४. कसिभारद्वाजसुत्तं
एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा मगधेसु विहरति दक्खिणागिरिस्मिं [दक्खिणगिरिस्मिं (क.)] एकनाळायं ब्राह्मणगामे. तेन खो पन समयेन कसिभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स पञ्चमत्तानि नङ्गलसतानि पयुत्तानि होन्ति वप्पकाले. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय येन कसिभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स कम्मन्तो तेनुपसङ्कमि. तेन खो पन समयेन कसिभारद्वाजस्स ब्राह्मणस्स परिवेसना वत्तति. अथ खो भगवा येन परिवेसना तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा एकमन्तं अट्ठासि.
अद्दसा खो कसिभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं पिण्डाय ठितं. दिस्वान भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अहं खो, समण, कसामि च वपामि च; कसित्वा च वपित्वा च भुञ्जामि. त्वम्पि, समण, कसस्सु च वपस्सु च; कसित्वा च वपित्वा च भुञ्जस्सू’’ति.
‘‘अहम्पि खो, ब्राह्मण, कसामि च वपामि च; कसित्वा च वपित्वा च भुञ्जामी’’ति. ‘‘न खो पन मयं [न खो पन समण (स्या.)] पस्साम भोतो गोतमस्स युगं वा नङ्गलं वा फालं वा पाचनं वा बलिबद्दे [बलिवद्दे (सी. पी.), बलीबद्दे (?)] वा. अथ च पन भवं गोतमो एवमाह – ‘अहम्पि खो, ब्राह्मण, कसामि च वपामि च; कसित्वा च वपित्वा च भुञ्जामी’’’ति.
अथ खो कसिभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवन्तं गाथाय अज्झभासि –
७६. ‘‘कस्सको पटिजानासि, न च पस्साम ते कसिं;
कसिं नो पुच्छितो ब्रूहि, यथा जानेमु ते कसिं’’.
७७. ‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठि, पञ्ञा मे युगनङ्गलं;
हिरी ईसा मनो योत्तं, सति मे फालपाचनं.
७८. ‘‘कायगुत्तो वचीगुत्तो, आहारे उदरे यतो;
सच्चं करोमि निद्दानं, सोरच्चं मे पमोचनं.
७९. ‘‘वीरियं मे धुरधोरय्हं, योगक्खेमाधिवाहनं;
गच्छति अनिवत्तन्तं, यत्थ गन्त्वा न सोचति.
८०. ‘‘एवमेसा कसी कट्ठा, सा होति अमतप्फला;
एतं कसिं कसित्वान, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति.
अथ खो कसिभारद्वाजो ब्राह्मणो महतिया कंसपातिया पायसं [पायासं (सब्बत्थ)] वड्ढेत्वा भगवतो उपनामेसि – ‘‘भुञ्जतु भवं गोतमो पायसं. कस्सको भवं; यं हि भवं गोतमो अमतप्फलं [अमतप्फलम्पि (सं. नि. १.१९७)] कसिं कसती’’ति.
८१. ‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं, सम्पस्सतं ब्राह्मण नेस धम्मो;
गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, धम्मे सती ब्राह्मण वुत्तिरेसा.
८२. ‘‘अञ्ञेन च केवलिनं महेसिं, खीणासवं कुक्कुच्चवूपसन्तं;
अन्नेन पानेन उपट्ठहस्सु, खेत्तं हि तं पुञ्ञपेक्खस्स होती’’ति.
‘‘अथ कस्स चाहं, भो गोतम, इमं पायसं दम्मी’’ति? ‘‘न ख्वाहं तं, ब्राह्मण, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय, यस्स सो पायसो भुत्तो सम्मा परिणामं गच्छेय्य, अञ्ञत्र तथागतस्स वा तथागतसावकस्स वा. तेन हि त्वं, ब्राह्मण, तं पायसं अप्पहरिते वा छड्डेहि अप्पाणके वा उदके ओपिलापेही’’ति.
अथ खो कसिभारद्वाजो ब्राह्मणो तं पायसं अप्पाणके उदके ओपिलापेसि. अथ खो सो पायसो उदके पक्खित्तो चिच्चिटायति चिटिचिटायति सन्धूपायति सम्पधूपायति [सन्धूमायति सम्पधूमायति (स्या.)]. सेय्यथापि नाम फालो दिवसं सन्तत्तो [दिवससन्तत्तो (सी. स्या. कं. पी.)] उदके पक्खित्तो चिच्चिटायति चिटिचिटायति सन्धूपायति सम्पधूपायति; एवमेव सो पायसो उदके पक्खित्तो चिच्चिटायति चिटिचिटायति सन्धूपायति सम्पधूपायति.
अथ खो कसिभारद्वाजो ब्राह्मणो संविग्गो लोमहट्ठजातो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतम! सेय्यथापि, भो गोतम, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्तीति [दक्खिन्तीति (सी. स्या. कं. पी.)]; एवमेवं भोता गोतमेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामि धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च, लभेय्याहं भोतो गोतमस्स सन्तिके पब्बज्जं, लभेय्यं उपसम्पद’’न्ति.
अलत्थ खो कसिभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पदं. अचिरूपसम्पन्नो खो पनायस्मा भारद्वाजो एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो नचिरस्सेव – यस्सत्थाय कुलपुत्ता सम्मदेव अगारस्मा अनगारियं पब्बजन्ति, तदनुत्तरं – ब्रह्मचरियपरियोसानं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहासि. ‘‘खीणा जाति, वुसितं ब्रह्मचरियं, कतं करणीयं, नापरं इत्थत्ताया’’ति अब्भञ्ञासि. अञ्ञतरो च [अञ्ञतरो च खो (सी. पी.), अञ्ञतरो खो (स्या. कं. क.)] पनायस्मा भारद्वाजो अरहतं अहोसीति.
कसिभारद्वाजसुत्तं चतुत्थं निट्ठितं.