२. युगनद्धवग्गो

१. युगनद्धकथा

१. एवं मे सुतं – एकं समयं आयस्मा आनन्दो कोसम्बियं विहरति घोसितारामे. तत्र खो आयस्मा आनन्दो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘आवुसो भिक्खवो’’ति. ‘‘आवुसो’’ति खो ते भिक्खू आयस्मतो आनन्दस्स पच्चस्सोसुं. आयस्मा आनन्दो एतदवोच –

‘‘यो हि कोचि, आवुसो, भिक्खु वा भिक्खुनी वा मम सन्तिके अरहत्तपत्तं [अरहत्तं (स्या.), अरहत्तपत्तिं अ. नि. ४.१७०] ब्याकरोति, सब्बसो चतूहि मग्गेहि एतेसं वा अञ्ञतरेन. कतमेहि चतूहि?

‘‘इधावुसो, भिक्खु समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेति. तस्स समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावयतो मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति [बहुलिं करोति (क.) अ. नि. ४.१७० पस्सितब्बा]. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेति. तस्स विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावयतो मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु समथविपस्सनं युगनद्धं [युगनन्धं (क. सी. अट्ठ.)] भावेति. तस्स समथविपस्सनं युगनद्धं भावयतो मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खुनो धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति. सो, आवुसो, समयो यं तं चित्तं अज्झत्तमेव [अज्झत्तञ्ञेव (स्या. क.)] सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायति. सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति. तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

‘‘यो हि कोचि, आवुसो, भिक्खु वा भिक्खुनी वा मम सन्तिके अरहत्तपत्तं ब्याकरोति, सब्बसो इमेहि चतूहि मग्गेहि, एतेसं वा अञ्ञतरेना’’ति.

१. सुत्तन्तनिद्देसो

२. कथं समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेति? नेक्खम्मवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. तत्थ जाते धम्मे अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. इति पठमं समथो, पच्छा विपस्सना. तेन वुच्चति – ‘‘समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना.

मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति? दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि मग्गो सञ्जायति, अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो मग्गो सञ्जायति, परिग्गहट्ठेन सम्मावाचा मग्गो सञ्जायति, समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तो मग्गो सञ्जायति, वोदानट्ठेन सम्माआजीवो मग्गो सञ्जायति, पग्गहट्ठेन सम्मावायामो मग्गो सञ्जायति, उपट्ठानट्ठेन सम्मासति मग्गो सञ्जायति, अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि मग्गो सञ्जायति – एवं मग्गो सञ्जायति.

सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति आसेवतीति कथं आसेवति? आवज्जन्तो आसेवति, जानन्तो आसेवति, पस्सन्तो आसेवति, पच्चवेक्खन्तो आसेवति, चित्तं अधिट्ठहन्तो आसेवति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो आसेवति, वीरियं पग्गण्हन्तो आसेवति, सतिं उपट्ठापेन्तो आसेवति, चित्तं समादहन्तो आसेवति, पञ्ञाय पजानन्तो आसेवति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो आसेवति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो आसेवति, पहातब्बं पजहन्तो आसेवति, भावेतब्बं भावेन्तो आसेवति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो आसेवति – एवं आसेवति.

भावेतीति कथं भावेति? आवज्जन्तो भावेति, जानन्तो भावेति, पस्सन्तो भावेति, पच्चवेक्खन्तो भावेति, चित्तं अधिट्ठहन्तो भावेति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो भावेति, वीरियं पग्गण्हन्तो भावेति, सतिं उपट्ठापेन्तो भावेति, चित्तं समादहन्तो भावेति, पञ्ञाय पजानन्तो भावेति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो भावेति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो भावेति, पहातब्बं पजहन्तो भावेति, भावेतब्बं भावेन्तो भावेति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो भावेति – एवं भावेति.

बहुलीकरोतीति कथं बहुलीकरोति? आवज्जन्तो बहुलीकरोति, जानन्तो बहुलीकरोति, पस्सन्तो बहुलीकरोति, पच्चवेक्खन्तो बहुलीकरोति, चित्तं अधिट्ठहन्तो बहुलीकरोति, सद्धाय अधिमुच्चन्तो बहुलीकरोति, वीरियं पग्गण्हन्तो बहुलीकरोति, सतिं उपट्ठापेन्तो बहुलीकरोति, चित्तं समादहन्तो बहुलीकरोति, पञ्ञाय पजानन्तो बहुलीकरोति, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो बहुलीकरोति, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो बहुलीकरोति, पहातब्बं पजहन्तो बहुलीकरोति, भावेतब्बं भावेन्तो बहुलीकरोति, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो बहुलीकरोति – एवं बहुलीकरोति.

तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति अनुसया ब्यन्तीहोन्तीति कथं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति? सोतापत्तिमग्गेन, सक्कायदिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामासो – इमानि तीणि सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; दिट्ठानुसयो, विचिकिच्छानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. सकदागामिमग्गेन ओळारिकं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; ओळारिको कामरागानुसयो, पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अनागामिमग्गेन अनुसहगतं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; अनुसहगतो कामरागानुसयो, पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अरहत्तमग्गेन रूपरागो, अरूपरागो, मानो, उद्धच्चं, अविज्जा – इमानि पञ्च सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; मानानुसयो, भवरागानुसयो, अविज्जानुसयो – इमे तयो अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

३. अब्यापादवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि…पे… आलोकसञ्ञावसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि…पे… पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेन पटिनिस्सग्गानुपस्सी पस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. तत्थ जाते धम्मे अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. इति पठमं समथो, पच्छा विपस्सना. तेन वुच्चति – ‘‘समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना.

मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति? दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि मग्गो सञ्जायति, अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो मग्गो सञ्जायति…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि मग्गो सञ्जायति. एवं मग्गो सञ्जायति.

सो तं मग्गं आसेवति भावेति बहुलीकरोति आसेवतीति कथं आसेवति? आवज्जन्तो आसेवति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो आसेवति, एवं आसेवति. भावेतीति कथं भावेति? आवज्जन्तो भावेति, जानन्तो भावेति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो भावेति, एवं भावेति. बहुलीकरोतीति कथं बहुलीकरोति? आवज्जन्तो बहुलीकरोति, जानन्तो बहुलीकरोति…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो बहुलीकरोति, एवं बहुलीकरोति.

तस्स तं मग्गं आसेवतो भावयतो बहुलीकरोतो सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्तीति कथं सञ्ञोजना पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति? सोतापत्तिमग्गेन सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छा सीलब्बतपरामासो – इमानि तीणि सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; दिट्ठानुसयो, विचिकिच्छानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. सकदागामिमग्गेन ओळारिकं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; ओळारिको कामरागानुसयो पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अनागामिमग्गेन अनुसहगतं कामरागसञ्ञोजनं, पटिघसञ्ञोजनं – इमानि द्वे सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; अनुसहगतो कामरागानुसयो, पटिघानुसयो – इमे द्वे अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. अरहत्तमग्गेन रूपरागो, अरूपरागो, मानो, उद्धच्चं, अविज्जा – इमानि पञ्च सञ्ञोजनानि पहीयन्ति; मानानुसयो, भवरागानुसयो, अविज्जानुसयो – इमे तयो अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेति.

४. कथं विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेति? अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. तत्थ जातानं धम्मानञ्च वोसग्गारम्मणता [वोस्सग्गारम्मणता (स्या. क.)] चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो. समाधि इति पठमं विपस्सना, पच्छा समथो. तेन वुच्चति – ‘‘विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

रूपं अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, रूपं दुक्खतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, रूपं अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. तत्थ जातानं धम्मानञ्च वोसग्गारम्मणता चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. इति पठमं विपस्सना, पच्छा समथो. तेन वुच्चति – ‘‘विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

वेदनं…पे… सञ्ञं … सङ्खारे… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना, जरामरणं दुक्खतो…पे… अनत्ततो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना. तत्थ जातानं धम्मानञ्च वोसग्गारम्मणता चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि. इति पठमं विपस्सना, पच्छा समथो. तेन वुच्चति – ‘‘विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं विपस्सनापुब्बङ्गमं समथं भावेति.

५. कथं समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? सोळसहि आकारेहि समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति. आरम्मणट्ठेन गोचरट्ठेन पहानट्ठेन परिच्चागट्ठेन वुट्ठानट्ठेन विवट्टनट्ठेन सन्तट्ठेन पणीतट्ठेन विमुत्तट्ठेन अनासवट्ठेन तरणट्ठेन अनिमित्तट्ठेन अप्पणिहितट्ठेन सुञ्ञतट्ठेन एकरसट्ठेन अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धट्ठेन.

कथं आरम्मणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधारम्मणो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधारम्मणा. इति आरम्मणट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘आरम्मणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं आरम्मणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति.

कथं गोचरट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति गोचरट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘गोचरट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं पहानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति पहानट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘पहानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं परिच्चागट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च परिच्चजतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च परिच्चजतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति परिच्चागट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘परिच्चागट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च वुट्ठहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च वुट्ठहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘वुट्ठानट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं विवट्टनट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च विवट्टतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसेहि च खन्धेहि च विवट्टतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति विवट्टनट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘विवट्टनट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं सन्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सन्तो होन्ति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सन्ता होति निरोधगोचरा. इति सन्तट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘सन्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं पणीतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि पणीतो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना पणीता होति निरोधगोचरा. इति पणीतट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘पणीतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं विमुत्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि कामासवा विमुत्तो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना अविज्जासवा विमुत्ता होति निरोधगोचरा. इति रागविरागा चेतोविमुत्ति अविज्जाविरागा पञ्ञा विमुत्तट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘विमुत्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं अनासवट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि कामासवेन अनासवो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना अविज्जासवेन अनासवा होति निरोधगोचरा. इति अनासवट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘अनासवट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं तरणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च तरतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि निरोधगोचरो, अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च तरतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना निरोधगोचरा. इति तरणट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘तरणट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं अनिमित्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सब्बनिमित्तेहि अनिमित्तो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सब्बनिमित्तेहि अनिमित्ता होति निरोधगोचरा. इति अनिमित्तट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘अनिमित्तट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं अप्पणिहितट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सब्बपणिधीहि अप्पणिहितो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सब्बपणिधीहि अप्पणिहिता होति निरोधगोचरा. इति अप्पणिहितट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘अप्पणिहितट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति.

कथं सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति? उद्धच्चं पजहतो चित्तस्स एकग्गता अविक्खेपो समाधि सब्बाभिनिवेसेहि सुञ्ञो होति निरोधगोचरो, अविज्जं पजहतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना सब्बाभिनिवेसेहि सुञ्ञा होति निरोधगोचरा. इति सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सना एकरसा होन्ति, युगनद्धा होन्ति, अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति. तेन वुच्चति – ‘‘सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेती’’ति. भावेतीति चतस्सो भावना – आसेवनट्ठेन भावना…पे… मग्गो सञ्जायतीति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं सुञ्ञतट्ठेन समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति. इमेहि सोळसहि आकारेहि समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति, एवं समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति.

सुत्तन्तनिद्देसो.

२. धम्मुद्धच्चवारनिद्देसो

६. कथं धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति, ओभासो धम्मोति ओभासं आवज्जति, ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति, एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

अनिच्चतो मनसिकरोतो ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति. कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति, एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति.

दुक्खतो मनसिकरोतो…पे… अनत्ततो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति…पे… ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो अनत्ततो उपट्ठानं, अनिच्चतो उपट्ठानं, दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो…पे… एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति’’.

रूपं अनिच्चतो मनसिकरोतो…पे… रूपं दुक्खतो मनसिकरोतो… रूपं अनत्ततो मनसिकरोतो… वेदनं…पे… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं… चक्खुं…पे… जरामरणं अनिच्चतो मनसिकरोतो…पे… जरामरणं दुक्खतो मनसिकरोतो, जरामरणं अनत्ततो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जति…पे… ञाणं उप्पज्जति, पीति उप्पज्जति, पस्सद्धि उप्पज्जति, सुखं उप्पज्जति, अधिमोक्खो उप्पज्जति, पग्गहो उप्पज्जति, उपट्ठानं उप्पज्जति, उपेक्खा उप्पज्जति, निकन्ति उप्पज्जति, ‘निकन्ति धम्मो’ति निकन्तिं आवज्जति. ततो विक्खेपो उद्धच्चं. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसो. जरामरणं अनत्ततो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. जरामरणं अनिच्चतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति, जरामरणं दुक्खतो उपट्ठानं यथाभूतं नप्पजानाति. तेन वुच्चति – ‘‘धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो होति. सो समयो, यं तं चित्तं अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति सन्निसीदति एकोदि होति समाधियति. तस्स मग्गो सञ्जायती’’ति. कथं मग्गो सञ्जायति…पे… एवं मग्गो सञ्जायति. एवं सञ्ञोजनानि पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्तीहोन्ति. एवं धम्मुद्धच्चविग्गहितं मानसं होति.

७. ओभासे चेव ञाणे च, पीतिया च विकम्पति;

पस्सद्धिया सुखे चेव, येहि चित्तं पवेधति.

अधिमोक्खे च पग्गाहे, उपट्ठाने च कम्पति;

उपेक्खावज्जनाय चेव, उपेक्खाय च निकन्तिया.

इमानि दस ठानानि, पञ्ञा यस्स परिच्चिता;

धम्मुद्धच्चकुसलो होति, न च सम्मोह गच्छति.

विक्खिपति चेव किलिस्सति च, चवति चित्तभावना;

विक्खिपति न किलिस्सति, भावना परिहायति.

विक्खिपति न किलिस्सति, भावना न परिहायति;

न च विक्खिपते चित्तं न किलिस्सति, न चवति चित्तभावना.

इमेहि चतूहि ठानेहि चित्तस्स सङ्खेपविक्खेपविग्गहितं [सङ्खेपं विक्खेपं विग्गहितं (स्या.)] दस ठाने सम्पजानातीति.

युगनद्धकथा निट्ठिता.

२. सच्चकथा

८. पुरिमनिदानं. ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे [सं. नि. ५.१०९०], तथानि अवितथानि अनञ्ञथानि. कतमानि चत्तारि? ‘इदं दुक्ख’न्ति, भिक्खवे, तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेतं; ‘अयं दुक्खसमुदयो’ति तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेतं, ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेतं, ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेतं. इमानि खो, भिक्खवे, चत्तारि तथानि अवितथानि अनञ्ञथानि’’.

१. पठमसुत्तन्तनिद्देसो

कथं दुक्खं तथट्ठेन सच्चं? चत्तारो दुक्खस्स दुक्खट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. दुक्खस्स पीळनट्ठो, सङ्खतट्ठो, सन्तापट्ठो, विपरिणामट्ठो – इमे चत्तारो दुक्खस्स दुक्खट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. एवं दुक्खं तथट्ठेन सच्चं.

कथं समुदयो तथट्ठेन सच्चं? चत्तारो समुदयस्स समुदयट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. समुदयस्स आयूहनट्ठो, निदानट्ठो, संयोगट्ठो पलिबोधट्ठो – इमे चत्तारो समुदयस्स समुदयट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. एवं समुदयो तथट्ठेन सच्चं.

कथं निरोधो तथट्ठेन सच्चं? चत्तारो निरोधस्स निरोधट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. निरोधस्स निस्सरणट्ठो, विवेकट्ठो, असङ्खतट्ठो, अमतट्ठो – इमे चत्तारो निरोधस्स निरोधट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. एवं निरोधो तथट्ठेन सच्चं.

कथं मग्गो तथट्ठेन सच्चं? चत्तारो मग्गस्स मग्गट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. मग्गस्स निय्यानट्ठो, हेतुट्ठो, दस्सनट्ठो, आधिपतेय्यट्ठो – इमे चत्तारो मग्गस्स मग्गट्ठा तथा अवितथा अनञ्ञथा. एवं मग्गो तथट्ठेन सच्चं.

९. कतिहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? चतूहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. तथट्ठेन, अनत्तट्ठेन, सच्चट्ठेन, पटिवेधट्ठेन – इमेहि चतूहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? चतूहाकारेहि तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स दुक्खट्ठो तथट्ठो, समुदयस्स समुदयट्ठो तथट्ठो, निरोधस्स निरोधट्ठो तथट्ठो, मग्गस्स मग्गट्ठो तथट्ठो – इमेहि चतूहाकारेहि तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं अनत्तट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? चतूहाकारेहि अनत्तट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स दुक्खट्ठो अनत्तट्ठो, समुदयस्स समुदयट्ठो अनत्तट्ठो, निरोधस्स निरोधट्ठो अनत्तट्ठो, मग्गस्स मग्गट्ठो अनत्तट्ठो – इमेहि चतूहाकारेहि अनत्तट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं सच्चट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? चतूहाकारेहि सच्चट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स दुक्खट्ठो सच्चट्ठो, समुदयस्स समुदयट्ठो सच्चट्ठो, निरोधस्स निरोधट्ठो सच्चट्ठो, मग्गस्स मग्गट्ठो सच्चट्ठो – इमेहि चतूहाकारेहि सच्चट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं पटिवेधट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? चतूहाकारेहि पटिवेधट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स दुक्खट्ठो पटिवेधट्ठो, समुदयस्स समुदयट्ठो पटिवेधट्ठो निरोधस्स निरोधट्ठो पटिवेधट्ठो, मग्गस्स मग्गट्ठो पटिवेधट्ठो – इमेहि चतूहाकारेहि पटिवेधट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

१०. कतिहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? यं अनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तं अनिच्चं, यं अनिच्चञ्च दुक्खञ्च तं अनत्ता. यं अनिच्चञ्च दुक्खञ्च अनत्ता च तं तथं. यं अनिच्चं च दुक्खञ्च अनत्ता च तथञ्च तं सच्चं. यं अनिच्चञ्च दुक्खञ्च अनत्ता च तथञ्च सच्चञ्च तं एकसङ्गहितं. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कतिहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? नवहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. तथट्ठेन, अनत्तट्ठेन, सच्चट्ठेन, पटिवेधट्ठेन, अभिञ्ञट्ठेन, परिञ्ञट्ठेन, पहानट्ठेन, भावनट्ठेन, सच्छिकिरियट्ठेन – इमेहि नवहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? नवहाकारेहि तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स दुक्खट्ठो तथट्ठो, समुदयस्स समुदयट्ठो तथट्ठो, निरोधस्स निरोधट्ठो तथट्ठो, मग्गस्स मग्गट्ठो तथट्ठो, अभिञ्ञाय अभिञ्ञट्ठो तथट्ठो, परिञ्ञाय परिञ्ञट्ठो तथट्ठो, पहानस्स पहानट्ठो तथट्ठो, भावनाय भावनट्ठो तथट्ठो, सच्छिकिरियाय सच्छिकिरियट्ठो तथट्ठो – इमेहि नवहाकारेहि तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं अनत्तट्ठेन… सच्चट्ठेन… पटिवेधट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? नवहाकारेहि पटिवेधट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स दुक्खट्ठो पटिवेधट्ठो, समुदयस्स समुदयट्ठो पटिवेधट्ठो, निरोधस्स निरोधट्ठो पटिवेधट्ठो, मग्गस्स मग्गट्ठो पटिवेधट्ठो, अभिञ्ञाय अभिञ्ञट्ठो पटिवेधट्ठो, परिञ्ञाय परिञ्ञट्ठो पटिवेधट्ठो, पहानस्स पहानट्ठो पटिवेधट्ठो, भावनाय भावनट्ठो पटिवेधट्ठो, सच्छिकिरियाय सच्छिकिरियट्ठो पटिवेधट्ठो – इमेहि नवहाकारेहि पटिवेधट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

११. कतिहाकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? द्वादसहि आकारेहि चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. तथट्ठेन, अनत्तट्ठेन, सच्चट्ठेन, पटिवेधट्ठेन, अभिजाननट्ठेन, परिजाननट्ठेन, धम्मट्ठेन, तथट्ठेन, ञातट्ठेन, सच्छिकिरियट्ठेन, फस्सनट्ठेन, अभिसमयट्ठेन – इमेहि द्वादसहि आकारेहि चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? सोळसहि आकारेहि तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स पीळनट्ठो, सङ्खतट्ठो, सन्तापट्ठो, विपरिणामट्ठो, तथट्ठो; समुदयस्स आयूहनट्ठो, निदानट्ठो, संयोगट्ठो, पलिबोधट्ठो तथट्ठो; निरोधस्स निस्सरणट्ठो, विवेकट्ठो, असङ्खतट्ठो, अमतट्ठो तथट्ठो; मग्गस्स निय्यानट्ठो, हेतुट्ठो, दस्सनट्ठो, आधिपतेय्यट्ठो तथट्ठो – इमेहि सोळसहि आकारेहि तथट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

कथं अनत्तट्ठेन…पे… सच्चट्ठेन… पटिवेधट्ठेन… अभिजाननट्ठेन… परिजाननट्ठेन… धम्मट्ठेन… तथट्ठेन… ञातट्ठेन… सच्छिकिरियट्ठेन… फस्सनट्ठेन… अभिसमयट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि? सोळसहि आकारेहि अभिसमयट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि. दुक्खस्स पीळनट्ठो, सङ्खतट्ठो, सन्तापट्ठो, विपरिणामट्ठो, अभिसमयट्ठो; समुदयस्स आयूहनट्ठो, निदानट्ठो, संयोगट्ठो, पलिबोधट्ठो, अभिसमयट्ठो; निरोधस्स निस्सरणट्ठो, विवेकट्ठो, असङ्खतट्ठो, अमतट्ठो, अभिसमयट्ठो; मग्गस्स निय्यानट्ठो, हेतुट्ठो, दस्सनट्ठो, आधिपतेय्यट्ठो, अभिसमयट्ठो – इमेहि सोळसहि आकारेहि अभिसमयट्ठेन चत्तारि सच्चानि एकसङ्गहितानि. यं एकसङ्गहितं तं एकत्तं. एकत्तं एकेन ञाणेन पटिविज्झतीति – चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधानि.

१२. सच्चानं कति लक्खणानि? सच्चानं द्वे लक्खणानि. सङ्खतलक्खणञ्च, असङ्खतलक्खणञ्च – सच्चानं इमानि द्वे लक्खणानि.

सच्चानं कति लक्खणानि? सच्चानं छ लक्खणानि. सङ्खतानं सच्चानं उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितानं अञ्ञथत्तं पञ्ञायति असङ्खतस्स सच्चस्स न उप्पादो पञ्ञायति, न वयो पञ्ञायति, न ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति – सच्चानं इमानि छ लक्खणानि.

सच्चानं कति लक्खणानि? सच्चानं द्वादस लक्खणानि. दुक्खसच्चस्स उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति; समुदयसच्चस्स उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति; मग्गसच्चस्स उप्पादो पञ्ञायति, वयो पञ्ञायति, ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति; निरोधसच्चस्स न उप्पादो पञ्ञायति, न वयो पञ्ञायति, न ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति – सच्चानं इमानि द्वादस लक्खणानि.

चतुन्नं सच्चानं कति कुसला, कति अकुसला, कति अब्याकता? समुदयसच्चं अकुसलं, मग्गसच्चं कुसलं, निरोधसच्चं अब्याकतं. दुक्खसच्चं सिया कुसलं, सिया अकुसलं, सिया अब्याकतं.

सिया तीणि सच्चानि एकसच्चेन सङ्गहितानि, एकसच्चं तीहि सच्चेहि सङ्गहितं? वत्थुवसेन परियायेन सियाति. कथञ्च सिया? यं दुक्खसच्चं अकुसलं, समुदयसच्चं अकुसलं – एवं अकुसलट्ठेन द्वे सच्चानि एकसच्चेन सङ्गहितानि, एकसच्चं द्वीहि सच्चेहि सङ्गहितं. यं दुक्खसच्चं कुसलं, मग्गसच्चं कुसलं – एवं कुसलट्ठेन द्वे सच्चानि एकसच्चेन सङ्गहितानि, एकसच्चं द्वीहि सच्चेहि सङ्गहितं. यं दुक्खसच्चं अब्याकतं, निरोधसच्चं अब्याकतं – एवं अब्याकतट्ठेन द्वे सच्चानि एकसच्चेन सङ्गहितानि, एकसच्चं द्वीहि सच्चेहि सङ्गहितं. एवं सिया तीणि सच्चानि एकसच्चेन सङ्गहितानि, एकसच्चं तीहि सच्चेहि सङ्गहितं वत्थुवसेन परियायेनाति.

२. दुतियसुत्तन्तपाळि

१३. ‘‘पुब्बे मे, भिक्खवे [सं. नि. ३.२६], सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो एतदहोसि – ‘को नु खो रूपस्स अस्सादो, को आदीनवो, किं निस्सरणं; को वेदनाय अस्सादो, को आदीनवो, किं निस्सरणं; को सञ्ञाय अस्सादो, को आदीनवो, किं निस्सरणं; को सङ्खारानं अस्सादो, को आदीनवो, किं निस्सरणं; को विञ्ञाणस्स अस्सादो, को आदीनवो, किं निस्सरण’न्ति? तस्स मय्हं, भिक्खवे, एतदहोसि – ‘यं खो रूपं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं – अयं रूपस्स अस्सादो. यं रूपं अनिच्चं, तं दुक्खं विपरिणामधम्मं – अयं रूपस्स आदीनवो. यो रूपस्मिं छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं – इदं रूपस्स निस्सरणं. यं वेदनं पटिच्च…पे… यं सञ्ञं पटिच्च… यं सङ्खारे पटिच्च… यं विञ्ञाणं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं – अयं विञ्ञाणस्स अस्सादो. यं विञ्ञाणं अनिच्चं तं दुक्खं विपरिणामधम्मं – अयं विञ्ञाणस्स आदीनवो. यो विञ्ञाणस्मिं छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं – इदं विञ्ञाणस्स निस्सरणं’’.

‘‘यावकीवञ्चाहं, भिक्खवे, इमेसं पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं एवं अस्सादञ्च अस्सादतो आदीनवञ्च आदीनवतो निस्सरणञ्च निस्सरणतो यथाभूतं नाब्भञ्ञासिं, नेव तावाहं, भिक्खवे, सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय ‘अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’ति पच्चञ्ञासिं [अभिसम्बुद्धो पच्चञ्ञासिं (स्या.) सं. नि. ३.२६ पस्सितब्बा] यतो च ख्वाहं, भिक्खवे, इमेसं पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं एवं अस्सादञ्च अस्सादतो आदीनवञ्च आदीनवतो निस्सरणञ्च निस्सरणतो यथाभूतं अब्भञ्ञासिं, अथाहं, भिक्खवे, ‘सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’ति पच्चञ्ञासिं. ञाणञ्च पन मे दस्सनं उदपादि – ‘अकुप्पा मे विमुत्ति [चेतोविमुत्ति (स्या. क.) सं. नि. ३.२७ पस्सितब्बा]. अयमन्तिमा जाति, नत्थि दानि पुनब्भवो’’’ति.

३. दुतियसुत्तन्तनिद्देसो

१४. यं रूपं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं रूपस्स अस्सादोति – पहानप्पटिवेधो समुदयसच्चं. यं रूपं अनिच्चं तं दुक्खं विपरिणामधम्मं, अयं रूपस्स आदीनवोति – परिञ्ञापटिवेधो दुक्खसच्चं. यो रूपस्मिं छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं, इदं रूपस्स निस्सरणन्ति – सच्छिकिरियापटिवेधो निरोधसच्चं. या इमेसु तीसु ठानेसु दिट्ठि सङ्कप्पो वाचा कम्मन्तो आजीवो वायामो सति समाधि – भावनापटिवेधो मग्गसच्चं.

यं वेदनं पटिच्च…पे… यं सञ्ञं पटिच्च… यं सङ्खारे पटिच्च… यं विञ्ञाणं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं विञ्ञाणस्स अस्सादोति – पहानप्पटिवेधो समुदयसच्चं. यं विञ्ञाणं अनिच्चं तं दुक्खं विपरिणामधम्मं, अयं विञ्ञाणस्स आदीनवोति – परिञ्ञापटिवेधो दुक्खसच्चं. यो विञ्ञाणस्मिं छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं, इदं विञ्ञाणस्स निस्सरणन्ति – सच्छिकिरियापटिवेधो निरोधसच्चं. या इमेसु तीसु ठानेसु दिट्ठि सङ्कप्पो वाचा कम्मन्तो आजीवो वायामो सति समाधि – भावनापटिवेधो मग्गसच्चं.

१५. सच्चन्ति कतिहाकारेहि सच्चं? एसनट्ठेन, परिग्गहट्ठेन, पटिवेधट्ठेन. कथं एसनट्ठेन सच्चं? जरामरणं किंनिदानं, किंसमुदयं, किंजातिकं, किंपभवन्ति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. जरामरणं जातिनिदानं, जातिसमुदयं, जातिजातिकं, जातिप्पभवन्ति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. जरामरणञ्च पजानाति, जरामरणसमुदयञ्च पजानाति, जरामरणनिरोधञ्च पजानाति, जरामरणनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

जाति किंनिदाना, किंसमुदया, किंजातिका, किंपभवाति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. जाति भवनिदाना, भवसमुदया, भवजातिका, भवप्पभवाति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. जातिञ्च पजानाति, जातिसमुदयञ्च पजानाति, जातिनिरोधञ्च पजानाति, जातिनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

भवो किंनिदानो, किंसमुदयो, किंजातिको, किंपभवोति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. भवो उपादाननिदानो, उपादानसमुदयो, उपादानजातिको, उपादानप्पभवोति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. भवं च पजानाति, भवसमुदयञ्च पजानाति, भवनिरोधञ्च पजानाति, भवनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

उपादानं किंनिदानं, किंसमुदयं, किंजातिकं, किंपभवन्ति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. उपादानं तण्हानिदानं, तण्हासमुदयं, तण्हाजातिकं, तण्हापभवन्ति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. उपादानञ्च पजानाति, उपादानसमुदयञ्च पजानाति, उपादाननिरोधञ्च पजानाति उपादाननिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

तण्हा किंनिदाना, किंसमुदया, किंजातिका, किंपभवाति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. तण्हा वेदनानिदाना, वेदनासमुदया, वेदनाजातिका, वेदनापभवाति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. तण्हञ्च पजानाति, तण्हासमुदयञ्च पजानाति, तण्हानिरोधञ्च पजानाति, तण्हानिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

वेदना किंनिदाना, किंसमुदया, किंजातिका, किंपभवाति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. वेदना फस्सनिदाना, फस्ससमुदया, फस्सजातिका, फस्सप्पभवाति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. वेदनञ्च पजानाति, वेदनासमुदयञ्च पजानाति, वेदनानिरोधञ्च पजानाति, वेदनानिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

फस्सो किंनिदानो, किंसमुदयो, किंजातिको, किंपभवोति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. फस्सो सळायतननिदानो, सळायतनसमुदयो, सळायतनजातिको, सळायतनप्पभवोति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. फस्सञ्च पजानाति, फस्ससमुदयञ्च पजानाति, फस्सनिरोधञ्च पजानाति, फस्सनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

सळायतनं किंनिदानं, किंसमुदयं, किंजातिकं, किंपभवन्ति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. सळायतनं नामरूपनिदानं, नामरूपसमुदयं, नामरूपजातिकं, नामरूपप्पभवन्ति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. सळायतनञ्च पजानाति, सळायतनसमुदयञ्च पजानाति, सळायतननिरोधञ्च पजानाति, सळायतननिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

नामरूपं किंनिदानं, किंसमुदयं, किंजातिकं, किंपभवन्ति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. नामरूपं विञ्ञाणनिदानं, विञ्ञाणसमुदयं, विञ्ञाणजातिकं, विञ्ञाणप्पभवन्ति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. नामरूपञ्च पजानाति, नामरूपसमुदयञ्च पजानाति, नामरूपनिरोधञ्च पजानाति, नामरूपनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

विञ्ञाणं किंनिदानं, किंसमुदयं, किंजातिकं, किंपभवन्ति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. विञ्ञाणं सङ्खारनिदानं, सङ्खारसमुदयं, सङ्खारजातिकं, सङ्खारप्पभवन्ति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. विञ्ञाणञ्च पजानाति, विञ्ञाणसमुदयञ्च पजानाति, विञ्ञाणनिरोधञ्च पजानाति, विञ्ञाणनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

सङ्खारा किंनिदाना, किंसमुदया, किंजातिका, किंपभवाति – एवं एसनट्ठेन सच्चं. सङ्खारा अविज्जानिदाना, अविज्जासमुदया, अविज्जाजातिका, अविज्जापभवाति – एवं परिग्गहट्ठेन सच्चं. सङ्खारे च पजानाति, सङ्खारसमुदयञ्च पजानाति, सङ्खारनिरोधञ्च पजानाति, सङ्खारनिरोधगामिनिं पटिपदञ्च पजानाति – एवं पटिवेधट्ठेन सच्चं.

१६. जरामरणं दुक्खसच्चं, जाति समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. जाति दुक्खसच्चं, भवो समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. भवो दुक्खसच्चं, उपादानं समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. उपादानं दुक्खसच्चं, तण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. तण्हा दुक्खसच्चं, वेदना समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. वेदना दुक्खसच्चं, फस्सो समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. फस्सो दुक्खसच्चं, सळायतनं समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. सळायतनं दुक्खसच्चं, नामरूपं समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. नामरूपं दुक्खसच्चं, विञ्ञाणं समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. विञ्ञाणं दुक्खसच्चं, सङ्खारा समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. सङ्खारा दुक्खसच्चं, अविज्जा समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं.

जरामरणं सिया दुक्खसच्चं, सिया समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चं. जाति सिया दुक्खसच्चं, सिया समुदयसच्चं…पे… भवो सिया दुक्खसच्चं, सिया समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना मग्गसच्चन्ति.

भाणवारो.

सच्चकथा निट्ठिता.

३. बोज्झङ्गकथा

१७. सावत्थिनिदानं. ‘‘सत्तिमे, भिक्खवे [सं. नि. ५.२००], बोज्झङ्गा. कतमे सत्त? सतिसम्बोज्झङ्गो, धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो, वीरियसम्बोज्झङ्गो, पीतिसम्बोज्झङ्गो, पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो, समाधिसम्बोज्झङ्गो, उपेक्खासम्बोज्झङ्गो – इमे खो, भिक्खवे, सत्त बोज्झङ्गा’’.

बोज्झङ्गाति केनट्ठेन बोज्झङ्गा? बोधाय संवत्तन्तीति – बोज्झङ्गा. बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनुबुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पटिबुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सम्बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

बुज्झनट्ठेन बोज्झङ्गा, अनुबुज्झनट्ठेन बोज्झङ्गा, पटिबुज्झनट्ठेन बोज्झङ्गा, सम्बुज्झनट्ठेन बोज्झङ्गा.

बोधेन्तीति – बोज्झङ्गा. अनुबोधेन्तीति – बोज्झङ्गा. पटिबोधेन्तीति – बोज्झङ्गा. सम्बोधेन्तीति – बोज्झङ्गा.

बोधनट्ठेन बोज्झङ्गा, अनुबोधनट्ठेन बोज्झङ्गा, पटिबोधनट्ठेन बोज्झङ्गा, सम्बोधनट्ठेन बोज्झङ्गा.

बोधिपक्खियट्ठेन बोज्झङ्गा, अनुबोधिपक्खियट्ठेन बोज्झङ्गा, पटिबोधिपक्खियट्ठेन बोज्झङ्गा, सम्बोधिपक्खियट्ठेन बोज्झङ्गा.

बुद्धिलभनट्ठेन बोज्झङ्गा, बुद्धिपटिलभनट्ठेन बोज्झङ्गा, बुद्धिरोपनट्ठेन बोज्झङ्गा, बुद्धिअभिरोपनट्ठेन बोज्झङ्गा, बुद्धिपापनट्ठेन बोज्झङ्गा, बुद्धिसम्पापनट्ठेन बोज्झङ्गा.

मूलमूलकादिदसकं

१८. मूलट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपरिपूरणट्ठेन [मूलपरिपूरट्ठेन (स्या. क.) एवमुपरिपि] बोज्झङ्गा, मूलपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, मूलपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

हेतुट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, हेतुपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

पच्चयट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, पच्चयपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

विसुद्धट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, विसुद्धिपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

अनवज्जट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, अनवज्जपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

नेक्खम्मट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, नेक्खम्मपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

विमुत्तट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, विमुत्तिपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

अनासवट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, अनासवपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

विवेकट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, विवेकपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

वोसग्गट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गचरियट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपरिग्गहट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपरिवारट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपरिपूरणट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपरिपाकट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपटिसम्भिदट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपटिसम्भिदापापनट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठेन बोज्झङ्गा, वोसग्गपटिसम्भिदाय वसीभावप्पत्तानम्पि बोज्झङ्गा.

१९. मूलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. हेतुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पच्चयट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विसुद्धट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनवज्जट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. नेक्खम्मट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमुत्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनासवट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विवेकट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वोसग्गट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

मूलचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. हेतुचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पच्चयचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विसुद्धिचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनवज्जचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. नेक्खम्मचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमुत्तिचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनासवचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विवेकचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वोसग्गचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

मूलपरिग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपरिग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मूलपरिवारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपरिवारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मूलपरिपूरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपरिपूरट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मूलपरिपाकट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपरिपाकट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मूलपटिसम्भिदट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपटिसम्भिदट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मूलपटिसम्भिदापापनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपटिसम्भिदापापनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मूलपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वोसग्गपटिसम्भिदाय वसीभावट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे….

परिग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. परिवारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. परिपूरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकग्गट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अविक्खेपट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अविसारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनाविलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनिञ्जनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्तुपट्ठानवसेन चित्तस्स ठितट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. आरम्मणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. गोचरट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पहानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. परिच्चागट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वुट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विवट्टनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सन्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पणीतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमुत्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनासवट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. तरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनिमित्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अप्पणिहितट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सुञ्ञतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकरसट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनतिवत्तनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. युगनद्धट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निय्यानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. हेतुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. दस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. आधिपतेय्यट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

समथस्स अविक्खेपट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विपस्सनाय अनुपस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समथविपस्सनानं एकरसट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. युगनद्धस्स अनतिवत्तनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सिक्खाय समादानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. आरम्मणस्स गोचरट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. लीनस्स चित्तस्स पग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. उद्धतस्स चित्तस्स निग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. उभोविसुद्धानं अज्झुपेक्खनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विसेसाधिगमट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. उत्तरि पटिवेधट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सच्चाभिसमयट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निरोधे पतिट्ठापकट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… पञ्ञिन्द्रियस्स दस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सद्धाबलस्स अस्सद्धिये अकम्पियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… पञ्ञाबलस्स अविज्जाय अकम्पियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सतिसम्बोज्झङ्गस्स उपट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स पटिसङ्खानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सम्मादिट्ठिया दस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… सम्मासमाधिस्स अविक्खेपट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

इन्द्रियानं आधिपतेय्यट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. बलानं अकम्पियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निय्यानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मग्गस्स हेतुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सतिपट्ठानानं उपट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सम्मप्पधानानं पदहनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. इद्धिपादानं इज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सच्चानं तथट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पयोगानं पटिप्पस्सद्धट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. फलानं सच्छिकिरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

वितक्कस्स अभिनिरोपनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विचारस्स उपविचारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पीतिया फरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सुखस्स अभिसन्दनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स एकग्गट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

आवज्जनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विजाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पजाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सञ्जाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकोदट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अभिञ्ञाय ञातट्ठं [अभिञ्ञेय्यत्थं (स्या.)] बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. परिञ्ञाय तीरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पहानस्स परिच्चागट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. भावनाय एकरसट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सच्छिकिरियाय फस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. खन्धानं खन्धट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. धातूनं धातुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. आयतनानं आयतनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सङ्खतानं सङ्खतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. असङ्खतस्स असङ्खतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

चित्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तानन्तरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स वुट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स विवट्टनट्ठं [विवज्जनट्ठं (स्या.)] बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स हेतुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स पच्चयट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स वत्थुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स भूमट्ठं [भुम्मट्ठं (स्या.) पटि. म. १.१४ पस्सितब्बा] बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स आरम्मणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स गोचरट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स चरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स गतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स अभिनीहारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स निय्यानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. चित्तस्स निस्सरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

एकत्ते आवज्जनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते विजाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते पजाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सञ्जाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते एकोदट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. ( ) [(एकत्ते उपनिबन्धनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा) (सब्बत्थ)]. एकत्ते पक्खन्दनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते पसीदनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सन्तिट्ठनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते विमुच्चनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते एतं सन्तन्ति पस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते यानीकतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते वत्थुकतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते अनुट्ठितट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते परिचितट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सुसमारद्धट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते परिग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते परिवारट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते परिपूरणट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते समोधानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते अधिट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते आसेवनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते भावनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते बहुलीकम्मट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सुसमुग्गतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सुविमुत्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते बुज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते अनुबुज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते पटिबुज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सम्बुज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते बोधनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते अनुबोधनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते पटिबोधनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सम्बुज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते बोधिपक्खियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते अनुबोधिपक्खियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते पटिबोधिपक्खियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सम्बोधिपक्खियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते जोतनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते उज्जोतनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते अनुजोतनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते पटिजोतनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. एकत्ते सञ्जोतनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

पतापनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विरोचनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. किलेसानं सन्तापनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अमलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निम्मलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समयट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विवेकट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विवेकचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विरागट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विरागचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निरोधट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निरोधचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वोसग्गट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वोसग्गचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमुत्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमुत्तिचरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

छन्दट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स मूलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स पादट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स पधानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स इज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स अधिमोक्खट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स पग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स उपट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स अविक्खेपट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. छन्दस्स दस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

वीरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… चित्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… वीमंसट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय मूलट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय पादट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय पधानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय इज्झनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय अधिमोक्खट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय पग्गहट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय उपट्ठानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय अविक्खेपट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वीमंसाय दस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

दुक्खट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. दुक्खस्स पीळनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. दुक्खस्स सङ्खतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. दुक्खस्स सन्तापट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. दुक्खस्स विपरिणामट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समुदयट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समुदयस्स आयूहनट्ठं निदानट्ठं सञ्ञोगट्ठं पलिबोधट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निरोधट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निरोधस्स निस्सरणट्ठं विवेकट्ठं असङ्खतट्ठं अमतट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मग्गट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मग्गस्स निय्यानट्ठं हेतुट्ठं दस्सनट्ठं आधिपतेय्यट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

तथट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनत्तट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सच्चट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पटिवेधट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अभिजाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. परिजाननट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. धम्मट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. धातुट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. ञातट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सच्छिकिरियट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. फस्सनट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अभिसमयट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

नेक्खम्मं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अब्यापादं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. आलोकसञ्ञं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अविक्खेपं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. धम्मववत्थानं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. ञाणं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पामोज्जं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पठमं झानं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… अरहत्तमग्गं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अरहत्तफलसमापत्तिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अस्सद्धिये अकम्पियट्ठेन सद्धाबलं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… अविज्जाय अकम्पियट्ठेन पञ्ञाबलं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. उपट्ठानट्ठेन सतिसम्बोज्झङ्गं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… पटिसङ्खानट्ठेन उपेक्खासम्बोज्झङ्गं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा…पे… अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अकम्पियट्ठेन बलं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. निय्यानट्ठं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. हेतुट्ठेन मग्गं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठानं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पदहनट्ठेन सम्मप्पधानं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. इज्झनट्ठेन इद्धिपादं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. तथट्ठेन सच्चं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अविक्खेपट्ठेन समथं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनुपस्सनट्ठे विपस्सनं …पे… एकरसट्ठेन समथविपस्सनं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. संवरट्ठेन सीलविसुद्धिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मुत्तट्ठेन विमोक्खं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पटिवेधट्ठेन विज्जं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. परिच्चागट्ठेन विमुत्तिं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समुच्छेदट्ठेन खये ञाणं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पटिप्पस्सद्धट्ठेन अनुप्पादे ञाणं बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

छन्दं मूलट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. मनसिकारं समुट्ठानट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. फस्सं समोधानट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. वेदनं समोसरणट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. समाधिं पमुखट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. सतिं आधिपतेय्यट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. पञ्ञं ततुत्तरट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. विमुत्तिं सारट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा. अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन बुज्झन्तीति – बोज्झङ्गा.

२०. सावत्थिनिदानं. तत्र खो आयस्मा सारिपुत्तो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘आवुसो भिक्खवो’’ति [आवुसोति (स्या.) सं. नि. ५.१८५ पस्सितब्बा]. ‘‘आवुसो’’ति खो ते भिक्खू आयस्मतो सारिपुत्तस्स पच्चस्सोसुं. आयस्मा सारिपुत्तो एतदवोच –

‘‘सत्तिमे, आवुसो, बोज्झङ्गा. कतमे सत्त? सतिसम्बोज्झङ्गो, धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो…पे… उपेक्खासम्बोज्झङ्गो – इमे खो, आवुसो, सत्त बोज्झङ्गा. इमेसं ख्वाहं, आवुसो, सत्तन्नं बोज्झङ्गानं येन येन बोज्झङ्गेन आकङ्खामि पुब्बण्हसमयं विहरितुं, तेन तेन बोज्झङ्गेन पुब्बण्हसमयं विहरामि. येन येन बोज्झङ्गेन आकङ्खामि मज्झन्हिकसमयं…पे… सायन्हसमयं विहरितुं, तेन तेन बोज्झङ्गेन सायन्हसमयं विहरामि. सतिसम्बोज्झङ्गो इति चे मे, ‘आवुसो, होति, अप्पमाणो’ति मे होति, ‘सुसमारद्धो’ति मे होति. तिट्ठन्तञ्च नं [तिट्ठन्तं चरं (स्या.) सं. नि. ५.१८५ पस्सितब्बा] ‘तिट्ठती’ति पजानामि. सचेपि मे चवति, ‘इदप्पच्चया मे चवती’ति पजानामि. धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो…पे… उपेक्खासम्बोज्झङ्गो इति चे मे, आवुसो, होति, ‘अप्पमाणो’ति मे होति, ‘सुसमारद्धो’ति मे होति. तिट्ठन्तञ्च नं ‘तिट्ठती’ति पजानामि. सचेपि मे चवति, ‘इदप्पच्चया मे चवती’ति पजानामि.

‘‘सेय्यथापि, आवुसो, रञ्ञो वा राजमहामत्तस्स वा नानारत्तानं दुस्सानं दुस्सकरण्डको पूरो अस्स. सो यञ्ञदेव दुस्सयुगं आकङ्खेय्य पुब्बण्हसमयं पारुपितुं, तं तदेव दुस्सयुगं पुब्बण्हसमयं पारुपेय्य. यञ्ञदेव दुस्सयुगं आकङ्खेय्य मज्झन्हिकसमयं…पे… सायन्हसमयं पारुपितुं, तं तदेव दुस्सयुगं सायन्हसमयं पारुपेय्य. एवमेव ख्वाहं, आवुसो, इमेसं सत्तन्नं बोज्झङ्गानं येन येन बोज्झङ्गेन आकङ्खामि पुब्बण्हसमयं विहरितुं, तेन तेन बोज्झङ्गेन पुब्बण्हसमयं विहरामि. येन येन बोज्झङ्गेन आकङ्खामि मज्झन्हिकसमयं…पे… सायन्हसमयं विहरितुं, तेन तेन बोज्झङ्गेन सायन्हसमयं विहरामि. सतिसम्बोज्झङ्गो इति चे मे, आवुसो, होति, ‘अप्पमाणो’ति मे होति, ‘सुसमारद्धो’ति मे होति. तिट्ठन्तञ्च नं ‘तिट्ठती’ति पजानामि. सचेपि मे चवति, ‘इदप्पच्चया मे चवती’ति पजानामि…पे… उपेक्खासम्बोज्झङ्गो इति चे मे, आवुसो, होति, ‘अप्पमाणो’ति मे होति, ‘सुसमारद्धो’ति मे होति. तिट्ठन्तञ्च नं ‘तिट्ठती’ति पजानामि. सचेपि मे चवति, ‘इदप्पच्चया मे चवती’ति पजानामि’’.

सुत्तन्तनिद्देसो

२१. कथं सतिसम्बोज्झङ्गो इति चे मे होतीति बोज्झङ्गो? यावता निरोधूपट्ठाति तावता सतिसम्बोज्झङ्गो. इति चे मे होतीति बोज्झङ्गो. सेय्यथापि तेलप्पदीपस्स झायतो यावता अच्चि तावता वण्णो, यावता वण्णो तावता अच्चि. एवमेव यावता निरोधूपट्ठाति तावता सतिसम्बोज्झङ्गो. इति चे मे होतीति बोज्झङ्गो.

कथं अप्पमाणो इति चे मे होतीति बोज्झङ्गो? पमाणबद्धा [पमाणवन्ता (स्या.), अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] किलेसा, सब्बे च परियुट्ठाना, ये च सङ्खारा पोनोभविका अप्पमाणो निरोधो अचलट्ठेन असङ्खतट्ठेन. यावता निरोधूपट्ठाति तावता अप्पमाणो. इति चे मे होतीति बोज्झङ्गो.

कथं सुसमारद्धो इति चे मे होतीति – बोज्झङ्गो? विसमा किलेसा, सब्बे च परियुट्ठाना, ये च सङ्खारा पोनोभविका, समधम्मो निरोधो सन्तट्ठेन पणीतट्ठेन. यावता निरोधूपट्ठाति तावता सुसमारद्धो इति चे मे होतीति बोज्झङ्गो.

कथं ‘‘तिट्ठन्तञ्च नं तिट्ठती’’ति पजानामि; सचेपि चवति ‘‘इदप्पच्चया चवती’’ति पजानामि? कतिहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति? कतिहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो चवति? अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति. अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो चवति.

कतमेहि अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति? अनुप्पादं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, उप्पादं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, अप्पवत्तं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, पवत्तं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, अनिमित्तं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, निमित्तं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, निरोधं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, सङ्खारे अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति – इमेहि अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति.

कतमेहि अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो चवति? उप्पादं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, अनुप्पादं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, पवत्तं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, अप्पवत्तं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, निमित्तं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, अनिमित्तं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, सङ्खारे आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति, निरोधं अनावज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो चवति – इमेहि अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो चवति. एवं ‘‘तिट्ठन्तञ्च नं तिट्ठती’’ति पजानामि. सचेपि चवति, ‘‘इदप्पच्चया मे चवती’’ति पजानामि…पे….