५. लक्खणहारविभङ्गो
२३. तत्थ कतमो लक्खणो हारो? ‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे’’ति, अयं लक्खणो हारो. किं लक्खयति? ये धम्मा एकलक्खणा, तेसं धम्मानं एकस्मिं धम्मे वुत्ते अवसिट्ठा धम्मा वुत्ता भवन्ति. यथा किं भवे? यथाह भगवा –
‘‘चक्खुं, भिक्खवे, अनवट्ठितं इत्तरं परित्तं पभङ्गु परतो दुक्खं ब्यसनं चलनं [चलं (सी.)] कुक्कुळं सङ्खारं [ससङ्खारं (क.)] वधकं अमित्तमज्झे. इमस्मिं चक्खुस्मिं वुत्ते अवसिट्ठानि अज्झत्तिकानि आयतनानि वुत्तानि भवन्ति. केन कारणेन? सब्बानि हि छ अज्झत्तिकानि आयतनानि वधकट्ठेन एकलक्खणानि. यथा चाह भगवा –
‘‘अतीते, राध, रूपे अनपेक्खो होहि, अनागतं रूपं मा अभिनन्दि [अभिनन्द (क.)], पच्चुप्पन्नस्स रूपस्स निब्बिदाय विरागाय निरोधाय चागाय पटिनिस्सग्गाय पटिपज्ज. इमस्मिं रूपक्खन्धे वुत्ते अवसिट्ठा खन्धा वुत्ता भवन्ति. केन कारणेन? सब्बे हि पञ्चक्खन्धा यमकोवादसुत्ते [पस्स सं. नि. ३.८४] वधकट्ठेन एकलक्खणा वुत्ता. यथा चाह भगवा –
‘‘येसञ्च [पस्स ध. प. २९३] सुसमारद्धा, निच्चं कायगतासति;
अकिच्चं ते न सेवन्ति, किच्चे सातच्चकारिनो’’.
इति कायगताय सतिया वुत्ताय वुत्ता भवन्ति वेदनागता सति चित्तगता धम्मगता च. तथा यं किञ्चि दिट्ठं वा सुतं वा मुतं वाति वुत्ते वुत्तं भवति विञ्ञातं. यथा चाह भगवा –
तस्मातिह त्वं भिक्खु काये कायानुपस्सी विहराहि आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. ‘‘आतापी’’ति वीरियिन्द्रियं, ‘‘सम्पजानो’’ति पञ्ञिन्द्रियं, ‘‘सतिमा’’ति सतिन्द्रियं, ‘‘विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स’’न्ति समाधिन्द्रियं, एवं काये कायानुपस्सिनो विहरतो चत्तारो सतिपट्ठाना भावनापारिपूरिं गच्छन्ति. केन कारणेन, एकलक्खणत्ता चतुन्नं इन्द्रियानं.
२४. चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु चत्तारो सम्मप्पधाना भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, चतूसु सम्मप्पधानेसु भावियमानेसु चत्तारो इद्धिपादा भावियमानेसु पञ्चिन्द्रियानि भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, चतूसु इद्धिपादेसु भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, पञ्चसु इन्द्रियेसु भावियमानेसु पञ्च बलानि भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, पञ्चसु बलेसु भावियमानेसु सत्त बोज्झङ्गा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, सत्तसु बोज्झङ्गेसु भावियमानेसु अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो भावनापारिपूरिं गच्छति, सब्बेव [सब्बे च (सी. क.)] बोधङ्गमा धम्मा बोधिपक्खिया भावनापारिपूरिं गच्छन्ति. केन कारणेन, सब्बे हि बोधङ्गमा बोधिपक्खिया नेय्यानिकलक्खणेन एकलक्खणा, ते एकलक्खणत्ता भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.
एवं अकुसलापि धम्मा एकलक्खणत्ता पहानं अब्भत्थं गच्छन्ति. चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु विपल्लासा पहीयन्ति, आहारा चस्स परिञ्ञं गच्छन्ति, उपादानेहि अनुपादानो भवति, योगेहि च विसंयुत्तो भवति, गन्थेहि च विप्पयुत्तो भवति, आसवेहि च अनासवो भवति, ओघेहि च नित्थिण्णो भवति, सल्लेहि च विसल्लो भवति, विञ्ञाणट्ठितियो चस्स परिञ्ञं गच्छन्ति, अगतिगमनेहि न अगतिं गच्छति, एवं अकुसलापि धम्मा एकलक्खणत्ता पहानं अब्भत्थं गच्छन्ति.
यत्थ वा पन रूपिन्द्रियं देसितं, देसिता तत्थेव रूपधातु रूपक्खन्धो रूपञ्चायतनं. यत्थ वा पन सुखा वेदना देसिता, देसितं तत्थ सुखिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं दुक्खसमुदयो च अरियसच्चं. यत्थ वा पन दुक्खा वेदना देसिता, देसितं तत्थ दुक्खिन्द्रियं दोमनस्सिन्द्रियं दुक्खञ्च अरियसच्चं. यत्थ वा पन अदुक्खमसुखा वेदना देसिता, देसितं तत्थ उपेक्खिन्द्रियं सब्बो च पटिच्चसमुप्पादो. केन कारणेन, अदुक्खमसुखाय हि वेदनाय अविज्जा अनुसेति. अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति. सो च सरागसदोससमोहसंकिलेसपक्खेन हातब्बो, वीतरागवीतदोसवीतमोहअरियधम्मेहि हातब्बो.
एवं ये धम्मा एकलक्खणा किच्चतो च लक्खणतो च सामञ्ञतो च चुतूपपाततो च, तेसं धम्मानं एकस्मिं धम्मे वुत्ते अवसिट्ठा धम्मा वुत्ता भवन्ति. तेनाह आयस्मा महाकच्चायनो ‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे’’ति.
नियुत्तो लक्खणो हारो.