदन्तो पुरिसस्स जोति.
‘‘धम्मो रहदो ब्राह्मण सीलतित्थो,
अनाविलो सब्भि सतं पसत्थो;
यत्थ हवे वेदगुनो सिनाता,
अनल्लगत्ताव [अनल्लीनगत्ताव (सी. पी. क.)] तरन्ति पारं.
‘‘सच्चं धम्मो संयमो ब्रह्मचरियं,
मज्झे सिता ब्राह्मण ब्रह्मपत्ति;
स तुज्जुभूतेसु नमो करोहि,
तमहं नरं धम्मसारीति ब्रूमी’’ति.
एवं वुत्ते, सुन्दरिकभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम…पे… अञ्ञतरो च पनायस्मा भारद्वाजो अरहतं अहोसी’’ति.