१. युगनद्धकथा

१. एवं मे सुतं – एकं समयं आयस्मा आनन्दो कोसम्बियं विहरति घोसितारामे. तत्र खो आयस्मा आनन्दो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘आवुसो भिक्खवो’’ति. ‘‘आवुसो’’ति खो ते भिक्खू आयस्मतो आनन्दस्स पच्चस्सोसुं. आयस्मा आनन्दो एतदवोच –

‘‘यो हि कोचि, आवुसो, भिक्खु वा भिक्खुनी वा मम सन्तिके अरहत्तपत्तं [अरहत्तं (स्या.), अरहत्तपत्तिं अ. नि. ४.१७०] ब्याकरोति, सब्बसो चतूहि मग्गेहि एतेसं वा अञ्ञतरेन. कतमेहि चतूहि?

‘‘इधावुसो, भिक्खु समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेति. तस्स समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावयतो मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति [बहुलिं करोति (क.) अ. नि. ४.१७० पस्सितब्बा]. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेति. तस्स विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावयतो मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु समथविपस्सनं युगनद्धं [युगनन्धं (क. सी. अट्ठ.)] भावेति. तस्स समथविपस्सनं युगनद्धं भावयतो मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खुनो धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति. सो, आवुसो, समयो यं तं चित्तं अज्झत्तमेव [अज्झत्तञ्ञेव (स्या. क.)] सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘यो हि कोचि, आवुसो, भिक्खु वा भिक्खुनी वा मम सन्तिके अरहत्तपत्तं ब्याकरोति, सब्बसो इमेहि चतूहि मग्गेहि, एतेसं वा अञ्ञतरेना’’ति.

१. सुत्तन्तनिद्देसो

२. कथं समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेति? नेक्खम्मवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. तत्थ जाते धम्मे अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. इति पठमं समथो, पच्छा विपस्सना. तेन वुच्चति – ‘‘समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना.

मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति? दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि मग्गो सञ्जायति, अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो मग्गो सञ्जायति, परिग्गहट्ठेन सम्मावाचा मग्गो सञ्जायति, समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तो मग्गो सञ्जायति, वोदानट्ठेन सम्माआजीवो मग्गो सञ्जायति, पग्गहट्ठेन सम्मावायामो मग्गो सञ्जायति, उपट्ठानट्ठेन सम्मासति मग्गो सञ्जायति, अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि मग्गो सञ्जायति – एवं मग्गो सञ्जायति.

सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति आसेवतीति कथं आसेवति? आवज्जन्तो आसेवति, जानन्तो आसेवति, पस्सन्तो आसेवति, पच्चवेक्खन्तो आसेवति, चित्तं अधिट्ठहन्तो आसेवति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो आसेवति, वीरियं पग्गण्हन्तो आसेवति, सतिं उपट्ठापेन्तो आसेवति, चित्तं समादहन्तो आसेवति, पञ्ञाय पजानन्तो आसेवति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो आसेवति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो आसेवति, पहातब्बं पजहन्तो आसेवति, भावेतब्बं भावेन्तो आसेवति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो आसेवति – एवं आसेवति.

भावेतीति कथं भावेति? आवज्जन्तो भावेति, जानन्तो भावेति, पस्सन्तो भावेति, पच्चवेक्खन्तो भावेति, चित्तं अधिट्ठहन्तो भावेति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो भावेति, वीरियं पग्गण्हन्तो भावेति, सतिं उपट्ठापेन्तो भावेति, चित्तं समादहन्तो भावेति, पञ्ञाय पजानन्तो भावेति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो भावेति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो भावेति, पहातब्बं पजहन्तो भावेति, भावेतब्बं भावेन्तो भावेति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो भावेति – एवं भावेति.

बहुलीकरोतीति कथं बहुलीकरोति? आवज्जन्तो बहुलीकरोति, जानन्तो बहुलीकरोति, पस्सन्तो बहुलीकरोति, पच्चवेक्खन्तो बहुलीकरोति, चित्तं अधिट्ठहन्तो बहुलीकरोति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो बहुलीकरोति, वीरियं पग्गण्हन्तो बहुलीकरोति, सतिं उपट्ठापेन्तो बहुलीकरोति, चित्तं समादहन्तो बहुलीकरोति, पञ्ञाय पजानन्तो बहुलीकरोति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो बहुलीकरोति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो बहुलीकरोति, पहातब्बं पजहन्तो बहुलीकरोति, भावेतब्बं भावेन्तो बहुलीकरोति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो बहुलीकरोति – एवं बहुलीकरोति.

तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति अनुसया ब्यन्तीहोन्तीति कथं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति? सोतापत्तिमग्गेन, सक्कायदिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामासो – इमानि तीणि सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; दिट्ठानुसयो, विचिकिच्छानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. सकदागामिमग्गेन ओळारिकं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; ओळारिको कामरागानुसयो, पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अनागामिमग्गेन अनुसहगतं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; अनुसहगतो कामरागानुसयो, पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अरहत्तमग्गेन रूपरागो, अरूपरागो, मानो, उद्धच्चं, अविज्जा – इमानि पञ्च सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; मानानुसयो, भवरागानुसयो, अविज्जानुसयो – इमे तयो अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

३. अब्यापादवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि…पे… आलोकसञ्ञावसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. तत्थ जाते धम्मे अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. इति पठमं समथो, पच्छा विपस्सना. तेन वुच्चति – ‘‘समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना.

मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति? दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि मग्गो सञ्जायति, अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो मग्गो सञ्जायति…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि मग्गो सञ्जायति. एवं मग्गो सञ्जायति.

सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति आसेवतीति कथं आसेवति? आवज्जन्तो आसेवति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो आसेवति, एवं आसेवति. भावेतीति कथं भावेति? आवज्जन्तो भावेति, जानन्तो भावेति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो भावेति, एवं भावेति. बहुलीकरोतीति कथं बहुलीकरोति? आवज्जन्तो बहुलीकरोति, जानन्तो बहुलीकरोति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो बहुलीकरोति, एवं बहुलीकरोति.

तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्तीति कथं सञ्ञोजना पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति? सोतापत्तिमग्गेन सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छा सीलब्बतपरामासो – इमानि तीणि सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; दिट्ठानुसयो, विचिकिच्छानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. सकदागामिमग्गेन ओळारिकं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; ओळारिको कामरागानुसयो पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अनागामिमग्गेन अनुसहगतं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; अनुसहगतो कामरागानुसयो, पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अरहत्तमग्गेन रूपरागो, अरूपरागो, मानो, उद्धच्चं, अविज्जा – इमानि पञ्च सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; मानानुसयो, भवरागानुसयो, अविज्जानुसयो – इमे तयो अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेति.

४. कथं विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेति? अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. तत्थ जातानं धम्मानञ्च वोसग्गारम्मणता [वोस्सग्गारम्मणता (स्या. क.)] चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो. समाधि इति पठमं विपस्सना, पच्छा समथो. तेन वुच्चति – ‘‘विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

रूपं अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, रूपं दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, रूपं अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. तत्थ जातानं धम्मानञ्च वोसग्गारम्मणता चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. इति पठमं विपस्सना, पच्छा समथो. तेन वुच्चति – ‘‘विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

वेदनं…पे… सञ्ञं … सङ्खारे… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, जरामरणं दुक्खतो…पे… अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. तत्थ जातानं धम्मानञ्च वोसग्गारम्मणता चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. इति पठमं विपस्सना, पच्छा समथो. तेन वुच्चति – ‘‘विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेति.

५. कथं समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? सोळसहि आकारेहि समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति. आरम्मणट्ठेन गोचरट्ठेन पहानट्ठेन परिच्चागट्ठेन वुट्ठानट्ठेन विवट्टनट्ठेन सन्तट्ठेन पणीतट्ठेन विमुत्तट्ठेन अनासवट्ठेन तरणट्ठेन अनिमित्तट्ठेन अप्पणिहितट्ठेन सुञ्ञतट्ठेन एकरसट्ठेन अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धट्ठेन.

कथं आरम्मणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधारम्मणो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधारम्मणा. इति आरम्मणट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘आरम्मणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं आरम्मणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति.

कथं गोचरट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति गोचरट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘गोचरट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं पहानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति पहानट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘पहानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं परिच्चागट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च परिच्चजतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च परिच्चजतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति परिच्चागट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘परिच्चागट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च वुट्ठहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च वुट्ठहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं विवट्टनट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च विवट्टतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च विवट्टतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति विवट्टनट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘विवट्टनट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं सन्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सन्तो होन्ति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सन्ता होति निरोधगोचरा. इति सन्तट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘सन्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं पणीतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि पणीतो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना पणीता होति निरोधगोचरा. इति पणीतट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘पणीतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं विमुत्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि कामासवा विमुत्तो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना अविज्जासवा विमुत्ता होति निरोधगोचरा. इति रागविरागा चेतोविमुत्ति अविज्जाविरागा पञ्ञा विमुत्तट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘विमुत्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं अनासवट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि कामासवेन अनासवो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना अविज्जासवेन अनासवा होति निरोधगोचरा. इति अनासवट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘अनासवट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं तरणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च तरतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च तरतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति तरणट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘तरणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं अनिमित्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सब्बनिमित्तेहि अनिमित्तो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सब्बनिमित्तेहि अनिमित्ता होति निरोधगोचरा. इति अनिमित्तट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘अनिमित्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं अप्पणिहितट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सब्बपणिधीहि अप्पणिहितो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सब्बपणिधीहि अप्पणिहिता होति निरोधगोचरा. इति अप्पणिहितट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘अप्पणिहितट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सब्बाभिनिवेसेहि सुञ्ञो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सब्बाभिनिवेसेहि सुञ्ञा होति निरोधगोचरा. इति सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति. इमेहि सोळसहि आकारेहि समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति, एवं समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति.

सुत्तन्तनिद्देसो.

२. धम्मुद्धच्चवारनिद्देसो

६. कथं धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति, ओभासो धम्मोति ओभासं आवज्जति, ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति, एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

अनिच्चतो मनसिकरोतो ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति. कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति, एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

दुक्खतो मनसिकरोतो…पे… अनत्ततो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति…पे… ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनत्ततो उपट्ठानं, अनिच्चतो उपट्ठानं, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो…पे… एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति’’.

रूपं अनिच्चतो मनसिकरोतो…पे… रूपं दुक्खतो मनसिकरोतो… रूपं अनत्ततो मनसिकरोतो… वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं अनिच्चतो मनसिकरोतो…पे… जरामरणं दुक्खतो मनसिकरोतो, जरामरणं अनत्ततो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति…पे… ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो. जरामरणं अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. जरामरणं अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, जरामरणं दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति. सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति. कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति.

७. ओभासे चेव ञाणे च, पीतिया च विकम्पति;

पस्सद्धिया सुखे चेव, येहि चित्तं पवेधति.

अधिमोक्खे च पग्गाहे, उपट्ठाने च कम्पति;

उपेक्खावज्जनाय चेव, उपेक्खाय च निकन्तिया.

इमानि दस ठानानि, पञ्ञा यस्स परिच्चिता;

धम्मुद्धच्चकुसलो होति, न च सम्मोह गच्छति.

विक्खिपति चेव किलिस्सति च, चवति चित्तभावना;

विक्खिपति न किलिस्सति, भावना परिहायति.

विक्खिपति न किलिस्सति, भावना न परिहायति;

न च विक्खिपते चित्तं न किलिस्सति, न चवति चित्तभावना.

इमेहि चतूहि ठानेहि चित्तस्स सङ्खेपविक्खेपविग्गहितं [सङ्खेपं विक्खेपं विग्गहितं (स्या.)] दस ठाने सम्पजानातीति.

युगनद्धकथा निट्ठिता.