२. धम्मुद्धच्चवारनिद्देसो
६. कथं धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति, ओभासो धम्मोति ओभासं आवज्जति, ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति, एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.
अनिच्चतो मनसिकरोतो ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति. कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति, एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.
दुक्खतो मनसिकरोतो…पे… अनत्ततो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति…पे… ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनत्ततो उपट्ठानं, अनिच्चतो उपट्ठानं, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो…पे… एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति’’.
रूपं अनिच्चतो मनसिकरोतो…पे… रूपं दुक्खतो मनसिकरोतो… रूपं अनत्ततो मनसिकरोतो… वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं अनिच्चतो मनसिकरोतो…पे… जरामरणं दुक्खतो मनसिकरोतो, जरामरणं अनत्ततो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति…पे… ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो. जरामरणं अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. जरामरणं अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, जरामरणं दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति. सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति. कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति.
७. ओभासे चेव ञाणे च, पीतिया च विकम्पति;
पस्सद्धिया सुखे चेव, येहि चित्तं पवेधति.
अधिमोक्खे च पग्गाहे, उपट्ठाने च कम्पति;
उपेक्खावज्जनाय चेव, उपेक्खाय च निकन्तिया.
इमानि दस ठानानि, पञ्ञा यस्स परिच्चिता;
धम्मुद्धच्चकुसलो होति, न च सम्मोह गच्छति.
विक्खिपति चेव किलिस्सति च, चवति चित्तभावना;
विक्खिपति न किलिस्सति, भावना परिहायति.
विक्खिपति न किलिस्सति, भावना न परिहायति;
न च विक्खिपते चित्तं न किलिस्सति, न चवति चित्तभावना.
इमेहि चतूहि ठानेहि चित्तस्स सङ्खेपविक्खेपविग्गहितं [सङ्खेपं विक्खेपं विग्गहितं (स्या.)] दस ठाने सम्पजानातीति.
युगनद्धकथा निट्ठिता.