४. इन्द्रियकथा
१. पठमसुत्तन्तनिद्देसो
१८४. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भिक्खवो’’ति. ‘‘भदन्ते’’ति [‘‘भद्दन्ते’’ति (क.)] ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं. भगवा एतदवोच –
‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं – इमानि खो, भिक्खवे, पञ्चिन्द्रियानि’’ [सं. नि. ५.४७१].
१८५. इमानि पञ्चिन्द्रियानि कतिहाकारेहि विसुज्झन्ति? इमानि पञ्चिन्द्रियानि पन्नरसहि आकारेहि विसुज्झन्ति. अस्सद्धे पुग्गले परिवज्जयतो, सद्धे पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पसादनीये सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि सद्धिन्द्रियं विसुज्झति. कुसीते पुग्गले परिवज्जयतो, आरद्धवीरिये पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सम्मप्पधाने पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि वीरियिन्द्रियं विसुज्झति. मुट्ठस्सती पुग्गले परिवज्जयतो, उपट्ठितस्सती पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सतिपट्ठाने पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि सतिन्द्रियं विसुज्झति. असमाहिते पुग्गले परिवज्जयतो, समाहिते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, झानविमोक्खे पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि समाधिन्द्रियं विसुज्झति. दुप्पञ्ञे पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्ञवन्ते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, गम्भीरञाणचरियं पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि पञ्ञिन्द्रियं विसुज्झति. इति इमे पञ्च पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्च पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पञ्च सुत्तन्तक्खन्धे पच्चवेक्खतो – इमेहि पन्नरसहि आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि विसुज्झन्ति.
कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं भावना होति? दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, दसहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं भावना होति. अस्सद्धियं पजहन्तो सद्धिन्द्रियं भावेति, सद्धिन्द्रियं भावेन्तो अस्सद्धियं पजहति; कोसज्जं पजहन्तो वीरियिन्द्रियं भावेति, वीरियिन्द्रियं भावेन्तो कोसज्जं पजहति; पमादं पजहन्तो सतिन्द्रियं भावेति, सतिन्द्रियं भावेन्तो पमादं पजहति; उद्धच्चं पजहन्तो समाधिन्द्रियं भावेति, समाधिन्द्रियं भावेन्तो उद्धच्चं पजहति; अविज्जं पजहन्तो पञ्ञिन्द्रियं भावेति, पञ्ञिन्द्रियं भावेन्तो अविज्जं पजहति. इमेहि दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, इमेहि दसहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं भावना होति.
कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि? दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि. अस्सद्धियस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता सद्धिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; सद्धिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता अस्सद्धियं पहीनं होति सुप्पहीनं. कोसज्जस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता वीरियिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; वीरियिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता कोसज्जं पहीनं होति सुप्पहीनं. पमादस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता सतिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; सतिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता पमादो पहीनो होति सुप्पहीनो. उद्धच्चस्स पहीनत्ता सुप्पहीनत्ता समाधिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; समाधिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता उद्धच्चं पहीनं होति सुप्पहीनं. अविज्जाय पहीनत्ता पञ्ञिन्द्रियं भावितं होति सुभावितं; पञ्ञिन्द्रियस्स भावितत्ता सुभावितत्ता अविज्जा पहीना होति सुप्पहीना. इमेहि दसहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि.
१८६. कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति, कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च? चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. सोतापत्तिमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; सोतापत्तिफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. सकदागामिमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; सकदागामिफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. अनागामिमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; अनागामिफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. अरहत्तमग्गक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; अरहत्तफलक्खणे पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च. इति चतस्सो मग्गविसुद्धियो, चतस्सो फलविसुद्धियो, चतस्सो समुच्छेदविसुद्धियो, चतस्सो पटिप्पस्सद्धिविसुद्धियो. इमेहि चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावियन्ति; इमेहि चतूहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि भावितानि चेव होन्ति सुभावितानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च.
कतिनं पुग्गलानं इन्द्रियभावना; कति पुग्गला भावितिन्द्रिया? अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना; तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया. कतमेसं अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना? सत्तन्नञ्च सेक्खानं, पुथुज्जनकल्याणकस्स च – इमेसं अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना. कतमे तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया? सवनेन बुद्धो तथागतस्स सावको खीणासवो भावितिन्द्रियो, सयं भूतट्ठेन पच्चेकसम्बुद्धो भावितिन्द्रियो, अप्पमेय्यट्ठेन तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो भावितिन्द्रियो – इमे तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया. इति इमेसं अट्ठन्नं पुग्गलानं इन्द्रियभावना; इमे तयो पुग्गला भावितिन्द्रिया.
सुत्तन्तनिद्देसो पठमो.
२. दुतियसुत्तन्तनिद्देसो
१८७. सावत्थिनिदानं. ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं. ये हि केचि, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा इमेसं पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च यथाभूतं नप्पजानन्ति, न मे ते, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा समणेसु [चेव (क.) सं. नि. ५.४७६] वा समणसम्मता, ब्राह्मणेसु वा ब्राह्मणसम्मता; न च पनेते आयस्मन्ता [आयस्मन्तो सं. नि. ५.४७६] सामञ्ञत्थं वा ब्रह्मञ्ञत्थं वा दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरन्ति. ये च खो केचि [ये केचि खो (स्या.), ये हि केचि खो (क.) सं. नि. ५.४७६ पस्सितब्बा] भिक्खवे समणा वा ब्राह्मणा वा इमेसं पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च यथाभूतं पजानन्ति, ते खो मे, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा समणेसु वा समणसम्मता, ब्राह्मणेसु वा ब्राह्मणसम्मता; ते च पनायस्मन्ता सामञ्ञत्थञ्च ब्रह्मञ्ञत्थञ्च दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरन्ती’’ति.
१८८. कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयो होति; कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयं पजानाति? कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमो होति; कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमं पजानाति? कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादो होति, कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादं पजानाति? कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवो होति; कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवं पजानाति? कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं होति; कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं पजानाति?
चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयो होति; चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयं पजानाति. चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमो होति; चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमं पजानाति. पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादो होति; पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादं पजानाति. पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवो होति; पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवं पजानाति. असीतिसतं आकारेहि [असीतिसताकारेहि (स्या.)] पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं होति; असीतिसतं आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं पजानाति.
कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयो होति; कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयं पजानाति? अधिमोक्खत्थाय आवज्जनाय समुदयो सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति, अधिमोक्खवसेन छन्दस्स समुदयो सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति, अधिमोक्खवसेन मनसिकारस्स समुदयो सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति, सद्धिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति; पग्गहत्थाय आवज्जनाय समुदयो वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, पग्गहवसेन छन्दस्स समुदयो वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, पग्गहवसेन मनसिकारस्स समुदयो वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, वीरियिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति; उपट्ठानत्थाय आवज्जनाय समुदयो सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, उपट्ठानवसेन छन्दस्स समुदयो सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, उपट्ठानवसेन मनसिकारस्स समुदयो सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, सतिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं सतिन्द्रियस्स समुदयो होति; अविक्खेपत्थाय आवज्जनाय समुदयो समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, अविक्खेपवसेन छन्दस्स समुदयो समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, अविक्खेपवसेन मनसिकारस्स समुदयो समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, समाधिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति; दस्सनत्थाय आवज्जनाय समुदयो पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति, दस्सनवसेन छन्दस्स समुदयो पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति, दस्सनवसेन मनसिकारस्स समुदयो पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति. अधिमोक्खत्थाय आवज्जनाय समुदयो सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति, पग्गहत्थाय आवज्जनाय समुदयो वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, उपट्ठानत्थाय आवज्जनाय समुदयो सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, अविक्खेपत्थाय आवज्जनाय समुदयो समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, दस्सनत्थाय आवज्जनाय समुदयो पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति. अधिमोक्खवसेन छन्दस्स समुदयो सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति, पग्गहवसेन छन्दस्स समुदयो वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, उपट्ठानवसेन छन्दस्स समुदयो सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, अविक्खेपवसेन छन्दस्स समुदयो समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, दस्सनवसेन छन्दस्स समुदयो पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति. अधिमोक्खवसेन मनसिकारस्स समुदयो सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति, पग्गहवसेन मनसिकारस्स समुदयो वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, उपट्ठानवसेन मनसिकारस्स समुदयो सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, अविक्खेपवसेन मनसिकारस्स समुदयो समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, दस्सनवसेन मनसिकारस्स समुदयो पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति. सद्धिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स समुदयो होति वीरियिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स समुदयो होति, सतिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं सतिन्द्रियस्स समुदयो होति, समाधिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स समुदयो होति, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन एकत्तुपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स समुदयो होति.
इमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयो होति, इमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं समुदयं पजानाति.
कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमो होति; कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमं पजानाति? अधिमोक्खत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अधिमोक्खवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अधिमोक्खवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, सद्धिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं [एकत्तं अनुपट्ठानं (स्या.)] सद्धिन्द्रियस्स वसेन अत्थङ्गमो होति; पग्गहत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पग्गहवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पग्गहवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, वीरियिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति; उपट्ठानत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, उपट्ठानवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, उपट्ठानवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, सतिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति; अविक्खेपत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अविक्खेपवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अविक्खेपवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, समाधिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति; दस्सनत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, दस्सनवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, दस्सनवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति.
अधिमोक्खत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पग्गहत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, उपट्ठानत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अविक्खेपत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, दस्सनत्थाय आवज्जनाय अत्थङ्गमो पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति. अधिमोक्खवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पग्गहवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, उपट्ठानवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अविक्खेपवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, दस्सनवसेन छन्दस्स अत्थङ्गमो पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति. अधिमोक्खवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पग्गहवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, उपट्ठानवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, अविक्खेपवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, दस्सनवसेन मनसिकारस्स अत्थङ्गमो पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति. सद्धिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, वीरियिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, सतिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं सतिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, समाधिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन एकत्तअनुपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स अत्थङ्गमो होति.
इमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमो होति; इमेहि चत्तारीसाय आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अत्थङ्गमं पजानाति.
क. अस्सादनिद्देसो
१८९. कतमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादो होति; कतमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादं पजानाति? अस्सद्धियस्स अनुपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स अस्सादो होति, अस्सद्धियपरिळाहस्स अनुपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स अस्सादो होति, अधिमोक्खचरियाय वेसारज्जं सद्धिन्द्रियस्स अस्सादो होति, सन्तो च विहाराधिगमो सद्धिन्द्रियस्स अस्सादो होति, यं सद्धिन्द्रियं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं अयं सद्धिन्द्रियस्स अस्सादो.
कोसज्जस्स अनुपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स अस्सादो होति, कोसज्जपरिळाहस्स अनुपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स अस्सादो होति, पग्गहचरियाय वेसारज्जं वीरियिन्द्रियस्स अस्सादो होति, सन्तो च विहाराधिगमो वीरियिन्द्रियस्स अस्सादो होति, यं वीरियिन्द्रियं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं अयं वीरियिन्द्रियस्स अस्सादो.
पमादस्स अनुपट्ठानं सतिन्द्रियस्स अस्सादो होति, पमादपरिळाहस्स अनुपट्ठानं सतिन्द्रियस्स अस्सादो होति, उपट्ठानचरियाय वेसारज्जं सतिन्द्रियस्स अस्सादो होति, सन्तो च विहाराधिगमो सतिन्द्रियस्स अस्सादो होति, यं सतिन्द्रियं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं अयं सतिन्द्रियस्स अस्सादो.
उद्धच्चस्स अनुपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स अस्सादो होति, उद्धच्चपरिळाहस्स अनुपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स अस्सादो होति, अविक्खेपचरियाय वेसारज्जं समाधिन्द्रियस्स अस्सादो होति, सन्तो च विहाराधिगमो समाधिन्द्रियस्स अस्सादो होति, यं समाधिन्द्रियं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं अयं समाधिन्द्रियस्स अस्सादो.
अविज्जाय अनुपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स अस्सादो होति, अविज्जापरिळाहस्स अनुपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स अस्सादो होति, दस्सनचरियाय वेसारज्जं पञ्ञिन्द्रियस्स अस्सादो होति, सन्तो च विहाराधिगमो पञ्ञिन्द्रियस्स अस्सादो होति, यं पञ्ञिन्द्रियं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं अयं पञ्ञिन्द्रियस्स अस्सादो.
इमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादो होति; इमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं अस्सादं पजानाति.
ख. आदीनवनिद्देसो
१९०. कतमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवो होति; कतमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवं पजानाति? अस्सद्धियस्स उपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अस्सद्धियपरिळाहस्स उपट्ठानं सद्धिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनिच्चट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनत्तट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स आदीनवो होति.
कोसज्जस्स उपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स आदीनवो होति, कोसज्जपरिळाहस्स उपट्ठानं वीरियिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनिच्चट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन…पे… अनत्तट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स आदीनवो होति.
पमादस्स उपट्ठानं सतिन्द्रियस्स आदीनवो होति, पमादपरिळाहस्स उपट्ठानं सतिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनिच्चट्ठेन सतिन्द्रियस्स आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन…पे… अनत्तट्ठेन सतिन्द्रियस्स आदीनवो होति.
उद्धच्चस्स उपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स आदीनवो होति, उद्धच्चपरिळाहस्स उपट्ठानं समाधिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनिच्चट्ठेन समाधिन्द्रियस्स आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन…पे… अनत्तट्ठेन समाधिन्द्रियस्स आदीनवो होति.
अविज्जाय उपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अविज्जापरिळाहस्स उपट्ठानं पञ्ञिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनिच्चट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स आदीनवो होति, दुक्खट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स आदीनवो होति, अनत्तट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स आदीनवो होति.
इमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवो होति; इमेहि पञ्चवीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदीनवं पजानाति.
ग. निस्सरणनिद्देसो
१९१. कतमेहि असीतिसतं आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं होति; कतमेहि असीतिसतं आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं पजानाति? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं अस्सद्धिया निस्सटं होति, अस्सद्धियपरिळाहा निस्सटं होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च निस्सटं होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि निस्सटं होति, ततो पणीततरसद्धिन्द्रियस्स पटिलाभा पुरिमतरसद्धिन्द्रिया निस्सटं होति; पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं कोसज्जा निस्सटं होति, कोसज्जपरिळाहा निस्सटं होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च निस्सटं होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि निस्सटं होति, ततो पणीततरवीरियिन्द्रियस्स पटिलाभा पुरिमतरवीरियिन्द्रिया निस्सटं होति; उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं पमादा निस्सटं होति, पमादपरिळाहा निस्सटं होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च निस्सटं होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि निस्सटं होति, ततो पणीततरसतिन्द्रियस्स पटिलाभा पुरिमतरसतिन्द्रिया निस्सटं होति; अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं उद्धच्चा निस्सटं होति, उद्धच्चपरिळाहा निस्सटं होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च निस्सटं होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि निस्सटं होति, ततो पणीततरसमाधिन्द्रियस्स पटिलाभा पुरिमतरसमाधिन्द्रिया निस्सटं होति; दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं अविज्जाय निस्सटं होति, अविज्जापरिळाहा निस्सटं होति, तदनुवत्तककिलेसेहि च खन्धेहि च निस्सटं होति, बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहि निस्सटं होति, ततो पणीततरपञ्ञिन्द्रियस्स पटिलाभा पुरिमतरपञ्ञिन्द्रिया निस्सटं होति.
१९२. पुब्बभागे पञ्चहि इन्द्रियेहि पठमज्झानवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, पठमे झाने पञ्चहिन्द्रियेहि दुतियज्झानवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, दुतिये झाने पञ्चहिन्द्रियेहि ततियज्झानवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, ततिये झाने पञ्चहिन्द्रियेहि चतुत्थज्झानवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, चतुत्थे झाने पञ्चहिन्द्रियेहि आकासानञ्चायतनसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, आकासानञ्चायतनसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि अनिच्चानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति.
अनिच्चानुपस्सना पञ्चहिन्द्रियेहि दुक्खानुपस्सनावसे पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, दुक्खानुपस्सना पञ्चहिन्द्रियेहि अनत्तानुपस्सनावसे पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, अनत्तानुपस्सना पञ्चहिन्द्रियेहि निब्बिदानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, निब्बिदानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि विरागानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, विरागानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि निरोधानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, निरोधानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि पटिनिस्सग्गानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि खयानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, खयानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि वयानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, वयानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि विपरिणामानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, विपरिणामानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि अनिमित्तानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, अनिमित्तानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि अप्पणिहितानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, अप्पणिहितानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि सुञ्ञतानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति सुञ्ञतानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति. अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि यथाभूतञाणदस्सनवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, यथाभूतञाणदस्सने पञ्चहिन्द्रियेहि आदीनवानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, आदीनवानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि पटिसङ्खानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, पटिसङ्खानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि विवट्टनानुपस्सनावसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति. विवट्टनानुपस्सनाय पञ्चहिन्द्रियेहि सोतापत्तिमग्गवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति.
सोतापत्तिमग्गे पञ्चहिन्द्रियेहि सोतापत्तिफलसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, सोतापत्तिफलसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि सकदागामिमग्गवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, सकदागामिमग्गे पञ्चहिन्द्रियेहि सकदागामिफलसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, सकदागामिफलसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि अनागामिमग्गवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, अनागामिमग्गे पञ्चहिन्द्रियेहि अनागामिफलसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, अनागामिफलसमापत्तिया पञ्चहिन्द्रियेहि अरहत्तमग्गवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति, अरहत्तमग्गे पञ्चहिन्द्रियेहि अरहत्तफलसमापत्तिवसेन पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि होन्ति.
नेक्खम्मे पञ्चिन्द्रियानि कामच्छन्दतो निस्सटानि होन्ति, अब्यापादे पञ्चिन्द्रियानि ब्यापादतो निस्सटानि होन्ति, आलोकसञ्ञाय पञ्चिन्द्रियानि थिनमिद्धतो निस्सटानि होन्ति, अविक्खेपे पञ्चिन्द्रियानि उद्धच्चतो निस्सटानि होन्ति, धम्मववत्थाने पञ्चिन्द्रियानि विचिकिच्छाय निस्सटानि होन्ति, ञाणे पञ्चिन्द्रियानि अविज्जाय निस्सटानि होन्ति, पामोज्जे पञ्चिन्द्रियानि अरतिया निस्सटानि होन्ति.
१९३. पठमे झाने पञ्चिन्द्रियानि नीवरणेहि निस्सटानि होन्ति, दुतिये झाने पञ्चिन्द्रियानि वितक्कविचारेहि निस्सटानि होन्ति, ततिये झाने पञ्चिन्द्रियानि पीतिया निस्सटानि होन्ति, चतुत्थे झाने पञ्चिन्द्रियानि सुखदुक्खेहि निस्सटानि होन्ति, आकासानञ्चायतनसमापत्तिया पञ्चिन्द्रियानि रूपसञ्ञाय पटिघसञ्ञाय नानत्तसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया पञ्चिन्द्रियानि आकासानञ्चायतनसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिया पञ्चिन्द्रियानि विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया पञ्चिन्द्रियानि आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति.
अनिच्चानुपस्सना पञ्चिन्द्रियानि निच्चसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, दुक्खानुपस्सना पञ्चिन्द्रियानि सुखसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, अनत्तानुपस्सना पञ्चिन्द्रियानि अत्तसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, निब्बिदानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि नन्दिया निस्सटानि होन्ति, विरागानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि रागतो निस्सटानि होन्ति, निरोधानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि समुदयतो निस्सटानि होन्ति, पटिनिस्सग्गानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि आदानतो निस्सटानि होन्ति, खयानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि घनसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, वयानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि आयूहनतो निस्सटानि होन्ति, विपरिणामानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि धुवसञ्ञाय निस्सटानि होन्ति, अनिमित्तानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि निमित्ततो निस्सटानि होन्ति, अप्पणिहितानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि पणिधिया निस्सटानि होन्ति, सुञ्ञतानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि अभिनिवेसतो निस्सटानि होन्ति. अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि सारादानाभिनिवेसतो निस्सटानि होन्ति, यथाभूतञाणदस्सने पञ्चिन्द्रियानि सम्मोहाभिनिवेसतो निस्सटानि होन्ति, आदीनवानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि आलयाभिनिवेसतो निस्सटानि होन्ति, पटिसङ्खानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि अप्पटिसङ्खाय निस्सटानि होन्ति, विवट्टनानुपस्सनाय पञ्चिन्द्रियानि सञ्ञोगाभिनिवेसतो निस्सटानि होन्ति.
सोतापत्तिमग्गे पञ्चिन्द्रियानि दिट्ठेकट्ठेहि किलेसेहि निस्सटानि होन्ति, सकदागामिमग्गे पञ्चिन्द्रियानि ओळारिकेहि किलेसेहि निस्सटानि होन्ति, अनागामिमग्गे पञ्चिन्द्रियानि अनुसहगतेहि किलेसेहि निस्सटानि होन्ति, अरहत्तमग्गे पञ्चिन्द्रियानि सब्बकिलेसेहि निस्सटानि होन्ति, सब्बेसञ्ञेव खीणासवानं तत्थ तत्थ पञ्चिन्द्रियानि निस्सटानि चेव होन्ति सुनिस्सटानि च पटिप्पस्सद्धानि च सुप्पटिप्पस्सद्धानि च.
इमेहि असीतिसतं आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं होति; इमेहि असीतिसतं आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं निस्सरणं पजानाति.
सुत्तन्तनिद्देसो दुतियो.
पठमभाणवारो.
३. ततियसुत्तन्तनिद्देसो
१९४. सावत्थिनिदानं [सं. नि. ५.४७८-४७९ पस्सितब्बा]. ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं. कत्थ च, भिक्खवे, सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु – एत्थ सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु सम्मप्पधानेसु – एत्थ वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, सतिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु सतिपट्ठानेसु – एत्थ सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु झानेसु – एत्थ समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु अरियसच्चेसु – एत्थ पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं’’.
चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? चतूसु सम्मप्पधानेसु वीरियिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? चतूसु झानेसु समाधिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि?
चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि. चतूसु सम्मप्पधानेसु वीरियिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि. चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि. चतूसु झानेसु समाधिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि. चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
क. पभेदगणननिद्देसो
१९५. चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सप्पुरिससंसेवे सोतापत्तियङ्गे अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं; सद्धम्मसवने सोतापत्तियङ्गे… योनिसोमनसिकारे सोतापत्तियङ्गे… धम्मानुधम्मपटिपत्तिया सोतापत्तियङ्गे अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं. चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
चतूसु सम्मप्पधानेसु वीरियिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय सम्मप्पधाने पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय सम्मप्पधाने…पे… अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय सम्मप्पधाने…पे… उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया सम्मप्पधाने पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. चतूसु सम्मप्पधानेसु वीरियिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? काये कायानुपस्सनासतिपट्ठाने उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठाने…पे… चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठाने… धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठाने उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
चतूसु झानेसु समाधिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? पठमे झाने अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. दुतिये झाने…पे… ततिये झाने… चतुत्थे झाने अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. चतूसु झानेसु समाधिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि? दुक्खे अरियसच्चे दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं. दुक्खसमुदये अरियसच्चे…पे… दुक्खनिरोधे अरियसच्चे… दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अरियसच्चे दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं. चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चिन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
ख. चरियवारो
१९६. चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा?
चतूसु सम्मप्पधानेसु…पे… चतूसु सतिपट्ठानेसु… चतूसु झानेसु… चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन कतिहाकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा? चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा. चतूसु सम्मप्पधानेसु…पे… चतूसु सतिपट्ठानेसु… चतूसु झानेसु… चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा.
चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा? सप्पुरिससंसेवे सोतापत्तियङ्गे अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. सद्धम्मसवने सोतापत्तियङ्गे…पे… योनिसो मनसिकारे सोतापत्तियङ्गे… धम्मानुधम्मपटिपत्तिया सोतापत्तियङ्गे अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु सद्धिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा.
चतूसु सम्मप्पधानेसु वीरियिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा? अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय सम्मप्पधाने पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय सम्मप्पधाने…पे… अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय सम्मप्पधाने…पे… उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया सम्मप्पधाने पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा…पे… चतूसु सम्मप्पधानेसु वीरियिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा.
चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा? काये कायानुपस्सनासतिपट्ठाने उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. वेदनासु वेदनानुपस्सनासतिपट्ठाने…पे… चित्ते चित्तानुपस्सनासतिपट्ठाने…पे… धम्मेसु धम्मानुपस्सनासतिपट्ठाने उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा…पे… चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा.
चतूसु झानेसु समाधिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा? पठमे झाने अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. दुतिये झाने…पे… ततिये झाने…पे… चतुत्थे झाने अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा…पे… चतूसु झानेसु समाधिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा.
चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन कतमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा? दुक्खे अरियसच्चे दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. दुक्खसमुदये अरियसच्चे…पे… दुक्खनिरोधे अरियसच्चे… दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अरियसच्चे दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियस्स चरिया दट्ठब्बा. चतूसु अरियसच्चेसु पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन इमेहि वीसतिया आकारेहि पञ्चन्नं इन्द्रियानं चरिया दट्ठब्बा.
ग. चारविहारनिद्देसो
१९७. चारो च विहारो च अनुबुद्धो होति पटिविद्धो, यथाचरन्तं यथाविहरन्तं विञ्ञू सब्रह्मचारी गम्भीरेसु ठानेसु ओकप्पेय्युं – ‘‘अद्धा, अयमायस्मा पत्तो वा पापुणिस्सति वा’’.
चरियाति अट्ठ चरियायो – इरियापथचरिया, आयतनचरिया, सतिचरिया, समाधिचरिया, ञाणचरिया, मग्गचरिया, पत्तिचरिया, लोकत्थचरियाति. इरियापथचरियाति चतूसु इरियापथेसु. आयतनचरियाति छसु अज्झत्तिकबाहिरेसु आयतनेसु. सतिचरियाति चतूसु सतिपट्ठानेसु. समाधिचरियाति चतूसु झानेसु. ञाणचरियाति चतूसु अरियसच्चेसु. मग्गचरियाति चतूसु अरियमग्गेसु. पत्तिचरियाति चतूसु सामञ्ञफलेसु. लोकत्थचरियाति तथागतेसु अरहन्तेसु सम्मासम्बुद्धेसु, पदेसे पच्चेकबुद्धेसु, पदेसे सावकेसु. इरियापथचरिया च पणिधिसम्पन्नानं, आयतनचरिया च इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं, सतिचरिया च अप्पमादविहारीनं, समाधिचरिया च अधिचित्तमनुयुत्तानं, ञाणचरिया च बुद्धिसम्पन्नानं, मग्गचरिया च सम्मापटिपन्नानं, पत्तिचरिया च अधिगतफलानं, लोकत्थचरिया च तथागतानं अरहन्तानं सम्मासम्बुद्धानं, पदेसे पच्चेकबुद्धानं, पदेसे सावकानं. इमा अट्ठ चरियायो.
अपरापि अट्ठ चरियायो. अधिमुच्चन्तो सद्धाय चरति, पग्गण्हन्तो वीरियेन चरति, उपट्ठापेन्तो सतिया चरति, अविक्खेपं करोन्तो समाधिना चरति, पजानन्तो पञ्ञाय चरति, विजानन्तो विञ्ञाणचरियाय चरति, एवं पटिपन्नस्स कुसला धम्मा आयापेन्तीति आयतनचरियाय चरति, एवं पटिपन्नो विसेसमधिगच्छतीति विसेसचरियाय चरति – इमा अट्ठ चरियायो.
अपरापि अट्ठ चरियायो. दस्सनचरिया च सम्मादिट्ठिया, अभिनिरोपनचरिया च सम्मासङ्कप्पस्स, परिग्गहचरिया च सम्मावाचाय, समुट्ठानचरिया च सम्माकम्मन्तस्स, वोदानचरिया च सम्माआजीवस्स, पग्गहचरिया च सम्मावायामस्स, उपट्ठानचरिया च सम्मासतिया, अविक्खेपचरिया च सम्मासमाधिस्स – इमा अट्ठ चरियायो.
विहारोति अधिमुच्चन्तो सद्धाय विहरति, पग्गण्हन्तो वीरियेन विहरति, उपट्ठापेन्तो सतिया विहरति, अविक्खेपं करोन्तो समाधिना विहरति, पजानन्तो पञ्ञाय विहरति.
अनुबुद्धोति सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खट्ठो अनुबुद्धो होति, वीरियिन्द्रियस्स पग्गहट्ठो अनुबुद्धो होति, सतिन्द्रियस्स उपट्ठानट्ठो अनुबुद्धो होति, समाधिन्द्रियस्स अविक्खेपट्ठो अनुबुद्धो होति, पञ्ञिन्द्रियस्स दस्सनट्ठो अनुबुद्धो होति.
पटिविद्धोति सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खट्ठो पटिविद्धो होति, वीरियिन्द्रियस्स पग्गहट्ठो पटिविद्धो होति, सतिन्द्रियस्स उपट्ठानट्ठो पटिविद्धो होति, समाधिन्द्रियस्स अविक्खेपट्ठो पटिविद्धो होति, पञ्ञिन्द्रियस्स दस्सनट्ठो पटिविद्धो होति. यथाचरन्तन्ति एवं सद्धाय चरन्तं, एवं वीरियेन चरन्तं, एवं सतिया चरन्तं, एवं समाधिना चरन्तं, एवं पञ्ञाय चरन्तं. यथाविहरन्तन्ति एवं सद्धाय विहरन्तं, एवं वीरियेन विहरन्तं, एवं सतिया विहरन्तं, एवं समाधिना विहरन्तं, एवं पञ्ञाय विहरन्तं. विञ्ञूति विञ्ञू विभावी मेधावी पण्डिता बुद्धिसम्पन्ना. सब्रह्मचारीति एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता. गम्भीरेसु ठानेसूति गम्भीरानि ठानानि वुच्चन्ति झाना च विमोक्खा च समाधी च समापत्तियो च मग्गा च फलानि च अभिञ्ञायो च पटिसम्भिदा च. ओकप्पेय्युन्ति सद्दहेय्युं अधिमुच्चेय्युं. अद्धाति एकंसवचनमेतं निस्संसयवचनमेतं निक्कङ्खवचनमेतं अद्वेज्झवचनमेतं अद्वेळ्हकवचनमेतं नियोगवचनमेतं अपण्णकवचनमेतं अवत्थापनवचनमेतं – अद्धाति. आयस्माति पियवचनमेतं गरुवचनमेतं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं – आयस्माति. पत्तो वाति अधिगतो वा. पापुणिस्सति वाति अधिगमिस्सति वा.
सुत्तन्तनिद्देसो ततियो.
४. चतुत्थसुत्तन्तनिद्देसो
१९८. पुरिमनिदानं [परिपुण्णनिदानं (स्या. क.)]. ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं, वीरियिन्द्रियं, सतिन्द्रियं, समाधिन्द्रियं, पञ्ञिन्द्रियं – इमानि खो, भिक्खवे, पञ्चिन्द्रियानि. इमानि पञ्चिन्द्रियानि कतिहाकारेहि केनट्ठेन दट्ठब्बानि? इमानि पञ्चिन्द्रियानि छहाकारेहि तेनट्ठेन दट्ठब्बानि – आधिपतेय्यट्ठेन आदिविसोधनट्ठेन अधिमत्तट्ठेन, अधिट्ठानट्ठेन, परियादानट्ठेन, पतिट्ठापकट्ठेन’’.
क. आधिपतेय्यट्ठनिद्देसो
१९९. कथं आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अस्सद्धियं पजहतो अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं. कोसज्जं पजहतो पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. पमादं पजहतो उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. उद्धच्चं पजहतो अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. अविज्जं पजहतो दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं.
कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन पग्गहाधिपतेय्यट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, वीरियिन्द्रियस्स वसेन उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन उपट्ठानाधिपतेय्यट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, सतिन्द्रियस्स वसेन अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन अविक्खेपाधिपतेय्यट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, समाधिन्द्रियस्स वसेन दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं.
ब्यापादं पजहतो अब्यापादवसेन…पे… थिनमिद्धं पजहतो आलोकसञ्ञावसेन…पे… सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, सद्धिन्द्रियस्स वसेन पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं, दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं…पे… सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं, पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं दट्ठब्बं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं. एवं आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
ख. आदिविसोधनट्ठनिद्देसो
२००. कथं आदिविसोधनट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं, अस्सद्धियसंवरट्ठेन [अस्सद्धियं संवरट्ठेन (स्या. क.) एवमीदिसेसु पदेसुपि] सीलविसुद्धि – सद्धिन्द्रियस्स आदिविसोधना. पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं, कोसज्जसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – वीरियिन्द्रियस्स आदिविसोधना. उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं, पमादसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – सतिन्द्रियस्स आदिविसोधना. अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं, उद्धच्चसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – समाधिन्द्रियस्स आदिविसोधना. दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं, अविज्जासंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्ञिन्द्रियस्स आदिविसोधना. नेक्खम्मे पञ्चिन्द्रियानि, कामच्छन्दसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदिविसोधना. अब्यापादे पञ्चिन्द्रियानि, ब्यापादसंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदिविसोधना…पे… अरहत्तमग्गे पञ्चिन्द्रियानि, सब्बकिलेससंवरट्ठेन सीलविसुद्धि – पञ्चन्नं इन्द्रियानं आदिविसोधना. एवं आदिविसोधनट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
ग. अधिमत्तट्ठनिद्देसो
२०१. कथं अधिमत्तट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सद्धिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. छन्दवसेन पामोज्जं उप्पज्जति – पामोज्जवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पामोज्जवसेन पीति उप्पज्जति – पीतिवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पीतिवसेन पस्सद्धि उप्पज्जति – पस्सद्धिवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पस्सद्धिवसेन सुखं उप्पज्जति – सुखवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. सुखवसेन ओभासो उप्पज्जति – ओभासवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. ओभासवसेन संवेगो उप्पज्जति – संवेगवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. संवेजेत्वा चित्तं समादहति – समाधिवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथा समाहितं चित्तं साधुकं पग्गण्हाति – पग्गहवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथापग्गहितं चित्तं साधुकं अज्झुपेक्खति – उपेक्खावसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. उपेक्खावसेन नानत्तकिलेसेहि चित्तं विमुच्चति – विमोक्खवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विमुत्तत्ता ते धम्मा एकरसा होन्ति – एकरसट्ठेन भावनावसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. भावितत्ता ततो पणीततरे विवट्टन्ति – विवट्टनावसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विवट्टितत्ता ततो वोसज्जति [वोस्सज्जति (स्या. क.)] – वोसग्गवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. वोसज्जितत्ता ततो निरुज्झन्ति – निरोधवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. निरोधवसेन द्वे वोसग्गा – परिच्चागवोसग्गो च, पक्खन्दनवोसग्गो च. किलेसे च खन्धे च परिच्चजतीति – परिच्चागवोसग्गो. निरोधनिब्बानधातुया चित्तं पक्खन्दतीति – पक्खन्दनवोसग्गो. निरोधवसेन इमे द्वे वोसग्गा.
अस्सद्धियस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… अस्सद्धियपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… ओळारिकानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… अनुसहगतानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति…पे… वीरियिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… कोसज्जस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… कोसज्जपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… सतिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… पमादस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… पमादपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… समाधिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… उद्धच्चस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति उद्धच्चपरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति…पे… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… पञ्ञिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति…पे… अविज्जाय पहानाय छन्दो उप्पज्जति… अविज्जापरिळाहस्स पहानाय छन्दो उप्पज्जति… दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… ओळारिकानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… अनुसहगतानं किलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति… सब्बकिलेसानं पहानाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. छन्दवसेन पामोज्जं उप्पज्जति – पामोज्जवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पामोज्जवसेन पीति उप्पज्जति – पीतिवसेन पञ्ञा वसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पीतिवसेन पस्सद्धि उप्पज्जति – पस्सद्धिवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. पस्सद्धिवसेन सुखं उप्पज्जति – सुखवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. सुखवसेन ओभासो उप्पज्जति – ओभासवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. ओभासवसेन संवेगो उप्पज्जति – संवेगवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. संवेजेत्वा चित्तं समादहति – समाधिवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथासमाहितं चित्तं साधुकं पग्गण्हाति – पग्गहवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तथापग्गहितं चित्तं साधुकं अज्झुपेक्खति – उपेक्खावसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. उपेक्खावसेन नानत्तकिलेसेहि चित्तं विमुच्चति – विमोक्खवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विमुत्तत्ता ते धम्मा एकरसा होन्ति – भावनावसेन [एकरसट्ठेन भावनावसेन (स्या. क.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बो] पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. भावितत्ता ततो पणीततरे विवट्टन्ति – विवट्टनावसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. विवट्टितत्ता ततो वोसज्जति – वोसग्गवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. वोसज्जितत्ता ततो निरुज्झन्ति – निरोधवसेन पञ्ञावसेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति. निरोधवसेन द्वे वोसग्गा – परिच्चागवोसग्गो च, पक्खन्दनवोसग्गो च. किलेसे च खन्धे च परिच्चजतीति – परिच्चागवोसग्गो. निरोधनिब्बानधातुया चित्तं पक्खन्दतीति – पक्खन्दनवोसग्गो. निरोधवसेन इमे द्वे वोसग्गा. एवं अधिमत्तट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
दुतियभाणवारो.
घ. अधिट्ठानट्ठनिद्देसो
२०२. कथं अधिट्ठानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सद्धिन्द्रियस्स भावनाय छन्दो उप्पज्जति – छन्दवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिट्ठाति. छन्दवसेन पामोज्जं उप्पज्जति – पामोज्जवसेन सद्धावसेन सद्धिन्द्रियं अधिट्ठाति…पे… एवं अधिट्ठानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
ङ. परियादानट्ठनिद्देसो
कथं परियादानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं अस्सद्धियं परियादियति, अस्सद्धियपरिळाहं परियादियति. पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं कोसज्जं परियादियति, कोसज्जपरिळाहं परियादियति. उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं पमादं परियादियति, पमादपरिळाहं परियादियति. अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं उद्धच्चं परियादियति, उद्धच्चपरिळाहं परियादियति. दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं अविज्जं परियादियति, अविज्जापरिळाहं परियादियति. नेक्खम्मे पञ्चिन्द्रियानि कामच्छन्दं परियादियन्ति. अब्यापादे पञ्चिन्द्रियानि ब्यापादं परियादियन्ति. आलोकसञ्ञाय पञ्चिन्द्रियानि थिनमिद्धं परियादियन्ति. अविक्खेपे पञ्चिन्द्रियानि उद्धच्चं परियादियन्ति…पे… अरहत्तमग्गे पञ्चिन्द्रियानि सब्बकिलेसे परियादियन्ति. एवं परियादानट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
च. पतिट्ठापकट्ठनिद्देसो
२०३. कथं पतिट्ठापकट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि? सद्धो सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खे पतिट्ठापेति, सद्धस्स सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खे पतिट्ठापेति. वीरियवा वीरियिन्द्रियं पग्गहे पतिट्ठापेति, वीरियवतो वीरियिन्द्रियं पग्गहे पतिट्ठापेति. सतिमा सतिन्द्रियं उपट्ठाने पतिट्ठापेति, सतिमतो सतिन्द्रियं उपट्ठाने पतिट्ठापेति. समाहितो समाधिन्द्रियं अविक्खेपे पतिट्ठापेति, समाहितस्स समाधिन्द्रियं अविक्खेपे पतिट्ठापेति. पञ्ञवा पञ्ञिन्द्रियं दस्सने पतिट्ठापेति, पञ्ञवतो पञ्ञिन्द्रियं दस्सने पतिट्ठापेति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि नेक्खम्मे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि नेक्खम्मे पतिट्ठापेन्ति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि अब्यापादे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि अब्यापादे पतिट्ठापेन्ति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि आलोकसञ्ञाय पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि आलोकसञ्ञाय पतिट्ठापेन्ति. योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि अविक्खेपे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि अविक्खेपे पतिट्ठापेन्ति…पे… योगावचरो पञ्चिन्द्रियानि अरहत्तमग्गे पतिट्ठापेति, योगावचरस्स पञ्चिन्द्रियानि अरहत्तमग्गे पतिट्ठापेन्ति. एवं पतिट्ठापकट्ठेन इन्द्रियानि दट्ठब्बानि.
सुत्तन्तनिद्देसो चतुत्थो.
५. इन्द्रियसमोधानं
२०४. पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो कतिहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति? सेक्खो समाधिं भावेन्तो कतिहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति? वीतरागो समाधिं भावेन्तो कतिहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति? पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो सत्तहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति. सेक्खो समाधिं भावेन्तो अट्ठहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति. वीतरागो समाधिं भावेन्तो दसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति.
पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो कतमेहि सत्तहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति? आवज्जितत्ता आरम्मणूपट्ठानकुसलो होति, समथनिमित्तूपट्ठानकुसलो होति, पग्गहनिमित्तूपट्ठानकुसलो होति, अविक्खेपूपट्ठानकुसलो होति, ओभासूपट्ठानकुसलो होति, सम्पहंसनूपट्ठानकुसलो होति, उपेक्खूपट्ठानकुसलो होति – पुथुज्जनो समाधिं भावेन्तो इमेहि सत्तहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति.
सेक्खो समाधिं भावेन्तो कतमेहि अट्ठहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति? आवज्जितत्ता आरम्मणूपट्ठानकुसलो होति, समथनिमित्तूपट्ठानकुसलो होति, पग्गहनिमित्तूपट्ठानकुसलो होति, अविक्खेपूपट्ठानकुसलो होति, ओभासूपट्ठानकुसलो होति, सम्पहंसनूपट्ठानकुसलो होति, उपेक्खूपट्ठानकुसलो होति, एकत्तूपट्ठानकुसलो होति – सेक्खो समाधिं भावेन्तो इमेहि अट्ठहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति.
वीतरागो समाधिं भावेन्तो कतमेहि दसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति? आवज्जितत्ता आरम्मणूपट्ठानकुसलो होति…पे… एकत्तूपट्ठानकुसलो होति, ञाणूपट्ठानकुसलो होति, विमुत्तूपट्ठानकुसलो होति – वीतरागो समाधिं भावेन्तो इमेहि दसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति.
२०५. पुथुज्जनो विपस्सनं भावेन्तो कतिहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, कतिहाकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति? सेक्खो विपस्सनं भावेन्तो कतिहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, कतिहाकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति? वीतरागो विपस्सनं भावेन्तो कतिहाकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, कतिहाकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति?
पुथुज्जनो विपस्सनं भावेन्तो नवहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, नवहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति. सेक्खो विपस्सनं भावेन्तो दसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, दसहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति. वीतरागो विपस्सनं भावेन्तो द्वादसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, द्वादसहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति.
पुथुज्जनो विपस्सनं भावेन्तो कतमेहि नवहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, कतमेहि नवहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति? अनिच्चतो उपट्ठानकुसलो होति, निच्चतो अनुपट्ठानकुसलो होति. दुक्खतो उपट्ठानकुसलो होति, सुखतो अनुपट्ठानकुसलो होति. अनत्ततो उपट्ठानकुसलो होति, अत्ततो अनुपट्ठानकुसलो होति. खयतो उपट्ठानकुसलो होति, घनतो अनुपट्ठानकुसलो होति. वयतो उपट्ठानकुसलो होति, आयूहनानुपट्ठानकुसलो होति. विपरिणामूपट्ठानकुसलो होति, धुवतो अनुपट्ठानकुसलो होति. अनिमित्तूपट्ठानकुसलो होति, निमित्तानुपट्ठानकुसलो होति. अप्पणिहितूपट्ठानकुसलो होति, पणिधिअनुपट्ठानकुसलो [पणिधानुपट्ठानकुसलो (स्या.)] होति. सुञ्ञतूपट्ठानकुसलो होति, अभिनिवेसानुपट्ठानकुसलो होति – पुथुज्जनो विपस्सनं भावेन्तो इमेहि नवहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, इमेहि नवहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति.
२०६. सेक्खो विपस्सनं भावेन्तो कतमेहि दसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, कतमेहि दसहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति? अनिच्चतो उपट्ठानकुसलो होति, निच्चतो अनुपट्ठानकुसलो होति…पे… सुञ्ञतूपट्ठानकुसलो होति, अभिनिवेसानूपट्ठानकुसलो होति. ञाणूपट्ठानकुसलो होति, अञाणअनुपट्ठानकुसलो होति – सेक्खो विपस्सनं भावेन्तो इमेहि दसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, इमेहि दसहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति.
वीतरागो विपस्सनं भावेन्तो कतमेहि द्वादसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, कतमेहि द्वादसहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति? अनिच्चतो उपट्ठानकुसलो होति, निच्चतो अनुपट्ठानकुसलो होति…पे… ञाणूपट्ठानकुसलो होति, अञाणानुपट्ठानकुसलो होति. विसञ्ञोगूपट्ठानकुसलो होति, सञ्ञोगानुपट्ठानकुसलो होति. निरोधूपट्ठानकुसलो होति, सङ्खारानुपट्ठानकुसलो होति – वीतरागो विपस्सनं भावेन्तो इमेहि द्वादसहि आकारेहि उपट्ठानकुसलो होति, इमेहि द्वादसहि आकारेहि अनुपट्ठानकुसलो होति.
आवज्जितत्ता आरम्मणूपट्ठानकुसलवसेन इन्द्रियानि समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति…पे… धम्मे समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति. इन्द्रियानि समोधानेतीति कथं इन्द्रियानि समोधानेति? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं समोधानेति…पे… समथनिमित्तूपट्ठानकुसलवसेन, पग्गहनिमित्तूपट्ठानकुसलवसेन, अविक्खेपूपट्ठानकुसलवसेन, ओभासूपट्ठानकुसलवसेन, सम्पहंसनूपट्ठानकुसलवसेन, उपेक्खूपट्ठानकुसलवसेन, एकत्तूपट्ठानकुसलवसेन, ञाणूपट्ठानकुसलवसेन, विमुत्तूपट्ठानकुसलवसेन.
अनिच्चतो उपट्ठानकुसलवसेन, निच्चतो अनुपट्ठानकुसलवसेन, दुक्खतो उपट्ठानकुसलवसेन, सुखतो अनुपट्ठानकुसलवसेन, अनत्ततो उपट्ठानकुसलवसेन, अत्ततो अनुपट्ठानकुसलवसेन, खयतो उपट्ठानकुसलवसेन, घनतो अनुपट्ठानकुसलवसेन, वयतो उपट्ठानकुसलवसेन, आयूहनानुपट्ठानकुसलवसेन, विपरिणामूपट्ठानकुसलवसेन, धुवतो अनुपट्ठानकुसलवसेन, अनिमित्तूपट्ठानकुसलवसेन, निमित्तानुपट्ठानकुसलवसेन, अप्पणिहितूपट्ठानकुसलवसेन, पणिधिअनुपट्ठानकुसलवसेन, सुञ्ञतूपट्ठानकुसलवसेन, अभिनिवेसानुपट्ठानकुसलवसेन, ञाणूपट्ठानकुसलवसेन, अञाणानुपट्ठानकुसलवसेन, विसञ्ञोगूपट्ठानकुसलवसेन, सञ्ञोगानुपट्ठानकुसलवसेन, निरोधूपट्ठानकुसलवसेन, सङ्खारानुपट्ठानकुसलवसेन इन्द्रियानि समोधानेति, गोचरञ्च पजानाति, समत्थञ्च पटिविज्झति.
२०७. चतुसट्ठिया आकारेहि तिण्णन्नं इन्द्रियानं वसीभावतापञ्ञा आसवानं खये ञाणं. कतमेसं तिण्णन्नं इन्द्रियानं? अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियस्स, अञ्ञिन्द्रियस्स, अञ्ञाताविन्द्रियस्स.
अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं कति ठानानि गच्छति? अञ्ञिन्द्रियं कति ठानानि गच्छति? अञ्ञाताविन्द्रियं कति ठानानि गच्छति? अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं एकं ठानं गच्छति – सोतापत्तिमग्गं. अञ्ञिन्द्रियं छ ठानानि गच्छति – सोतापत्तिफलं, सकदागामिमग्गं, सकदागामिफलं, अनागामिमग्गं, अनागामिफलं, अरहत्तमग्गं. अञ्ञाताविन्द्रियं एकं ठानं गच्छति – अरहत्तफलं.
सोतापत्तिमग्गक्खणे अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियस्स सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खपरिवारं होति, वीरियिन्द्रियं पग्गहपरिवारं होति, सतिन्द्रियं उपट्ठानपरिवारं होति, समाधिन्द्रियं अविक्खेपपरिवारं होति, पञ्ञिन्द्रियं दस्सनपरिवारं होति, मनिन्द्रियं विजाननपरिवारं होति, सोमनस्सिन्द्रियं अभिसन्दनपरिवारं होति, जीवितिन्द्रियं पवत्तसन्तताधिपतेय्यपरिवारं होति. सोतापत्तिमग्गक्खणे जाता धम्मा, ठपेत्वा चित्तसमुट्ठानं रूपं, सब्बेव कुसला होन्ति, सब्बेव अनासवा होन्ति, सब्बेव निय्यानिका होन्ति, सब्बेव अपचयगामिनो होन्ति, सब्बेव लोकुत्तरा होन्ति, सब्बेव निब्बानारम्मणा होन्ति. सोतापत्तिमग्गक्खणे अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियस्स इमानि अट्ठिन्द्रियानि सहजातपरिवारा होन्ति, अञ्ञमञ्ञपरिवारा होन्ति, निस्सयपरिवारा होन्ति, सम्पयुत्तपरिवारा होन्ति, सहगता होन्ति, सहजाता होन्ति, संसट्ठा होन्ति, सम्पयुत्ता होन्ति. तेव तस्स आकारा चेव होन्ति परिवारा च.
सोतापत्तिफलक्खणे…पे… अरहत्तफलक्खणे अञ्ञाताविन्द्रियस्स सद्धिन्द्रियं अधिमोक्खपरिवारं होति…पे… जीवितिन्द्रियं पवत्तसन्तताधिपतेय्यपरिवारं होति. अरहत्तफलक्खणे जाता धम्मा सब्बेव अब्याकता होन्ति, ठपेत्वा चित्तसमुट्ठानं रूपं सब्बेव अनासवा होन्ति, सब्बेव लोकुत्तरा होन्ति, सब्बेव निब्बानारम्मणा होन्ति. अरहत्तफलक्खणे अञ्ञाताविन्द्रियस्स इमानि अट्ठिन्द्रियानि सहजातपरिवारा होन्ति. तेव तस्स आकारा चेव होन्ति परिवारा च. इति इमानि अट्ठ अट्ठकानि चतुसट्ठि होन्ति.
आसवाति कतमे ते आसवा? कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. कत्थेते आसवा खीयन्ति [खिय्यन्ति (क.)]? सोतापत्तिमग्गेन अनवसेसो दिट्ठासवो खीयति. अपायगमनीयो कामासवो खीयति, अपायगमनीयो भवासवो खीयति, अपायगमनीयो अविज्जासवो खीयति. एत्थेते आसवा खीयन्ति. सकदागामिमग्गेन ओळारिको कामासवो खीयति, तदेकट्ठो भवासवो खीयति, तदेकट्ठो अविज्जासवो खीयति. एत्थेते आसवा खीयन्ति. अनागामिमग्गेन अनवसेसो कामासवो खीयति, तदेकट्ठो भवासवो खीयति, तदेकट्ठो अविज्जासवो खीयति. एत्थेते आसवा खीयन्ति. अरहत्तमग्गेन अनवसेसो भवासवो खीयति, अनवसेसो अविज्जासवो खीयति. एत्थेते आसवा खीयन्ति.
२०८. न तस्स अद्दिट्ठमिधत्थि किञ्चि, अथो अविञ्ञातमजानितब्बं;
सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं, तथागतो तेन समन्तचक्खूति.
समन्तचक्खूति केनट्ठेन समन्तचक्खु? चुद्दस बुद्धञाणानि – दुक्खे ञाणं बुद्धञाणं, दुक्खसमुदये ञाणं बुद्धञाणं…पे… सब्बञ्ञुतञाणं बुद्धञाणं, अनावरणञाणं बुद्धञाणं. इमानि चुद्दस बुद्धञाणानि. इमेसं चुद्दसन्नं बुद्धञाणानं अट्ठ ञाणानि सावकसाधारणानि, छ ञाणानि असाधारणानि सावकेहि.
यावता दुक्खस्स दुक्खट्ठो ञातो, अञ्ञातो दुक्खट्ठो नत्थीति – समन्तचक्खु. यं समन्तचक्खु तं पञ्ञिन्द्रियं. पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं. यावता दुक्खस्स दुक्खट्ठो दिट्ठो विदितो सच्छिकतो फस्सितो पञ्ञाय; अफस्सितो पञ्ञाय दुक्खट्ठो नत्थीति – समन्तचक्खु. यं समन्तचक्खु तं पञ्ञिन्द्रियं. पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं. यावता समुदयस्स समुदयट्ठो…पे… यावता निरोधस्स निरोधट्ठो… यावता मग्गस्स मग्गट्ठो… यावता अत्थपटिसम्भिदाय अत्थपटिसम्भिदट्ठो… यावता धम्मपटिसम्भिदाय धम्मपटिसम्भिदट्ठो… यावता निरुत्तिपटिसम्भिदाय निरुत्तिपटिसम्भिदट्ठो… यावता पटिभानपटिसम्भिदाय पटिभानपटिसम्भिदट्ठो… यावता इन्द्रियपरोपरियत्ते ञाणं… यावता सत्तानं आसयानुसये ञाणं… यावता यमकपाटिहीरे ञाणं… यावता महाकरुणासमापत्तिया ञाणं… यावता सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स सब्रह्मकस्स सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं पत्तं परियेसितं अनुविचरितं मनसा, तं ञातं दिट्ठं विदितं सच्छिकतं फस्सितं पञ्ञाय. अफस्सितं पञ्ञाय नत्थीति – समन्तचक्खु. यं समन्तचक्खु तं पञ्ञिन्द्रियं. पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं, पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं, उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं, अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं.
सद्दहन्तो पग्गण्हाति, पग्गण्हन्तो सद्दहति. सद्दहन्तो उपट्ठापेति, उपट्ठापेन्तो सद्दहति. सद्दहन्तो समादहति, समादहन्तो सद्दहति. सद्दहन्तो पजानाति, पजानन्तो सद्दहति. पग्गण्हन्तो उपट्ठापेति, उपट्ठापेन्तो पग्गण्हाति. पग्गण्हन्तो समादहति, समादहन्तो पग्गण्हाति. पग्गण्हन्तो पजानाति, पजानन्तो पग्गण्हाति. पग्गण्हन्तो सद्दहति, सद्दहन्तो पग्गण्हाति. उपट्ठापेन्तो समादहति, समादहन्तो उपट्ठापेति. उपट्ठापेन्तो पजानाति, पजानन्तो उपट्ठापेति. उपट्ठापेन्तो सद्दहति, सद्दहन्तो उपट्ठापेति. उपट्ठापेन्तो पग्गण्हाति, पग्गण्हन्तो उपट्ठापेति. समादहन्तो पजानाति, पजानन्तो समादहति. समादहन्तो सद्दहति, सद्दहन्तो समादहति. समादहन्तो पग्गण्हाति, पग्गण्हन्तो समादहति. समादहन्तो उपट्ठापेति, उपट्ठापेन्तो समादहति. पजानन्तो सद्दहति, सद्दहन्तो पजानाति. पजानन्तो पग्गण्हाति, पग्गण्हन्तो पजानाति. पजानन्तो उपट्ठापेति, उपट्ठापेन्तो पजानाति. पजानन्तो समादहति, समादहन्तो पजानाति.
सद्दहितत्ता पग्गहितं, पग्गहितत्ता सद्दहितं. सद्दहितत्ता उपट्ठापितं, उपट्ठापितत्ता सद्दहितं. सद्दहितत्ता समादहितं, समादहितत्ता सद्दहितं. सद्दहितत्ता पजानितं, पजानितत्ता सद्दहितं. पग्गहितत्ता उपट्ठापितं, उपट्ठापितत्ता पग्गहितं. पग्गहितत्ता समादहितं, समादहितत्ता पग्गहितं. पग्गहितत्ता पजानितं पजानितत्ता पग्गहितं. पग्गहितत्ता सद्दहितं, सद्दहितत्ता पग्गहितं. उपट्ठापितत्ता समादहितं, समादहितत्ता उपट्ठापितं. उपट्ठापितत्ता पजानितं, पजानितत्ता उपट्ठापितं. उपट्ठापितत्ता सद्दहितं, सद्दहितत्ता उपट्ठापितं. उपट्ठापितत्ता पग्गहितं, पग्गहितत्ता उपट्ठापितं. समादहितत्ता पजानितं, पजानितत्ता समादहितं. समादहितत्ता सद्दहितं, सद्दहितत्ता समादहितं. समादहितत्ता पग्गहितं, पग्गहितत्ता समादहितं. समादहितत्ता उपट्ठापितं, उपट्ठापितत्ता समादहितं. पजानितत्ता सद्दहितं, सद्दहितत्ता पजानितं. पजानितत्ता पग्गहितं, पग्गहितत्ता पजानितं. पजानितत्ता उपट्ठापितं, उपट्ठापितत्ता पजानितं. पजानितत्ता समादहितं, समादहितत्ता पजानितं.
यं बुद्धचक्खु तं बुद्धञाणं, यं बुद्धञाणं तं बुद्धचक्खु, येन चक्खुना तथागतो सत्ते पस्सति अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो [परलोकवज्जभयदस्साविने (स्या. क.)], अप्पेकच्चे नपरलोकवज्जभयदस्साविनो.
अप्परजक्खे महारजक्खेति सद्धो पुग्गलो अप्परजक्खो, अस्सद्धो पुग्गलो महारजक्खो. आरद्धवीरियो पुग्गलो अप्परजक्खो, कुसीतो पुग्गलो महारजक्खो. उपट्ठितस्सति पुग्गलो अप्परजक्खो, मुट्ठस्सति पुग्गलो महारजक्खो. समाहितो पुग्गलो अप्परजक्खो, असमाहितो पुग्गलो महारजक्खो. पञ्ञवा पुग्गलो अप्परजक्खो, दुप्पञ्ञो पुग्गलो महारजक्खो.
तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रियेति सद्धो पुग्गलो तिक्खिन्द्रियो, अस्सद्धो पुग्गलो मुदिन्द्रियो…पे… पञ्ञवा पुग्गलो तिक्खिन्द्रियो, दुप्पञ्ञो पुग्गलो मुदिन्द्रियो. स्वाकारे द्वाकारेति सद्धो पुग्गलो स्वाकारो, अस्सद्धो पुग्गलो द्वाकारो…पे… पञ्ञवा पुग्गलो स्वाकारो, दुप्पञ्ञो पुग्गलो द्वाकारो. सुविञ्ञापये दुविञ्ञापयेति सद्धो पुग्गलो सुविञ्ञापयो, अस्सद्धो पुग्गलो दुविञ्ञापयो…पे… पञ्ञवा पुग्गलो सुविञ्ञापयो, दुप्पञ्ञो पुग्गलो दुविञ्ञापयो.
अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो, अप्पेकच्चे नपरलोकवज्जभयदस्साविनोति सद्धो पुग्गलो परलोकवज्जभयदस्सावी, अस्सद्धो पुग्गलो नपरलोकवज्जभयदस्सावी. आरद्धवीरियो पुग्गलो परलोकवज्जभयदस्सावी, कुसीतो पुग्गलो नपरलोकवज्जभयदस्सावी…पे… पञ्ञवा पुग्गलो परलोकवज्जभयदस्सावी, दुप्पञ्ञो पुग्गलो नपरलोकवज्जभयदस्सावी.
लोकोति खन्धलोको धातुलोको आयतनलोको विपत्तिभवलोको विपत्तिसम्भवलोको सम्पत्तिभवलोको सम्पत्तिसम्भवलोको.
एको लोको – सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. द्वे लोका – नामञ्च रूपञ्च. तयो लोका – तिस्सो वेदना. चत्तारो लोका – चत्तारो आहारा. पञ्च लोका – पञ्चुपादानक्खन्धा. छ लोका – छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. सत्त लोका – सत्त विञ्ञाणट्ठितियो. अट्ठ लोका – अट्ठ लोकधम्मा. नव लोका – नव सत्तावासा. दस लोका – दसायतनानि. द्वादस लोका – द्वादसायतनानि. अट्ठारस लोका – अट्ठारस धातुयो.
वज्जन्ति सब्बे किलेसा वज्जा, सब्बे दुच्चरिता वज्जा, सब्बे अभिसङ्खारा वज्जा, सब्बे भवगामिकम्मा वज्जा. इति इमस्मिञ्च लोके इमस्मिञ्च वज्जे तिब्बा भयसञ्ञा पच्चुपट्ठिता होन्ति, सेय्यथापि उक्खित्तासिके वधके. इमेहि पञ्ञासाय आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि जानाति पस्सति अञ्ञाति पटिविज्झतीति.
इन्द्रियसमोधानो पञ्चमो.
ततियभाणवारो.
इन्द्रियकथा निट्ठिता.