२. चूळवग्गो
१. रतनसुत्तं
२२४. यानीध भूतानि समागतानि, भुम्मानि [भूमानि (क.)] वा यानि व अन्तलिक्खे;
सब्बेव भूता सुमना भवन्तु, अथोपि सक्कच्च सुणन्तु भासितं.
२२५. तस्मा हि भूता निसामेथ सब्बे, मेत्तं करोथ मानुसिया पजाय;
दिवा च रत्तो च हरन्ति ये बलिं, तस्मा हि ने रक्खथ अप्पमत्ता.
२२६. यं किञ्चि वित्तं इध वा हुरं वा, सग्गेसु वा यं रतनं पणीतं;
न नो समं अत्थि तथागतेन, इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं;
एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२२७. खयं विरागं अमतं पणीतं, यदज्झगा सक्यमुनी समाहितो;
न तेन धम्मेन समत्थि किञ्चि, इदम्पि धम्मे रतनं पणीतं;
एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२२८. यं बुद्धसेट्ठो परिवण्णयी सुचिं, समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहु;
समाधिना तेन समो न विज्जति, इदम्पि धम्मे रतनं पणीतं;
एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२२९. ये पुग्गला अट्ठ सतं पसत्था, चत्तारि एतानि युगानि होन्ति;
ते दक्खिणेय्या सुगतस्स सावका, एतेसु दिन्नानि महप्फलानि;
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३०. ये सुप्पयुत्ता मनसा दळ्हेन, निक्कामिनो गोतमसासनम्हि;
ते पत्तिपत्ता अमतं विगय्ह, लद्धा मुधा निब्बुतिं [निब्बुति (क.)] भुञ्जमाना;
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३१. यथिन्दखीलो पथविस्सितो [पदविस्सितो (क. सी.), पठविं सितो (क. सी. स्या. कं. पी.)] सिया, चतुब्भि वातेहि असम्पकम्पियो;
तथूपमं सप्पुरिसं वदामि, यो अरियसच्चानि अवेच्च पस्सति;
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३२. ये अरियसच्चानि विभावयन्ति, गम्भीरपञ्ञेन सुदेसितानि;
किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ता, न ते भवं अट्ठममादियन्ति;
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३३. सहावस्स दस्सनसम्पदाय [सहावसद्दस्सनसम्पदाय (क.)], तयस्सु धम्मा जहिता भवन्ति;
सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छितञ्च, सीलब्बतं वापि यदत्थि किञ्चि.
२३४. चतूहपायेहि च विप्पमुत्तो, छच्चाभिठानानि [छ चाभिठानानि (सी. स्या.)] भब्ब कातुं [अभब्बो कातुं (सी.)];
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३५. किञ्चापि सो कम्म [कम्मं (सी. स्या. कं. पी.)] करोति पापकं, कायेन वाचा उद चेतसा वा;
अभब्ब [अभब्बो (बहूसु)] सो तस्स पटिच्छदाय [पटिच्छादाय (सी.)], अभब्बता दिट्ठपदस्स वुत्ता;
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३६. वनप्पगुम्बे यथ [यथा (सी. स्या.)] फुस्सितग्गे, गिम्हानमासे पठमस्मिं [पठमस्मि (?)] गिम्हे;
तथूपमं धम्मवरं अदेसयि [अदेसयी (सी.)], निब्बानगामिं परमं हिताय;
इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३७. वरो वरञ्ञू वरदो वराहरो, अनुत्तरो धम्मवरं अदेसयि;
इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३८. खीणं पुराणं नव नत्थि सम्भवं, विरत्तचित्तायतिके भवस्मिं;
ते खीणबीजा अविरूळ्हिछन्दा, निब्बन्ति धीरा यथायं [यथयं (क.)] पदीपो;
इदम्पि सङ्घे रतनं पणीतं, एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु.
२३९. यानीध भूतानि समागतानि, भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे;
तथागतं देवमनुस्सपूजितं, बुद्धं नमस्साम सुवत्थि होतु.
२४०. यानीध भूतानि समागतानि, भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे;
तथागतं देवमनुस्सपूजितं, धम्मं नमस्साम सुवत्थि होतु.
२४१. यानीध भूतानि समागतानि, भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे;
तथागतं देवमनुस्सपूजितं, सङ्घं नमस्साम सुवत्थि होतूति.
रतनसुत्तं पठमं निट्ठितं.
२. आमगन्धसुत्तं
२४२. ‘‘सामाकचिङ्गूलकचीनकानि च, पत्तप्फलं मूलफलं गविप्फलं;
धम्मेन लद्धं सतमस्नमाना [सतमसमाना (सी. पी.), सतमस्समाना (स्या. कं.)], न कामकामा अलिकं भणन्ति.
२४३. ‘‘यदस्नमानो सुकतं सुनिट्ठितं, परेहि दिन्नं पयतं पणीतं;
सालीनमन्नं परिभुञ्जमानो, सो भुञ्जसी कस्सप आमगन्धं.
२४४. ‘‘न आमगन्धो मम कप्पतीति, इच्चेव त्वं भाससि ब्रह्मबन्धु;
सालीनमन्नं परिभुञ्जमानो, सकुन्तमंसेहि सुसङ्खतेहि;
पुच्छामि तं कस्सप एतमत्थं, कथं पकारो तव आमगन्धो’’.
२४५. ‘‘पाणातिपातो वधछेदबन्धनं, थेय्यं मुसावादो निकतिवञ्चनानि च;
अज्झेनकुत्तं [अज्झेन कुज्जं (सी. पी.)] परदारसेवना, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२४६. ‘‘ये इध कामेसु असञ्ञता जना, रसेसु गिद्धा असुचिभावमस्सिता [असुचीकमिस्सिता (सी. स्या. कं. पी.)];
नत्थिकदिट्ठी विसमा दुरन्नया, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२४७. ‘‘ये लूखसा दारुणा पिट्ठिमंसिका [ये लूखरसा दारुणा परपिट्ठिमंसिका (क.)], मित्तद्दुनो निक्करुणातिमानिनो;
अदानसीला न च देन्ति कस्सचि, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२४८. ‘‘कोधो मदो थम्भो पच्चुपट्ठापना [पच्चुट्ठापना च (सी. स्या.), पच्चुट्ठापना (पी.)], माया उसूया भस्ससमुस्सयो च;
मानातिमानो च असब्भि सन्थवो, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२४९. ‘‘ये पापसीला इणघातसूचका, वोहारकूटा इध पाटिरूपिका [पातिरूपिका (?)];
नराधमा येध करोन्ति किब्बिसं, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२५०. ‘‘ये इध पाणेसु असञ्ञता जना, परेसमादाय विहेसमुय्युता;
दुस्सीललुद्दा फरुसा अनादरा, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२५१. ‘‘एतेसु गिद्धा विरुद्धातिपातिनो, निच्चुय्युता पेच्च तमं वजन्ति ये;
पतन्ति सत्ता निरयं अवंसिरा, एसामगन्धो न हि मंसभोजनं.
२५२. ‘‘न मच्छमंसानमनासकत्तं [न मच्छमंसं न अनासकत्तं (सी. अट्ठ मूलपाठो), न मंच्छमंसानानासकत्तं (स्या. क.)], न नग्गियं न मुण्डियं जटाजल्लं;
खराजिनानि नाग्गिहुत्तस्सुपसेवना, ये वापि लोके अमरा बहू तपा;
मन्ताहुती यञ्ञमुतूपसेवना, सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकङ्खं.
२५३. ‘‘यो तेसु [सोतेसु (सी. पी.)] गुत्तो विदितिन्द्रियो चरे, धम्मे ठितो अज्जवमद्दवे रतो;
सङ्गातिगो सब्बदुक्खप्पहीनो, न लिप्पति [न लिम्पति (स्या. कं क.)] दिट्ठसुतेसु धीरो’’.
२५४. इच्चेतमत्थं भगवा पुनप्पुनं, अक्खासि नं [तं (सी. पी.)] वेदयि मन्तपारगू;
चित्राहि गाथाहि मुनी पकासयि, निरामगन्धो असितो दुरन्नयो.
२५५. सुत्वान बुद्धस्स सुभासितं पदं, निरामगन्धं सब्बदुक्खप्पनूदनं;
नीचमनो वन्दि तथागतस्स, तत्थेव पब्बज्जमरोचयित्थाति.
आमगन्धसुत्तं दुतियं निट्ठितं.
३. हिरिसुत्तं
२५६. हिरिं तरन्तं विजिगुच्छमानं, तवाहमस्मि [सखाहमस्मि (सी. स्या. कं. पी.)] इति भासमानं;
सय्हानि कम्मानि अनादियन्तं, नेसो ममन्ति इति नं विजञ्ञा.
२५७. अनन्वयं [अत्थन्वयं (क.)] पियं वाचं, यो मित्तेसु पकुब्बति;
अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता.
२५८. न सो मित्तो यो सदा अप्पमत्तो, भेदासङ्की रन्धमेवानुपस्सी;
यस्मिञ्च सेति उरसीव पुत्तो, स वे मित्तो यो परेहि अभेज्जो.
२५९. पामुज्जकरणं ठानं, पसंसावहनं सुखं;
फलानिसंसो भावेति, वहन्तो पोरिसं धुरं.
२६०. पविवेकरसं पित्वा, रसं उपसमस्स च;
निद्दरो होति निप्पापो, धम्मपीतिरसं पिवन्ति.
हिरिसुत्तं ततियं निट्ठितं.
४. मङ्गलसुत्तं
एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. अथ खो अञ्ञतरा देवता अभिक्कन्ताय रत्तिया अभिक्कन्तवण्णा केवलकप्पं जेतवनं ओभासेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि. एकमन्तं ठिता खो सा देवता भगवन्तं गाथाय अज्झभासि –
२६१. ‘‘बहू देवा मनुस्सा च, मङ्गलानि अचिन्तयुं;
आकङ्खमाना सोत्थानं, ब्रूहि मङ्गलमुत्तमं’’.
२६२. ‘‘असेवना च बालानं, पण्डितानञ्च सेवना;
पूजा च पूजनेय्यानं [पूजनीयानं (सी. स्या. कं. पी.)], एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६३. ‘‘पतिरूपदेसवासो च, पुब्बे च कतपुञ्ञता;
अत्तसम्मापणिधि [अत्तसम्मापणीधी (कत्थचि)] च, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६४. ‘‘बाहुसच्चञ्च सिप्पञ्च, विनयो च सुसिक्खितो;
सुभासिता च या वाचा, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६५. ‘‘मातापितु उपट्ठानं, पुत्तदारस्स सङ्गहो;
अनाकुला च कम्मन्ता, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६६. ‘‘दानञ्च धम्मचरिया च, ञातकानञ्च सङ्गहो;
अनवज्जानि कम्मानि, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६७. ‘‘आरती विरती पापा, मज्जपाना च संयमो;
अप्पमादो च धम्मेसु, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६८. ‘‘गारवो च निवातो च, सन्तुट्ठि च कतञ्ञुता;
कालेन धम्मस्सवनं [धम्मसवणं (कत्थचि), धम्मसवनं (सी. क.)], एतं मङ्गलमुत्तमं.
२६९. ‘‘खन्ती च सोवचस्सता, समणानञ्च दस्सनं;
कालेन धम्मसाकच्छा, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२७०. ‘‘तपो च ब्रह्मचरियञ्च, अरियसच्चान दस्सनं;
निब्बानसच्छिकिरिया च, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२७१. ‘‘फुट्ठस्स लोकधम्मेहि, चित्तं यस्स न कम्पति;
असोकं विरजं खेमं, एतं मङ्गलमुत्तमं.
२७२. ‘‘एतादिसानि कत्वान, सब्बत्थमपराजिता;
सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्ति, तं तेसं मङ्गलमुत्तम’’न्ति.
मङ्गलसुत्तं चतुत्थं निट्ठितं.
५. सूचिलोमसुत्तं
एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा गयायं विहरति टङ्कितमञ्चे सूचिलोमस्स यक्खस्स भवने. तेन खो पन समयेन खरो च यक्खो सूचिलोमो च यक्खो भगवतो अविदूरे अतिक्कमन्ति. अथ खो खरो यक्खो सूचिलोमं यक्खं एतदवोच – ‘‘एसो समणो’’ति. ‘‘नेसो समणो, समणको एसो. यावाहं जानामि [याव जानामि (सी. पी.)] यदि वा सो समणो [यदि वा समणो (स्या.)], यदि वा सो समणको’’ति [यदि वा समणकोति (सी. स्या. पी.)].
अथ खो सूचिलोमो यक्खो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवतो कायं उपनामेसि. अथ खो भगवा कायं अपनामेसि. अथ खो सूचिलोमो यक्खो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘भायसि मं, समणा’’ति? ‘‘न ख्वाहं तं, आवुसो, भायामि; अपि च ते सप्फस्सो पापको’’ति.
‘‘पञ्हं तं, समण, पुच्छिस्सामि. सचे मे न ब्याकरिस्ससि, चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामि, पादेसु वा गहेत्वा पारगङ्गाय खिपिस्सामी’’ति.
‘‘न ख्वाहं तं, आवुसो, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय यो मे चित्तं वा खिपेय्य हदयं वा फालेय्य पादेसु वा गहेत्वा पारगङ्गाय खिपेय्य. अपि च त्वं, आवुसो, पुच्छ यदाकङ्खसी’’ति. अथ खो सूचिलोमो यक्खो भगवन्तं गाथाय अज्झभासि –
२७३. ‘‘रागो च दोसो च कुतोनिदाना, अरती रती लोमहंसो कुतोजा;
कुतो समुट्ठाय मनोवितक्का, कुमारका धङ्कमिवोस्सजन्ति’’.
२७४. ‘‘रागो च दोसो च इतोनिदाना, अरती रती लोमहंसो इतोजा;
इतो समुट्ठाय मनोवितक्का, कुमारका धङ्कमिवोस्सजन्ति.
२७४. ‘‘स्नेहजा अत्तसम्भूता, निग्रोधस्सेव खन्धजा;
पुथू विसत्ता कामेसु, मालुवाव विततावने.
२७५. ‘‘ये नं पजानन्ति यतोनिदानं, ते नं विनोदेन्ति सुणोहि यक्ख;
ते दुत्तरं ओघमिमं तरन्ति, अतिण्णपुब्बं अपुनब्भवाया’’ति.
सूचिलोमसुत्तं पञ्चमं निट्ठितं.
६. धम्मचरियसुत्तं
२७६. धम्मचरियं ब्रह्मचरियं, एतदाहु वसुत्तमं;
पब्बजितोपि चे होति, अगारा अनगारियं.
२७७. सो चे मुखरजातिको, विहेसाभिरतो मगो;
जीवितं तस्स पापियो, रजं वड्ढेति अत्तनो.
२७८. कलहाभिरतो भिक्खु, मोहधम्मेन आवुतो;
अक्खातम्पि न जानाति, धम्मं बुद्धेन देसितं.
२७९. विहेसं भावितत्तानं, अविज्जाय पुरक्खतो;
संकिलेसं न जानाति, मग्गं निरयगामिनं.
२८०. विनिपातं समापन्नो, गब्भा गब्भं तमा तमं;
स वे तादिसको भिक्खु, पेच्च दुक्खं निगच्छति.
२८१. गूथकूपो यथा अस्स, सम्पुण्णो गणवस्सिको;
यो च एवरूपो अस्स, दुब्बिसोधो हि साङ्गणो.
२८२. यं एवरूपं जानाथ, भिक्खवो गेहनिस्सितं;
पापिच्छं पापसङ्कप्पं, पापआचारगोचरं.
२८३. सब्बे समग्गा हुत्वान, अभिनिब्बज्जियाथ [अभिनिब्बज्जयाथ (सी. पी. अ. नि. ८.१०)] नं;