१. पठमसुत्तन्तनिद्देसो

१८४. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भिक्खवो’’ति. ‘‘भदन्ते’’ति [‘‘भद्दन्ते’’ति (क.)] ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं. भगवा एतदवोच –

‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं – इमानि खो, भिक्खवे, पञ्चिन्द्रियानि’’ [सं. नि. ५.४७१].

१८५. इमानि पञ्चिन्द्रियानि कतिहाकारेहि विसुज्झन्ति? इमानि पञ्चिन्द्रियानि पन्नरसहि आकारेहि विसुज्झन्ति. अस्सद्धे पुग्गले परिवज्जयतो, सद्धे पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पसादनीये सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि सद्धिन्द्रियं विसुज्झति. कुसीते पुग्गले परिवज्जयतो, आरद्धवीरिये पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सम्मप्पधाने पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि वीरियिन्द्रियं विसुज्झति. मुट्ठस्सती पुग्गले परिवज्जयतो, उपट्ठितस्सती पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सतिपट्ठाने पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि सतिन्द्रियं विसुज्झति. असमाहिते पुग्गले परिवज्जयतो, समाहिते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, झानविमोक्खे पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि समाधिन्द्रियं विसुज्झति. दुप्पञ्ञे पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्ञवन्ते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, गम्भीरञाणचरियं पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि पञ्ञिन्द्रियं विसुज्झति. इति इमे पञ्च पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्च पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पञ्च सुत्तन्तक्खन्धे पच्चवेक्खतो – इमेहि पन्नरसहि आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि विसुज्झन्ति.

कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं भावना होति? दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, दसहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं भावना होति. अस्सद्धियं पजहन्तो सद्धिन्द्रियं भावेति, सद्धिन्द्रियं भावेन्तो अस्सद्धियं पजहति; कोसज्जं पजहन्तो वीरियिन्द्रियं भावेति, वीरियिन्द्रियं भावेन्तो कोसज्जं पजहति; पमादं पजहन्तो सतिन्द्रियं भावेति, सतिन्द्रियं भावेन्तो पमादं पजहति; उद्धच्चं पजहन्तो समाधिन्द्रियं भावेति, समाधिन्द्रियं भावेन्तो उद्धच्चं पजहति; अविज्जं पजहन्तो पञ्ञिन्द्रियं भावेति, पञ्ञिन्द्रियं भावेन्तो अविज्जं पजहति. इमेहि दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, इमेहि दसहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं भावना होति.

कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि? दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि. अस्सद्धियस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता सद्धिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; सद्धिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता अस्सद्धियं पहीनं होति सुप्पहीनं. कोसज्जस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता वीरियिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; वीरियिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता कोसज्जं पहीनं होति सुप्पहीनं. पमादस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता सतिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; सतिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता पमादो पहीनो होति सुप्पहीनो. उद्धच्चस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता समाधिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; समाधिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता उद्धच्चं पहीनं होति सुप्पहीनं. अविज्जाय पहीनत्ता पञ्ञिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; पञ्ञिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता अविज्जा पहीना होति सुप्पहीना. इमेहि दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि.

१८६. कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च? चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. सोतापत्तिमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; सोतापत्तिफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. सकदागामिमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; सकदागामिफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. अनागामिमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; अनागामिफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. अरहत्तमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; अरहत्तफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. इति चतस्सो मग्गविसुद्धियो, चतस्सो फलविसुद्धियो, चतस्सो समुच्छेदविसुद्धियो, चतस्सो पटिप्पस्सद्धिविसुद्धियो. इमेहि चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; इमेहि चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च.

कतिनं पुग्गलानं इन्द्रियभावना; कति पुग्गला भावितिन्द्रिया? अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना; तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया. कतमेसं अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना? सत्तन्नञ्च सेक्खानं, पुथुज्जनकल्याणकस्स च – इमेसं अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना. कतमे तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया? सवनेन बुद्धो तथागतस्स सावको खीणासवो भावितिन्द्रियो, सयं भूतट्ठेन पच्चेकसम्बुद्धो भावितिन्द्रियो, अप्पमेय्यट्ठेन तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो भावितिन्द्रियो – इमे तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया. इति इमेसं अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना; इमे तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया.

सुत्तन्तनिद्देसो पठमो.