५. पारायनवग्गो

वत्थुगाथा

९८२. कोसलानं पुरा रम्मा, अगमा दक्खिणापथं;

आकिञ्चञ्ञं पत्थयानो, ब्राह्मणो मन्तपारगू.

९८३. सो अस्सकस्स विसये, अळकस्स [मुळकस्स (स्या.), मूळ्हकस्स (क.), मळकस्स (निद्देस)] समासने;

वसि गोधावरीकूले, उञ्छेन च फलेन च.

९८४. तस्सेव उपनिस्साय, गामो च विपुलो अहु;

ततो जातेन आयेन, महायञ्ञमकप्पयि.

९८५. महायञ्ञं यजित्वान, पुन पाविसि अस्समं;

तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो.

९८६. उग्घट्टपादो तसितो [तस्सितो (क.)], पङ्कदन्तो रजस्सिरो;

सो च नं उपसङ्कम्म, सतानि पञ्च याचति.

९८७. तमेनं बावरी दिस्वा, आसनेन निमन्तयि;

सुखञ्च कुसलं पुच्छि, इदं वचनमब्रवि.

९८८. ‘‘यं खो मम देय्यधम्मं, सब्बं विसज्जितं मया;

अनुजानाहि मे ब्रह्मे, नत्थि पञ्चसतानि मे’’.

९८९. ‘‘सचे मे याचमानस्स, भवं नानुपदस्सति;

सत्तमे दिवसे तुय्हं, मुद्धा फलतु सत्तधा’’.

९९०. अभिसङ्खरित्वा कुहको, भेरवं सो अकित्तयि;

तस्स तं वचनं सुत्वा, बावरी दुक्खितो अहु.

९९१. उस्सुस्सति अनाहारो, सोकसल्लसमप्पितो;

अथोपि एवं चित्तस्स, झाने न रमती मनो.

९९२. उत्रस्तं दुक्खितं दिस्वा, देवता अत्थकामिनी;

बावरिं उपसङ्कम्म, इदं वचनमब्रवि.

९९३. ‘‘न सो मुद्धं पजानाति, कुहको सो धनत्थिको;

मुद्धनि मुद्धपाते वा, ञाणं तस्स न विज्जति’’.

९९४. ‘‘भोती चरहि जानासि, तं मे अक्खाहि पुच्छिता;

मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, तं सुणोम वचो तव’’.

९९५. ‘‘अहम्पेतं न जानामि, ञाणमेत्थ न विज्जति;

मुद्धनि मुद्धाधिपाते च, जिनानं हेत्थ [मुद्धं मुद्धाधिपातो च, जिनानं हेत (सी. स्या. पी.)] दस्सनं’’.

९९६. ‘‘अथ को चरहि जानाति, अस्मिं पथविमण्डले [पुथविमण्डले (सी. पी.)];

मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, तं मे अक्खाहि देवते’’.

९९७. ‘‘पुरा कपिलवत्थुम्हा, निक्खन्तो लोकनायको;

अपच्चो ओक्काकराजस्स, सक्यपुत्तो पभङ्करो.

९९८. ‘‘सो हि ब्राह्मण सम्बुद्धो, सब्बधम्मान पारगू;

सब्बाभिञ्ञाबलप्पत्तो, सब्बधम्मेसु चक्खुमा;

सब्बकम्मक्खयं पत्तो, विमुत्तो उपधिक्खये.

९९९. ‘‘बुद्धो सो भगवा लोके, धम्मं देसेति चक्खुमा;

तं त्वं गन्त्वान पुच्छस्सु, सो ते तं ब्याकरिस्सति’’.

१०००. सम्बुद्धोति वचो सुत्वा, उदग्गो बावरी अहु;

सोकस्स तनुको आसि, पीतिञ्च विपुलं लभि.

१००१. सो बावरी अत्तमनो उदग्गो, तं देवतं पुच्छति वेदजातो;

‘‘कतमम्हि गामे निगमम्हि वा पन, कतमम्हि वा जनपदे लोकनाथो;

यत्थ गन्त्वान पस्सेमु [गन्त्वा नमस्सेमु (सी. स्या. पी.)], सम्बुद्धं द्विपदुत्तमं’’ [द्विपदुत्तमं (सी. स्या. पी.)],.

१००२. ‘‘सावत्थियं कोसलमन्दिरे जिनो, पहूतपञ्ञो वरभूरिमेधसो;

सो सक्यपुत्तो विधुरो अनासवो, मुद्धाधिपातस्स विदू नरासभो’’.

१००३. ततो आमन्तयी सिस्से, ब्राह्मणे मन्तपारगे;

‘‘एथ माणवा अक्खिस्सं, सुणाथ वचनं मम.

१००४. ‘‘यस्सेसो दुल्लभो लोके, पातुभावो अभिण्हसो;

स्वाज्ज लोकम्हि उप्पन्नो, सम्बुद्धो इति विस्सुतो;

खिप्पं गन्त्वान सावत्थिं, पस्सव्हो द्विपदुत्तमं’’.

१००५. ‘‘कथं चरहि जानेमु, दिस्वा बुद्धोति ब्राह्मण;

अजानतं नो पब्रूहि, यथा जानेमु तं मयं’’.

१००६. ‘‘आगतानि हि मन्तेसु, महापुरिसलक्खणा;

द्वत्तिंसानि च [द्वित्तिंसा च (सी. स्या. पी.), द्वित्तिंस तानि (?)] ब्याक्खाता, समत्ता अनुपुब्बसो.

१००७. ‘‘यस्सेते होन्ति गत्तेसु, महापुरिसलक्खणा;

द्वेयेव तस्स गतियो, ततिया हि न विज्जति.

१००८. ‘‘सचे अगारं आवसति [अज्झावसति (क.)], विजेय्य पथविं इमं;

अदण्डेन असत्थेन, धम्मेनमनुसासति.

१००९. ‘‘सचे च सो पब्बजति, अगारा अनगारियं;

विवट्टच्छदो [विवत्तछद्दो (सी.)] सम्बुद्धो, अरहा भवति अनुत्तरो.

१०१०. ‘‘जातिं गोत्तञ्च लक्खणं, मन्ते सिस्से पुनापरे;

मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, मनसायेव पुच्छथ.

१०११. ‘‘अनावरणदस्सावी, यदि बुद्धो भविस्सति;

मनसा पुच्छिते पञ्हे, वाचाय विस्सजेस्सति’’.

१०१२. बावरिस्स वचो सुत्वा, सिस्सा सोळस ब्राह्मणा;

अजितो तिस्समेत्तेय्यो, पुण्णको अथ मेत्तगू.

१०१३. धोतको उपसीवो च, नन्दो च अथ हेमको;

तोदेय्यकप्पा दुभयो, जतुकण्णी च पण्डितो.

१०१४. भद्रावुधो उदयो च, पोसालो चापि ब्राह्मणो;

मोघराजा च मेधावी, पिङ्गियो च महाइसि.

१०१५. पच्चेकगणिनो सब्बे, सब्बलोकस्स विस्सुता;

झायी झानरता धीरा, पुब्बवासनवासिता.

१०१६. बावरिं अभिवादेत्वा, कत्वा च नं पदक्खिणं;

जटाजिनधरा सब्बे, पक्कामुं उत्तरामुखा.

१०१७. अळकस्स पतिट्ठानं, पुरिमाहिस्सतिं [पुरिमं माहिस्सतिं (सी. पी.), पुरं माहिस्सतिं (स्या.)] तदा;

उज्जेनिञ्चापि गोनद्धं, वेदिसं वनसव्हयं.

१०१८. कोसम्बिञ्चापि साकेतं, सावत्थिञ्च पुरुत्तमं;

सेतब्यं कपिलवत्थुं, कुसिनारञ्च मन्दिरं.

१०१९. पावञ्च भोगनगरं, वेसालिं मागधं पुरं;

पासाणकं चेतियञ्च, रमणीयं मनोरमं.

१०२०. तसितोवुदकं सीतं, महालाभंव वाणिजो;

छायं घम्माभितत्तोव, तुरिता पब्बतमारुहुं.

१०२१. भगवा तम्हि समये, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो;

भिक्खूनं धम्मं देसेति, सीहोव नदती वने.

१०२२. अजितो अद्दस बुद्धं, सतरंसिं [वीतरंसिंव (स्या.), सतरंसीव (क.), पीतरंसीव (निद्देस)] व भाणुमं;

चन्दं यथा पन्नरसे, पारिपूरिं उपागतं.

१०२३. अथस्स गत्ते दिस्वान, परिपूरञ्च ब्यञ्जनं;

एकमन्तं ठितो हट्ठो, मनोपञ्हे अपुच्छथ.

१०२४. ‘‘आदिस्स जम्मनं [जप्पनं (क.)] ब्रूहि, गोत्तं ब्रूहि सलक्खणं [ब्रूहिस्स लक्खणं (निद्देस)];

मन्तेसु पारमिं ब्रूहि, कति वाचेति ब्राह्मणो’’.

१०२५. ‘‘वीसं वस्ससतं आयु, सो च गोत्तेन बावरी;

तीणिस्स लक्खणा गत्ते, तिण्णं वेदान पारगू.

१०२६. ‘‘लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे;

पञ्चसतानि वाचेति, सधम्मे पारमिं गतो’’.

१०२७. ‘‘लक्खणानं पविचयं, बावरिस्स नरुत्तम;

कङ्खच्छिद [तण्हच्छिद (बहूसु)] पकासेहि, मा नो कङ्खायितं अहु’’.

१०२८. ‘‘मुखं जिव्हाय छादेति, उण्णस्स भमुकन्तरे;

कोसोहितं वत्थगुय्हं, एवं जानाहि माणव’’.

१०२९. पुच्छञ्हि किञ्चि असुणन्तो, सुत्वा पञ्हे वियाकते;

विचिन्तेति जनो सब्बो, वेदजातो कतञ्जली.

१०३०. ‘‘को नु देवो वा ब्रह्मा वा, इन्दो वापि सुजम्पति;

मनसा पुच्छिते पञ्हे, कमेतं पटिभासति.

१०३१. ‘‘मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, बावरी परिपुच्छति;

तं ब्याकरोहि भगवा, कङ्खं विनय नो इसे’’.

१०३२. ‘‘अविज्जा मुद्धाति जानाहि, विज्जा मुद्धाधिपातिनी;

सद्धासतिसमाधीहि, छन्दवीरियेन संयुता’’.

१०३३. ततो वेदेन महता, सन्थम्भित्वान माणवो;

एकंसं अजिनं कत्वा, पादेसु सिरसा पति.

१०३४. ‘‘बावरी ब्राह्मणो भोतो, सह सिस्सेहि मारिस;

उदग्गचित्तो सुमनो, पादे वन्दति चक्खुम’’.

१०३५. ‘‘सुखितो बावरी होतु, सह सिस्सेहि ब्राह्मणो;

त्वञ्चापि सुखितो होहि, चिरं जीवाहि माणव.

१०३६. ‘‘बावरिस्स च तुय्हं वा, सब्बेसं सब्बसंसयं;

कतावकासा पुच्छव्हो, यं किञ्चि मनसिच्छथ’’.

१०३७. सम्बुद्धेन कतोकासो, निसीदित्वान पञ्जली;

अजितो पठमं पञ्हं, तत्थ पुच्छि तथागतं.

वत्थुगाथा निट्ठिता.

१. अजितमाणवपुच्छा

१०३८. ‘‘केनस्सु निवुतो लोको, (इच्चायस्मा अजितो)

केनस्सु नप्पकासति;

किस्साभिलेपनं ब्रूसि, किंसु तस्स महब्भयं’’.

१०३९. ‘‘अविज्जाय निवुतो लोको, (अजिताति भगवा)

वेविच्छा पमादा नप्पकासति;

जप्पाभिलेपनं ब्रूमि, दुक्खमस्स महब्भयं’’.

१०४०. ‘‘सवन्ति सब्बधि सोता, (इच्चायस्मा अजितो)

सोतानं किं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूहि, केन सोता पिधिय्यरे’’ [पिथिय्यरे (सी. स्या. पी.), पिथीयरे (सी. अट्ठ.), पिधीयरे (?)].

१०४१. ‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा)

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधिय्यरे’’.

१०४२. ‘‘पञ्ञा चेव सति यञ्च [सती चेव (सी.), सती च (स्या.), सती चापि (पी. निद्देस), सति चापि (निद्देस)], (इच्चायस्मा अजितो)

नामरूपञ्च मारिस;

एतं मे पुट्ठो पब्रूहि, कत्थेतं उपरुज्झति’’.

१०४३. ‘‘यमेतं पञ्हं अपुच्छि, अजित तं वदामि ते;

यत्थ नामञ्च रूपञ्च, असेसं उपरुज्झति;

विञ्ञाणस्स निरोधेन, एत्थेतं उपरुज्झति’’.

१०४४. ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे, ये च सेखा पुथू इध;

तेसं मे निपको इरियं, पुट्ठो पब्रूहि मारिस’’.

१०४५. ‘‘कामेसु नाभिगिज्झेय्य, मनसानाविलो सिया;

कुसलो सब्बधम्मानं, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

अजितमाणवपुच्छा पठमा निट्ठिता.

२. तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा

१०४६. ‘‘कोध सन्तुसितो लोके, (इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्यो)

कस्स नो सन्ति इञ्जिता;

को उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति [लिम्पति (क.)];

कं ब्रूसि महापुरिसोति, को इध सिब्बिनिमच्चगा’’.

१०४७. ‘‘कामेसु ब्रह्मचरियवा, (मेत्तेय्याति भगवा)

वीततण्हो सदा सतो;

सङ्खाय निब्बुतो भिक्खु, तस्स नो सन्ति इञ्जिता.