१४. अधिट्ठानहारविभङ्गो
४६. तत्थ कतमो अधिट्ठानो हारो? ‘‘एकत्तताय धम्मा, येपि च वेमत्तताय निद्दिट्ठा’’ति.
ये तत्थ निद्दिट्ठा, तथा ते धारयितब्बा.
‘‘दुक्ख’’न्ति एकत्तता. तत्थ कतमं दुक्खं? जाति दुक्खा, जरा दुक्खा, ब्याधि दुक्खो, मरणं दुक्खं, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो दुक्खो, यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं, संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा, रूपा दुक्खा, वेदना दुक्खा, सञ्ञा दुक्खा, सङ्खारा दुक्खा, विञ्ञाणं दुक्खं. अयं वेमत्तता.
‘‘दुक्खसमुदयो’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो दुक्खसमुदयो? यायं तण्हा पोनोभविका [पोनोब्भविका (क.)] नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी. सेय्यथिदं, कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा. अयं वेमत्तता.
‘‘दुक्खनिरोधो’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो दुक्खनिरोधो? यो तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो. अयं वेमत्तता.
‘‘दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति एकत्तता. तत्थ कतमा दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा? अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो. सेय्यथिदं, सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि. अयं वेमत्तता.
‘‘मग्गो’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो मग्गो? निरयगामी मग्गो तिरच्छानयोनिगामी मग्गो पेत्तिविसयगामी मग्गो असुरयोनियो [असुरयोनिगामियो (सी.), असुरयोनिगामीनियो (क.)] मग्गो सग्गगामियो मग्गो मनुस्सगामी मग्गो निब्बानगामी मग्गो. अयं वेमत्तता.
‘‘निरोधो’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो निरोधो? पटिसङ्खानिरोधो अप्पटिसङ्खानिरोधो अनुनयनिरोधो पटिघनिरोधो माननिरोधो मक्खनिरोधो पळासनिरोधो इस्सानिरोधो मच्छरियनिरोधो सब्बकिलेसनिरोधो. अयं वेमत्तता.
‘‘रूप’’न्ति एकत्तता. तत्थ कतमं रूपं? चातुमहाभूतिकं [चातुम्महाभूतिकं (सी.)] रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय रूपस्स पञ्ञत्ति. तत्थ कतमानि चत्तारि महाभूतानि? पथवीधातु [पठवीधातु (सी.)] आपोधातु तेजोधातु वायोधातु.
४७. द्वीहि आकारेहि धातुयो परिग्गण्हाति सङ्खेपेन च वित्थारेन च. कथं वित्थारेन धातुयो परिग्गण्हाति? वीसतिया आकारेहि पथवीधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति, द्वादसहि आकारेहि आपोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति, चतूहि आकारेहि तेजोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति, छहि आकारेहि वायोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति.
कतमेहि वीसतिया आकारेहि पथवीधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति? अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा नखा दन्ता तचो, मंसं न्हारु अट्ठि अट्ठिमिञ्जं [अट्ठिमिञ्जा (सी.)] वक्कं, हदयं यकनं किलोमकं पिहकं पप्फासं, अन्तं अन्तगुणं उदरियं करीसं मत्थके मत्थलुङ्गन्ति इमेहि वीसतिया आकारेहि पथवीधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति.
कतमेहि द्वादसहि आकारेहि आपोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति? अत्थि इमस्मिं काये पित्तं सेम्हं पुब्बो लोहितं सेदो मेदो अस्सु वसा खेळो सिङ्घाणिका लसिका मुत्तन्ति इमेहि द्वादसहि आकारेहि आपोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति.
कतमेहि चतूहि आकारेहि तेजोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति? येन च सन्तप्पति, येन च जीरीयति [जीरति (सी.), जीरयति (क.), पस्स म. नि. ३.३५१], येन च परिडय्हति, येन च असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छति, इमेहि चतूहि आकारेहि तेजोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति.
कतमेहि छहि आकारेहि वायोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति? उद्धङ्गमा वाता, अधोगमा वाता, कुच्छिसया वाता, कोट्ठासया [कोट्ठसया (सी.)] वाता, अङ्गमङ्गानुसारिनो वाता, अस्सासो पस्सासो इति, इमेहि छहि आकारेहि वायोधातुं वित्थारेन परिग्गण्हाति.
एवं इमेहि द्वाचत्तालीसाय आकारेहि वित्थारेन धातुयो सभावतो उपलक्खयन्तो तुलयन्तो परिवीमंसन्तो परियोगाहन्तो पच्चवेक्खन्तो न किञ्चि गय्हूपगं पस्सति कायं वा कायपदेसं वा, यथा चन्दनिकं पविचिनन्तो न किञ्चि गय्हूपगं पस्सेय्य, यथा सङ्कारट्ठानं पविचिनन्तो न किञ्चि गय्हूपगं पस्सेय्य, यथा वच्चकुटिं पविचिनन्तो न किञ्चि गय्हूपगं पस्सेय्य, यथा सिवथिकं [सीवथिकं (सी.)] पविचिनन्तो न किञ्चि गय्हूपगं पस्सेय्य. एवमेव इमेहि द्वाचत्तालीसाय आकारेहि एवं वित्थारेन धातुयो सभावतो उपलक्खयन्तो तुलयन्तो परिवीमंसन्तो परियोगाहन्तो पच्चवेक्खन्तो न किञ्चि गय्हूपगं पस्सति कायं वा कायपदेसं वा. तेनाह भगवा या चेव खो पन अज्झत्तिका पथवीधातु [नेवेसाहं (सी. क.) पस्स म. नि. ३.३४९], या च बाहिरा पथवीधातु, पथवीधातुरेवेसा. तं ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बं, एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दिस्वा पथवीधातुया निब्बिन्दति, पथवीधातुया चित्तं विराजेति. या चेव खो पन अज्झत्तिका आपोधातु, या च बाहिरा आपोधातु…पे… या चेव खो पन अज्झत्तिका तेजोधातु, या च बाहिरा तेजोधातु…पे… या चेव खो पन अज्झत्तिका वायोधातु, या च बाहिरा वायोधातु, वायोधातुरेवेसा. तं ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बं, एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दिस्वा वायोधातुया निब्बिन्दति, वायोधातुया चित्तं विराजेति. अयं वेमत्तता.
४८. ‘‘अविज्जा’’ति एकत्तता. तत्थ कतमा अविज्जा? दुक्खे अञ्ञाणं, दुक्खसमुदये अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधे अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अञ्ञाणं, पुब्बन्ते अञ्ञाणं, अपरन्ते अञ्ञाणं, पुब्बन्तापरन्ते अञ्ञाणं, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणं, यं एवरूपं अञ्ञाणं अदस्सनं अनभिसमयो अननुबोधो असम्बोधो अप्पटिवेधो असल्लक्खणा अनुपलक्खणा अपच्चुपलक्खणा असमवेक्खणं [असमवेक्खनं (क.)] अपच्चक्खकम्मं दुम्मेज्झं बाल्यं असम्पजञ्ञं मोहो पमोहो सम्मोहो अविज्जा अविज्जोघो अविज्जायोगो अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं. अयं वेमत्तता.
‘‘विज्जा’’ति एकत्तता. तत्थ कतमा विज्जा? दुक्खे ञाणं, दुक्खसमुदये ञाणं, दुक्खनिरोधे ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं, पुब्बन्ते ञाणं, अपरन्ते ञाणं, पुब्बन्तापरन्ते ञाणं, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु ञाणं, या एवरूपा पञ्ञा पजानना विचयो पविचयो धम्मविचयो संलक्खणा उपलक्खणा पच्चुपलक्खणा पण्डिच्चं कोसल्लं नेपुञ्ञं वेभब्या [वेभव्या (सी.)] चिन्ता उपपरिक्खा भूरी मेधा परिणायिका विपस्सना सम्पजञ्ञं पतोदो पञ्ञा पञ्ञिन्द्रियं पञ्ञाबलं पञ्ञासत्थं पञ्ञापासादो पञ्ञाआलोको पञ्ञाओभासो पञ्ञापज्जोतो पञ्ञारतनं अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नं. अयं वेमत्तता.
‘‘समापत्ती’’ति एकत्तता. तत्थ कतमा समापत्ति? सञ्ञासमापत्ति असञ्ञासमापत्ति, नेवसञ्ञानासञ्ञासमापत्ति. विभूतसञ्ञासमापत्ति निरोधसमापत्तीति. अयं वेमत्तता.
‘‘झायी’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो झायी? अत्थि सेक्खो झायी, अत्थि असेक्खो झायी, नेवसेक्खनासेक्खो झायी, आजानियो झायी, अस्सखलुङ्को झायी, दिट्ठुत्तरो झायी, तण्हुत्तरो झायी, पञ्ञुत्तरो झायी. अयं वेमत्तता.
‘‘समाधी’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो समाधि? सरणो समाधि, अरणो समाधि, सवेरो समाधि, अवेरो समाधि, सब्यापज्जो [सब्यापज्झो (सी.)] समाधि, अब्यापज्जो समाधि, सप्पीतिको समाधि, निप्पीतिको समाधि, सामिसो समाधि, निरामिसो समाधि, ससङ्खारो समाधि, असङ्खारो समाधि, एकंसभावितो समाधि, उभयंसभावितो समाधि, उभयतो भावितभावनो समाधि, सवितक्कसविचारो समाधि, अवितक्कविचारमत्तो समाधि, अवितक्कअविचारो समाधि, हानभागियो समाधि, ठितिभागियो समाधि, विसेसभागियो समाधि, निब्बेधभागियो समाधि, लोकियो समाधि, लोकुत्तरो समाधि, मिच्छासमाधि, सम्मासमाधि. अयं वेमत्तता.
‘‘पटिपदा’’ति एकत्तता. तत्थ कतमा पटिपदा? आगाळ्हपटिपदा [आगळ्हा पटिपदा (सी.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा], निज्झामपटिपदा, मज्झिमपटिपदा, अक्खमा पटिपदा, खमा पटिपदा, समा पटिपदा, दमा पटिपदा, दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा, दुक्खा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा, सुखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा, सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञाति. अयं वेमत्तता.
‘‘कायो’’ति एकत्तता. तत्थ कतमो कायो? नामकायो रूपकायो च. तत्थ कतमो रूपकायो? केसा लोमा नखा दन्ता तचो मंसं न्हारु [नहारु (सी.)] अट्ठि अट्ठिमिञ्जं वक्कं हदयं यकनं किलोमकं पिहकं पप्फासं अन्तं अन्तगुणं उदरियं करीसं पित्तं सेम्हं पुब्बो लोहितं सेदो मेदो अस्सु वसा खेळो सिङ्घाणिका लसिका मुत्तं मत्थलुङ्गन्ति – अयं रूपकायो. नामकायो नाम वेदना सञ्ञा चेतना चित्तं फस्सो मनसिकारोति – अयं नामकायोति. अयं वेमत्तता.
एवं यो धम्मो यस्स धम्मस्स समानभावो, सो धम्मो तस्स धम्मस्स एकत्तताय एकी भवति. येन येन वा पन विलक्खणो, तेन तेन वेमत्तं गच्छति. एवं सुत्ते वा वेय्याकरणे वा गाथायं वा पुच्छितेन वीमंसयितब्बं, किं एकत्तताय पुच्छति, उदाहु वेमत्ततायाति. यदि एकत्तताय पुच्छितं, एकत्तताय विसज्जयितब्बं. यदि वेमत्तताय पुच्छितं, वेमत्तताय विसज्जयितब्बं. यदि सत्ताधिट्ठानेन पुच्छितं, सत्ताधिट्ठानेन विसज्जयितब्बं. यदि धम्माधिट्ठानेन पुच्छितं, धम्माधिट्ठानेन विसज्जयितब्बं. यथा यथा वा पन पुच्छितं, तथा तथा विसज्जयितब्बं. तेनाह आयस्मा महाकच्चायनो ‘‘एकत्तताय धम्मा’’ति.
नियुत्तो अधिट्ठानो हारो.