४. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देसो
१८. पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं, [इच्चायस्मा मेत्तगू]
मञ्ञामि तं वेदगू भावितत्तं;
कुतो नु दुक्खा समुदागता इमे, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा.
पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतन्ति. पुच्छामीति तिस्सो पुच्छा – अदिट्ठजोतना पुच्छा, दिट्ठसंसन्दना पुच्छा, विमतिच्छेदना पुच्छा. कतमा अदिट्ठजोतना पुच्छा? पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं. तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूतत्थाय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति – अयं अदिट्ठजोतना पुच्छा.
कतमा दिट्ठसंसन्दना पुच्छा? पकतिया लक्खणं ञातं होति दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं. अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति – अयं दिट्ठसंसन्दना पुच्छा.
कतमा विमतिच्छेदना पुच्छा? पकतिया संसयपक्खन्दो होति विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो – ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति? सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति – अयं विमतिच्छेदना पुच्छा. इमा तिस्सो पुच्छा.
अपरापि तिस्सो पुच्छा – मनुस्सपुच्छा, अमनुस्सपुच्छा, निम्मितपुच्छा. कतमा मनुस्सपुच्छा? मनुस्सा बुद्धं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छन्ति, भिक्खू पुच्छन्ति, भिक्खुनियो पुच्छन्ति, उपासका पुच्छन्ति, उपासिकायो पुच्छन्ति, राजानो पुच्छन्ति खत्तिया पुच्छन्ति, ब्राह्मणा पुच्छन्ति, वेस्सा पुच्छन्ति, सुद्दा पुच्छन्ति, गहट्ठा पुच्छन्ति, पब्बजिता पुच्छन्ति – अयं मनुस्सपुच्छा.
कतमा अमनुस्सपुच्छा? अमनुस्सा बुद्धं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छन्ति, नागा पुच्छन्ति, सुपण्णा पुच्छन्ति, यक्खा पुच्छन्ति, असुरा पुच्छन्ति, गन्धब्बा पुच्छन्ति, महाराजानो पुच्छन्ति, इन्दा पुच्छन्ति, ब्रह्मा पुच्छन्ति, देवा पुच्छन्ति – अयं अमनुस्सपुच्छा.
कतमा निम्मितपुच्छा? भगवा रूपं अभिनिम्मिनाति मनोमयं सब्बङ्गपच्चङ्गं अहीनिन्द्रियं. सो निम्मितो बुद्धं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छति. भगवा विसज्जेति. अयं निम्मितपुच्छा. इमा तिस्सो पुच्छा.
अपरापि तिस्सो पुच्छा – अत्तत्थपुच्छा, परत्थपुच्छा, उभयत्थपुच्छा…पे… अपरापि तिस्सो पुच्छा – दिट्ठधम्मिकत्थपुच्छा, सम्परायिकत्थपुच्छा, परमत्थपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – अनवज्जत्थपुच्छा, निक्किलेसत्थपुच्छा, वोदानत्थपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – अतीतपुच्छा, अनागतपुच्छा, पच्चुप्पन्नपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – अज्झत्तपुच्छा, बहिद्धापुच्छा, अज्झत्तबहिद्धापुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – कुसलपुच्छा, अकुसलपुच्छा, अब्याकतपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – खन्धपुच्छा, धातुपुच्छा आयतनपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – सतिपट्ठानपुच्छा, सम्मप्पधानपुच्छा, इद्धिपादपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – इन्द्रियपुच्छा, बलपुच्छा, बोज्झङ्गपुच्छा… अपरापि तिस्सो पुच्छा – मग्गपुच्छा, फलपुच्छा, निब्बानपुच्छा….
पुच्छामि तन्ति पुच्छामि तं याचामि तं अज्झेसामि तं पसादेमि तं ‘‘कथयस्सु मे’’ति पुच्छामि तं. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति – यदिदं भगवाति. ब्रूहि मेतन्ति ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं.
इच्चायस्मा मेत्तगूति इच्चाति पदसन्धि…पे… इच्चायस्मा मेत्तगू.
मञ्ञामि तं वेदगू भावितत्तन्ति. वेदगूति तं मञ्ञामि, भावितत्तोति तं मञ्ञामि, एवं जानामि, एवं आजानामि एवं पटिजानामि एवं पटिविज्झामि. वेदगू भावितत्तोति कथञ्च भगवा वेदगू? वेदा वुच्चन्ति चतूसु मग्गेसु ञाणं पञ्ञा पञ्ञिन्द्रियं पञ्ञाबलं…पे… धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो वीमंसा विपस्सना सम्मादिट्ठि. भगवा तेहि वेदेहि जातिजरामरणस्स अन्तगतो अन्तप्पत्तो कोटिगतो कोटिप्पत्तो परियन्तगतो परियन्तप्पत्तो वोसानगतो वोसानप्पत्तो ताणगतो ताणप्पत्तो लेणगतो लेणप्पत्तो सरणगतो सरणप्पत्तो अभयगतो अभयप्पत्तो अच्चुतगतो अच्चुतप्पत्तो अमतगतो अमतप्पत्तो निब्बानगतो निब्बानप्पत्तो. वेदानं वा अन्तगतोति वेदगू; वेदेहि वा अन्तगतोति वेदगू; सत्तन्नं वा धम्मानं विदितत्ता वेदगू; सक्कायदिट्ठि विदिता होति, विचिकिच्छा विदिता होति, सीलब्बतपरामासो विदितो होति, रागो दोसो मोहो मानो विदितो होति, विदितास्स होन्ति पापका अकुसला धम्मा संकिलेसिका पोनोभविका सदरा दुक्खविपाका आयतिं जातिजरामरणिया.
वेदानि विचेय्य केवलानि, [सभियाति भगवा]
समणानं यानीधत्थि [यानि पत्थि (स्या.), यानि अत्थि (क.) सु. नि. ५३४] ब्राह्मणानं;
सब्बवेदनासु वीतरागो;
सब्बं वेदमतिच्च वेदगू सोति.
एवं भगवा वेदगू.
कथं भगवा भावितत्तो? भगवा भावितकायो भावितसीलो भावितचित्तो भावितपञ्ञो भावितसतिपट्ठानो भावितसम्मप्पधानो भावितइद्धिपादो भावितइन्द्रियो भावितबलो भावितबोज्झङ्गो भावितमग्गो, पहीनकिलेसो पटिविद्धाकुप्पो सच्छिकतनिरोधो. दुक्खं तस्स परिञ्ञातं, समुदयो पहीनो, मग्गो भावितो, निरोधो सच्छिकतो, अभिञ्ञेय्यं अभिञ्ञातं, परिञ्ञेय्यं परिञ्ञातं, पहातब्बं पहीनं, भावेतब्बं भावितं, सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, अपरित्तो महन्तो गम्भीरो अप्पमेय्यो दुप्परियोगाळ्हो बहुरतनो सागरूपमो [सागरसमो (क.)] छळङ्गुपेक्खाय समन्नागतो होति.
चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति न दुम्मनो; उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानो. सोतेन सद्दं सुत्वा, घानेन गन्धं घायित्वा, जिव्हाय रसं सायित्वा, कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा, मनसा धम्मं विञ्ञाय नेव सुमनो होति न दुम्मनो; उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानो.
चक्खुना रूपं दिस्वा मनापं रूपं नाभिगिज्झति नाभिहंसति [नाभिपिहयति (स्या.) महानि. ९०] न रागं जनेति. तस्स ठितोव कायो होति, ठितं चित्तं अज्झत्तं सुसण्ठितं सुविमुत्तं. चक्खुना खो पनेव रूपं दिस्वा अमनापं न मङ्कु होति अप्पतिट्ठितचित्तो [अप्पतिट्ठीनचित्तो (स्या.)] अलीनमनसो [आदिनमनसो (स्या.) महानि. ९०] अब्यापन्नचेतसो. तस्स ठितोव कायो होति ठितं चित्तं अज्झत्तं सुसण्ठितं सुविमुत्तं. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा… जिव्हाय रसं सायित्वा… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा… मनसा धम्मं विञ्ञाय मनापं नाभिगिज्झति नाभिहंसति न रागं जनेति. तस्स ठितोव कायो होति ठितं चित्तं अज्झत्तं सुसण्ठितं सुविमुत्तं. मनसायेव खो पन धम्मं विञ्ञाय अमनापं न मङ्कु होति. अप्पतिट्ठितचित्तो अलीनमनसो अब्यापन्नचेतसो तस्स ठितोव कायो होति ठितं चित्तं अज्झत्तं सुसण्ठितं सुविमुत्तं.
चक्खुना रूपं दिस्वा मनापामनापेसु रूपेसु ठितोव कायो होति ठितं चित्तं अज्झत्तं सुसण्ठितं सुविमुत्तं. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय मनापामनापेसु धम्मेसु ठितोव कायो होति ठितं चित्तं अज्झत्तं सुसण्ठितं सुविमुत्तं.
चक्खुना रूपं दिस्वा रजनीये न रज्जति, दुस्सनीये [दोसनीये (स्या. क.) महानि. ९०] न दुस्सति, मोहनीये न मुय्हति, कोपनीये न कुप्पति, मदनीये न मज्जति, किलेसनीये न किलिस्सति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय रजनीये न रज्जति, दुस्सनीये न दुस्सति, मोहनीये न मुय्हति, कोपनीये न कुप्पति, मदनीये न मज्जति, किलेसनीये न किलिस्सति.
दिट्ठे दिट्ठमत्तो, सुते सुतमत्तो, मुते मुतमत्तो, विञ्ञाते विञ्ञातमत्तो. दिट्ठे न लिम्पति, सुते न लिम्पति, मुते न लिम्पति, विञ्ञाते न लिम्पति. दिट्ठे अनूपयो [अनुपयो (स्या.), अनुसयो (क.) महानि. ९०] अनपायो अनिस्सितो अप्पटिबद्धो विप्पमुत्तो विसञ्ञुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा विहरति. सुते…पे… मुते … विञ्ञाते अनूपयो [अनुपयो (स्या.), अनुसयो (क.) महानि. ९०] अनपायो अनिस्सितो अप्पटिबद्धो विप्पमुत्तो विसञ्ञुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा विहरति.
संविज्जति भगवतो चक्खु, पस्सति भगवा चक्खुना रूपं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा. संविज्जति भगवतो सोतं, सुणाति भगवा सोतेन सद्दं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा. संविज्जति भगवतो घानं, घायति भगवा घानेन गन्धं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा. संविज्जति भगवतो जिव्हा, सायति भगवा जिव्हाय रसं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा. संविज्जति भगवतो कायो, फुसति भगवा कायेन फोट्ठब्बं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा. संविज्जति भगवतो मनो, विजानाति भगवा मनसा धम्मं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा.
चक्खु रूपारामं रूपरतं रूपसम्मुदितं, तं भगवतो [भगवता (स्या.) महानि. ९०] दन्तं गुत्तं रक्खितं संवुतं; तस्स च संवराय धम्मं देसेति. सोतं सद्दारामं सद्दरतं…पे… घानं गन्धारामं गन्धरतं… जिव्हा रसारामा रसरता रससम्मुदिता, सा भगवतो दन्ता गुत्ता रक्खिता संवुता; तस्स च संवराय धम्मं देसेति. कायो फोट्ठब्बारामो फोट्ठब्बरतो फोट्ठब्बसम्मुदितो… मनो धम्मारामो धम्मरतो धम्मसम्मुदितो, सो भगवतो दन्तो गुत्तो रक्खितो संवुतो; तस्स च संवराय धम्मं देसेति –
‘‘दन्तं नयन्ति समितिं, दन्तं राजाभिरूहति;
दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु, योतिवाक्यं तितिक्खति.
‘‘वरमस्सतरा दन्ता, आजानीया च [आजानियाव (स्या.) ध. प. ३२२] सिन्धवा;
कुञ्जरा च [कुञ्जराव (स्या.)] महानागा, अत्तदन्तो ततो वरं.
‘‘न हि एतेहि यानेहि, गच्छेय्य अगतं दिसं;
यथात्तना सुदन्तेन, दन्तो दन्तेन गच्छति.
‘‘विधासु न विकम्पन्ति, विप्पमुत्ता पुनब्भवा;
दन्तभूमिं अनुप्पत्ता, ते लोके विजिताविनो.
‘‘यस्सिन्द्रियानि भावितानि, अज्झत्तञ्च बहिद्धा च सब्बलोके;
निब्बिज्झ इमं परञ्च लोकं, कालं कङ्खति भावितो स दन्तो’’ति [सुदन्तोति (स्या.) सु. नि. ५२१; महानि. ९०].
एवं भगवा भावितत्तोति.
मञ्ञामि तं वेदगू भावितत्तं, कुतो नु दुक्खा समुदागता इमेति. कुतो नूति संसयपुच्छा विमतिपुच्छा द्वेळ्हकपुच्छा अनेकंसपुच्छा – ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति – कुतो नु. दुक्खाति जातिदुक्खं, जरादुक्खं, ब्याधिदुक्खं, मरणदुक्खं, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खं, ब्यसनं दुक्खं, नेरयिकं दुक्खं, तिरच्छानयोनिकं दुक्खं, पेत्तिविसयिकं दुक्खं, मानुसिकं दुक्खं, गब्भोक्कन्तिमूलकं दुक्खं, गब्भट्ठितिमूलकं दुक्खं, गब्भवुट्ठानमूलकं दुक्खं, जातस्सूपनिबन्धकं दुक्खं, जातस्स पराधेय्यकं दुक्खं, अत्तूपक्कमं दुक्खं, परूपक्कमं दुक्खं, दुक्खदुक्खं, सङ्खारदुक्खं, विपरिणामदुक्खं, चक्खुरोगो सोतरोगो घानरोगो जिव्हारोगो कायरोगो सीसरोगो कण्णरोगो मुखरोगो दन्तरोगो कासो सासो पिनासो डाहो जरो कुच्छिरोगो मुच्छा पक्खन्दिका सूला विसूचिका कुट्ठं गण्डो किलासो सोसो अपमारो दद्दु कण्डु कच्छु रखसा वितच्छिका लोहितपित्तं मधुमेहो अंसा पिळका भगन्दला पित्तसमुट्ठाना आबाधा सेम्हसमुट्ठाना आबाधा वातसमुट्ठाना आबाधा सन्निपातिका आबाधा उतुपरिणामजा आबाधा विसमपरिहारजा आबाधा ओपक्कमिका आबाधा कम्मविपाकजा आबाधा सीतं उण्हं जिघच्छा पिपासा उच्चारो पस्सावो डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सं दुक्खं, मातुमरणं दुक्खं, पितुमरणं दुक्खं, भातुमरणं दुक्खं, भगिनिमरणं दुक्खं, पुत्तमरणं दुक्खं, धीतुमरणं दुक्खं, ञातिब्यसनं दुक्खं, रोगब्यसनं दुक्खं, भोगब्यसनं दुक्खं, सीलब्यसनं दुक्खं, दिट्ठिब्यसनं दुक्खं; येसं धम्मानं आदितो समुदागमनं पञ्ञायति, अत्थङ्गमतो निरोधो पञ्ञायति, कम्मसन्निस्सितो विपाको, विपाकसन्निस्सितं कम्मं, नामसन्निस्सितं रूपं, रूपसन्निस्सितं नामं, जातिया अनुगतं, जराय अनुसटं, ब्याधिना अभिभूतं, मरणेन अब्भाहतं, दुक्खे पतिट्ठितं, अताणं अलेणं असरणं असरणीभूतं – इमे वुच्चन्ति दुक्खा. इमे दुक्खा कुतो समुदागता कुतो जाता कुतो सञ्जाता कुतो निब्बत्ता कुतो अभिनिब्बत्ता कुतो पातुभूता किंनिदाना किंसमुदया किंजातिका किंपभवाति, इमेसं दुक्खानं मूलं पुच्छति हेतुं पुच्छति निदानं पुच्छति सम्भवं पुच्छति पभवं पुच्छति समुट्ठानं पुच्छति आहारं पुच्छति आरम्मणं पुच्छति पच्चयं पुच्छति समुदयं पुच्छति पपुच्छति याचति अज्झेसति पसादेतीति – कुतो नु दुक्खा समुदागता इमे.
ये केचि लोकस्मिमनेकरूपाति. ये केचीति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं – ये केचीति. लोकस्मिन्ति अपायलोके मनुस्सलोके देवलोके खन्धलोके धातुलोके आयतनलोके. अनेकरूपाति अनेकविधा नानाप्पकारा दुक्खाति – ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं, [इच्चायस्मा मेत्तगू]
मञ्ञामि तं वेदगू भावितत्तं;
कुतो नु दुक्खा समुदागता इमे, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा’’ति.
१९. दुक्खस्स वे मं पभवं अपुच्छसि, [मेत्तगूति भगवा]
तं ते पवक्खामि यथा पजानं;
उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा.
दुक्खस्स वे मं पभवं अपुच्छसीति. दुक्खस्साति जातिदुक्खस्स जरादुक्खस्स ब्याधिदुक्खस्स मरणदुक्खस्स सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खस्स. पभवं अपुच्छसीति दुक्खस्स मूलं पुच्छसि हेतुं पुच्छसि निदानं पुच्छसि सम्भवं पुच्छसि पभवं पुच्छसि समुट्ठानं पुच्छसि आहारं पुच्छसि आरम्मणं पुच्छसि पच्चयं पुच्छसि समुदयं पुच्छसि याचसि अज्झेससि पसादेसीति – दुक्खस्स वे मं पभवं अपुच्छसि. मेत्तगूति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – मेत्तगूति भगवा.
तं ते पवक्खामि यथा पजानन्ति. तन्ति दुक्खस्स मूलं पवक्खामि हेतुं पवक्खामि निदानं पवक्खामि सम्भवं पवक्खामि पभवं पवक्खामि समुट्ठानं पवक्खामि आहारं पवक्खामि आरम्मणं पवक्खामि पच्चयं पवक्खामि समुदयं पवक्खामि आचिक्खिस्सामि देसेस्सामि पञ्ञपेस्सामि पट्ठपेस्सामि विवरिस्सामि विभजिस्सामि उत्तानीकरिस्सामि पकासेस्सामीति – तं ते पवक्खामि. यथा पजानन्ति यथा पजानन्तो आजानन्तो विजानन्तो पटिविजानन्तो पटिविज्झन्तो. न इतिहीतिहं न इतिकिराय न परम्पराय न पिटकसम्पदाय [न पिटकसम्पदानेन (क.) महानि. १५६] न तक्कहेतु न नयहेतु न आकारपरिवितक्केन न दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया सामं सयमभिञ्ञातं अत्तपच्चक्खधम्मं तं कथयिस्सामीति – तं ते पवक्खामि यथा पजानं.
उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खाति. उपधीति दस उपधी – तण्हूपधि, दिट्ठूपधि, किलेसूपधि, कम्मूपधि, दुच्चरितूपधि, आहारूपधि, पटिघूपधि, चतस्सो उपादिन्नधातुयो उपधी, छ अज्झत्तिकानि आयतनानि उपधी, छ विञ्ञाणकाया उपधी, सब्बम्पि दुक्खं दुक्खमनट्ठेन [दुक्खट्ठेन (स्या.)] उपधि. इमे वुच्चन्ति दस उपधी. दुक्खाति जातिदुक्खं जरादुक्खं ब्याधिदुक्खं मरणदुक्खं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खं नेरयिकं दुक्खं…पे… दिट्ठिब्यसनं दुक्खं. येसं धम्मानं आदितो समुदागमनं पञ्ञायति, अत्थङ्गमतो निरोधो पञ्ञायति, कम्मसन्निस्सितो विपाको, विपाकसन्निस्सितं कम्मं, नामसन्निस्सितं रूपं, रूपसन्निस्सितं नामं, जातिया अनुगतं, जराय अनुसटं, ब्याधिना अभिभूतं, मरणेन अब्भाहतं, दुक्खे पतिट्ठितं, अताणं अलेणं असरणं असरणीभूतं – इमे वुच्चन्ति दुक्खा. इमे दुक्खा उपधिनिदाना उपधिहेतुका उपधिपच्चया उपधिकारणा होन्ति पभवन्ति सम्भवन्ति जायन्ति सञ्जायन्ति निब्बत्तन्ति पातुभवन्तीति – उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा.
ये केचि लोकस्मिमनेकरूपाति. ये केचीति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं – ये केचीति. लोकस्मिन्ति अपायलोके मनुस्सलोके देवलोके खन्धलोके धातुलोके आयतनलोके. अनेकरूपाति अनेकविधा नानप्पकारा दुक्खाति – ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा. तेनाह भगवा –
‘‘दुक्खस्स वे मं पभवं अपुच्छसि, [मेत्तगूति भगवा]
तं ते पवक्खामि यथा पजानं;
उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा’’ति.
२०. यो वे अविद्वा उपधिं करोति, पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो;
तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा, दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी.
यो वे अविद्वा उपधिं करोतीति. योति यो यादिसो यथायुत्तो यथाविहितो यथापकारो यंठानप्पत्तो यंधम्मसमन्नागतो खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वा गहट्ठो वा पब्बजितो वा देवो वा मनुस्सो वा. अविद्वाति अविज्जागतो अञ्ञाणी अविभावी दुप्पञ्ञो. उपधिं करोतीति तण्हूपधिं करोति, दिट्ठूपधिं करोति, किलेसूपधिं करोति, कम्मूपधिं करोति, दुच्चरितूपधिं करोति, आहारूपधिं करोति, पटिघूपधिं करोति, चतस्सो उपादिन्नधातुयो उपधी करोति, छ अज्झत्तिकानि आयतनानि उपधी करोति, छ विञ्ञाणकाये उपधी करोति जनेति सञ्जनेति निब्बत्तेति अभिनिब्बत्तेतीति – अविद्वा उपधिं करोति.
पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दोति पुनप्पुनं जातिदुक्खं जरादुक्खं ब्याधिदुक्खं मरणदुक्खं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खं एति समुपेति उपगच्छति गण्हाति परामसति अभिनिविसतीति – पुनप्पुनं दुक्खमुपेति. मन्दोति मन्दो मोमुहो अविद्वा अविज्जागतो अञ्ञाणी अविभावी दुप्पञ्ञोति – पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो.
तस्मा पजानं उपधिं न कयिराति. तस्माति तंकारणा तंहेतु तप्पच्चया तंनिदाना एतं आदीनवं सम्पस्समानो उपधीसूति तस्मा. पजानन्ति पजानन्तो आजानन्तो विजानन्तो पटिविजानन्तो पटिविज्झन्तो, ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति पजानन्तो आजानन्तो विजानन्तो पटिविजानन्तो पटिविज्झन्तो, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति…पे… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति पजानन्तो आजानन्तो विजानन्तो पटिविजानन्तो पटिविज्झन्तो. उपधिं न कयिराति तण्हूपधिं न करेय्य, दिट्ठूपधिं न करेय्य, किलेसूपधिं न करेय्य, दुच्चरितूपधिं न करेय्य, आहारूपधिं न करेय्य, पटिघूपधिं न करेय्य, चतस्सो उपादिन्नधातुयो उपधी न करेय्य, छ अज्झत्तिकानि आयतनानि उपधी न करेय्य, छ विञ्ञाणकाये उपधी न करेय्य, न जनेय्य न सञ्जनेय्य न निब्बत्तेय्य नाभिनिब्बत्तेय्याति – तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा.
दुक्खस्साति जातिदुक्खस्स जरादुक्खस्स ब्याधिदुक्खस्स मरणदुक्खस्स सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खस्स. पभवानुपस्सीति दुक्खस्स मूलानुपस्सी हेतानुपस्सी निदानानुपस्सी सम्भवानुपस्सी पभवानुपस्सी समुट्ठानानुपस्सी आहारानुपस्सी आरम्मणानुपस्सी पच्चयानुपस्सी समुदयानुपस्सी. अनुपस्सना वुच्चति ञाणं. या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. इमाय अनुपस्सनाय पञ्ञाय उपेतो होति समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो. सो वुच्चति अनुपस्सीति – दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी. तेनाह भगवा –
‘‘यो वे अविद्वा उपधिं करोति, पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो;
तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा, दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी’’ति.
२१. यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो, अञ्ञं तं पुच्छाम तदिङ्घ ब्रूहि;
कथं नु धीरा वितरन्ति ओघं, जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च;
तं मे मुनी साधु वियाकरोहि, तथा हि ते विदितो एस धम्मो.
यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नोति यं तं अपुच्छिम्ह अयाचिम्ह अज्झेसिम्ह पसादयिम्ह. अकित्तयी नोति कित्तितं [अकित्ति तं (स्या.) एवमीदिसेसु पदेसु अतीतविभत्तिवसेन महानि. ११०] पकित्तितं आचिक्खितं देसितं पञ्ञपितं [पञ्ञापितं (क.)] पट्ठपितं विवरितं विभत्तं उत्तानीकतं पकासितन्ति – यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो.
अञ्ञं तं पुच्छाम तदिङ्घ ब्रूहीति अञ्ञं तं पुच्छाम, अञ्ञं तं याचाम, अञ्ञं तं अज्झेसाम, अञ्ञं तं पसादेम, उत्तरि तं पुच्छाम. तदिङ्घ ब्रूहीति इङ्घ ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – अञ्ञं तं पुच्छाम तदिङ्घ ब्रूहि.
कथं नु धीरा वितरन्ति ओघं, जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्चाति. कथं नूति संसयपुच्छा विमतिपुच्छा द्वेळ्हकपुच्छा अनेकंसपुच्छा – ‘‘एवं नु खो, ननु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति – कथं नु. धीराति धीरा पण्डिता पञ्ञवन्तो बुद्धिमन्तो ञाणिनो विभाविनो मेधाविनो. ओघन्ति कामोघं भवोघं दिट्ठोघं अविज्जोघं. जातीति या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जाति सञ्जाति ओक्कन्ति निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति खन्धानं पातुभावो आयतनानं पटिलाभो. जराति या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जरा जीरणता खण्डिच्चं पालिच्चं वलित्तचता आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाको. सोकोति ञातिब्यसनेन वा फुट्ठस्स भोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स रोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स सीलब्यसनेन वा फुट्ठस्स दिट्ठिब्यसनेन वा फुट्ठस्स अञ्ञतरञ्ञतरेन ब्यसनेन वा समन्नागतस्स अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेन वा फुट्ठस्स सोको सोचना सोचितत्तं अन्तोसोको अन्तोपरिसोको अन्तोडाहो अन्तोपरिडाहो चेतसो परिज्झायना दोमनस्सं सोकसल्लं. परिदेवोति ञातिब्यसनेन वा फुट्ठस्स भोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स रोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स सीलब्यसनेन वा फुट्ठस्स दिट्ठिब्यसनेन वा फुट्ठस्स अञ्ञतरञ्ञतरेन ब्यसनेन वा समन्नागतस्स अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेन वा फुट्ठस्स आदेवो परिदेवो आदेवना परिदेवना आदेवितत्तं परिदेवितत्तं वाचा पलापो [लापो पलापो (स्या.) धम्मसङ्गणिये] विप्पलापो लालप्पो लालप्पना लालप्पितत्तं [लालप्पायना लालप्पायितत्तं (बहूसु) जरासुत्तनिद्देसट्ठकथा ओलोकेतब्बा].
कथं नु धीरा वितरन्ति ओघं, जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्चाति धीरा कथं ओघञ्च जातिञ्च जरञ्च सोकञ्च परिदेवञ्च तरन्ति उत्तरन्ति पतरन्ति समतिक्कमन्ति वीतिवत्तन्तीति – कथं नु धीरा वितरन्ति ओघं, जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च.
तं मे मुनी साधु वियाकरोहीति. तन्ति यं पुच्छामि यं याचामि यं अज्झेसामि यं पसादेमि. मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं. या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. भगवा तेन ञाणेन समन्नागतो मुनि मोनप्पत्तो. तीणि मोनेय्यानि – कायमोनेय्यं वचीमोनेय्यं मनोमोनेय्यं.
कतमं कायमोनेय्यं? तिविधानं कायदुच्चरितानं पहानं कायमोनेय्यं. तिविधं कायसुचरितं कायमोनेय्यं. कायारम्मणे ञाणं कायमोनेय्यं. कायपरिञ्ञा कायमोनेय्यं. परिञ्ञासहगतो मग्गो कायमोनेय्यं. काये छन्दरागस्स पहानं कायमोनेय्यं. कायसङ्खारनिरोधो चतुत्थज्झानसमापत्ति कायमोनेय्यं. इदं कायमोनेय्यं.
कतमं वचीमोनेय्यं? चतुब्बिधानं वचीदुच्चरितानं पहानं वचीमोनेय्यं. चतुब्बिधं वचीसुचरितं वचीमोनेय्यं. वाचारम्मणे ञाणं वचीमोनेय्यं. वाचापरिञ्ञा वचीमोनेय्यं. परिञ्ञासहगतो मग्गो वचीमोनेय्यं. वाचाय छन्दरागस्स पहानं वचीमोनेय्यं. वचीसङ्खारनिरोधो दुतियज्झानसमापत्ति वचीमोनेय्यं. इदं वचीमोनेय्यं.
कतमं मनोमोनेय्यं? तिविधानं मनोदुच्चरितानं पहानं मनोमोनेय्यं. तिविधं मनोसुचरितं मनोमोनेय्यं. चित्तारम्मणे ञाणं मनोमोनेय्यं. चित्तपरिञ्ञा मनोमोनेय्यं. परिञ्ञासहगतो मग्गो मनोमोनेय्यं. चित्ते छन्दरागस्स पहानं मनोमोनेय्यं. चित्तसङ्खारनिरोधो सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्ति मनोमोनेय्यं. इदं मनोमोनेय्यं.
कायमुनिं वचीमुनिं [वाचामुनिं (बहूसु) इतिवु. ६७], मनोमुनिमनासवं;
मुनिं मोनेय्यसम्पन्नं, आहु सब्बप्पहायिनं.
कायमुनिं वचीमुनिं, मनोमुनिमनासवं;
मुनिं मोनेय्यसम्पन्नं, आहु निन्हातपापकन्ति.
इमेहि तीहि मोनेय्येहि धम्मेहि समन्नागता. छ मुनिनो [मुनयो (स्या.) महानि. १४] – अगारमुनिनो, अनगारमुनिनो, सेखमुनिनो [सेक्खमुनिनो (स्या. क.)], असेखमुनिनो, पच्चेकमुनिनो मुनिमुनिनोति. कतमे अगारमुनिनो? ये ते अगारिका दिट्ठपदा विञ्ञातसासना – इमे अगारमुनिनो. कतमे अनगारमुनिनो? ये ते पब्बजिता दिट्ठपदा विञ्ञातसासना – इमे अनगारमुनिनो. सत्त सेखा सेखमुनिनो. अरहन्तो असेखमुनिनो. पच्चेकसम्बुद्धा पच्चेकमुनिनो. तथागता अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा मुनिमुनिनो.
न मोनेन मुनी [मुनि (स्या. क.) ध. प. २६८] होति, मूळ्हरूपो अविद्दसु;
यो च तुलंव पग्गय्ह, वरमादाय पण्डितो.
पापानि परिवज्जेति, स मुनी तेन सो मुनि;
यो मुनाति उभो लोके, मुनि तेन पवुच्चति.
असतञ्च सतञ्च ञत्वा धम्मं, अज्झत्तं बहिद्धा च सब्बलोके;
देवमनुस्सेहि पूजनीयो [पूजितो (स्या. क.) महानि. १४], सङ्गजालमतिच्च [सङ्ग जालमतिच्च, सु. नि. ५३२] सो मुनीति.
साधु वियाकरोहीति तं साधु आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – तं मे मुनी साधु वियाकरोहि. तथा हि ते विदितो एस धम्मोति तथा हि ते विदितो तुलितो तीरितो विभूतो विभावितो एस धम्मोति – तथा हि ते विदितो एस धम्मो. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो, अञ्ञं तं पुच्छाम तदिङ्घ ब्रूहि;
कथं नु धीरा वितरन्ति ओघं, जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च;
तं मे मुनी साधु वियाकरोहि, तथा हि ते विदितो एस धम्मो’’ति.
२२. कित्तयिस्सामि ते धम्मं, [मेत्तगूति भगवा]
दिट्ठे धम्मे अनीतिहं;
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं.
कित्तयिस्सामि ते धम्मन्ति. धम्मन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं, चत्तारो सतिपट्ठाने, चत्तारो सम्मप्पधाने, चत्तारो इद्धिपादे, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गे, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं, निब्बानञ्च, निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं कित्तयिस्सामि आचिक्खिस्सामि देसेस्सामि पञ्ञपेस्सामि पट्ठपेस्सामि विवरिस्सामि विभजिस्सामि उत्तानीकरिस्सामि पकासिस्सामीति – कित्तयिस्सामि ते धम्मं. मेत्तगूति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति.
दिट्ठे धम्मे अनीतिहन्ति. दिट्ठे धम्मेति दिट्ठे धम्मे ञाते धम्मे तुलिते धम्मे तीरिते धम्मे विभूते धम्मे विभाविते धम्मे सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति…पे… यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्मन्ति दिट्ठे धम्मे ञाते धम्मे तुलिते धम्मे तीरिते धम्मे विभूते धम्मे विभाविते धम्मेति – एवम्पि दिट्ठे धम्मे कथयिस्सामि. अथ वा, दुक्खे दिट्ठे दुक्खं कथयिस्सामि, समुदये दिट्ठे समुदयं कथयिस्सामि, मग्गे दिट्ठे मग्गं कथयिस्सामि, निरोधे दिट्ठे निरोधं कथयिस्सामीति – एवम्पि दिट्ठे धम्मे कथयिस्सामि. अथ वा, दिट्ठे धम्मे सन्दिट्ठिकं अकालिकं एहिपस्सिकं ओपनेय्यिकं पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहीति – एवम्पि दिट्ठे धम्मे कथयिस्सामीति दिट्ठे धम्मे. अनीतिहन्ति न इतिहीतिहं न इतिकिराय न परम्पराय न पिटकसम्पदाय न तक्कहेतु न नयहेतु न आकारपरिवितक्केन न दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया, सामं सयमभिञ्ञातं अत्तपच्चक्खधम्मं, तं कथयिस्सामीति – दिट्ठे धम्मे अनीतिहं.
यं विदित्वा सतो चरन्ति यं विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो…पे… सो वुच्चति सतो. चरन्ति चरन्तो विहरन्तो इरियन्तो वत्तेन्तो पालेन्तो यपेन्तो यापेन्तोति – यं विदित्वा सतो चरं.
तरे लोके विसत्तिकन्ति विसत्तिका वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. विसत्तिकाति केनट्ठेन विसत्तिका? विसताति विसत्तिका, विसालाति विसत्तिका, विसटाति विसत्तिका, विसमाति विसत्तिका, विसक्कतीति विसत्तिका, विसंहरतीति विसत्तिका, विसंवादिकाति विसत्तिका, विसमूलाति विसत्तिका, विसफलाति विसत्तिका, विसपरिभोगाति विसत्तिका, विसाला वा पन सा तण्हा रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे कुले गणे आवासे लाभे यसे पसंसाय सुखे चीवरे पिण्डपाते सेनासने गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारे कामधातुया रूपधातुया अरूपधातुया कामभवे रूपभवे अरूपभवे सञ्ञाभवे असञ्ञाभवे नेवसञ्ञानासञ्ञाभवे एकवोकारभवे चतुवोकारभवे पञ्चवोकारभवे अतीते अनागते पच्चुप्पन्ने दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु विसटा वित्थताति विसत्तिका. लोकेति अपायलोके मनुस्सलोके देवलोके खन्धलोके धातुलोके आयतनलोके. तरे लोके विसत्तिकन्ति लोके वेसा विसत्तिका [या सा लोके विसत्तिका (स्या.) कामसुत्तनिद्देसट्ठकथा ओलोकेतब्बा], लोके वेतं विसत्तिकं सतो तरेय्य उत्तरेय्य पतरेय्य समतिक्कमेय्य वीतिवत्तेय्याति – तरे लोके विसत्तिकं. तेनाह भगवा –
‘‘कित्तयिस्सामि ते धम्मं, [मेत्तगूति भगवा]
दिट्ठे धम्मे अनीतिहं;
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिक’’न्ति.
२३. तञ्चाहं अभिनन्दामि, महेसि धम्ममुत्तमं;
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं.
तञ्चाहं अभिनन्दामीति. तन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं [ब्यपथं (स्या. क.)] देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं [देसनं अनुसन्धि (स्या.)]. नन्दामीति अभिनन्दामि मोदामि अनुमोदामि इच्छामि सादियामि याचामि पत्थयामि पिहयामि अभिजप्पामीति – तञ्चाहं अभिनन्दामि.
महेसि धम्ममुत्तमन्ति. महेसीति किं महेसि भगवा, महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी [एसि गवेसि (स्या.) महानि. १५०] परियेसीति महेसि, महन्तं समाधिक्खन्धं…पे… महन्तं पञ्ञाक्खन्धं… महन्तं विमुत्तिक्खन्धं… महन्तं विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो तमोकायस्स पदालनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो विपल्लासस्स पभेदनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो तण्हासल्लस्स अब्बहनं [अब्बूहनं (बहूसु), अब्बूहं (सी. अट्ठ.)] एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो दिट्ठिसङ्घातस्स विनिवेठनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो मानधजस्स पपातनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो अभिसङ्खारस्स वूपसमं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो ओघस्स नित्थरणं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो भारस्स निक्खेपनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो संसारवट्टस्स उपच्छेदं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो सन्तापस्स निब्बापनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो परिळाहस्स पटिप्पस्सद्धिं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महतो धम्मधजस्स उस्सापनं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महन्ते सतिपट्ठाने…पे… महन्ते सम्मप्पधाने… महन्ते इद्धिपादे… महन्तानि इन्द्रियानि… महन्तानि बलानि… महन्ते बोज्झङ्गे… महन्तं अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं… महन्तं परमत्थं अमतं निब्बानं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महेसक्खेहि सत्तेहि एसितो गवेसितो परियेसितो – ‘‘कहं बुद्धो, कहं भगवा, कहं देवदेवो, कहं नरासभो’’ति महेसि. धम्ममुत्तमन्ति धम्ममुत्तंमं वुच्चति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. उत्तमन्ति अग्गं सेट्ठं विसेट्ठं पामोक्खं उत्तमं पवरं धम्मन्ति – महेसि धम्ममुत्तमं.
यं विदित्वा सतो चरन्ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो, वेदनासु…पे… चित्ते… धम्मेसु… धम्मानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो… सो वुच्चति सतो. चरन्ति चरन्तो विहरन्तो इरियन्तो वत्तेन्तो पालेन्तो यपेन्तो यापेन्तोति – यं विदित्वा सतो चरं.
तरे लोके विसत्तिकन्ति विसत्तिका वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. विसत्तिकाति केनट्ठेन विसत्तिका…पे… विसटा वित्थताति विसत्तिका. लोकेति अपायलोके…पे… आयतनलोके. तरे लोके विसत्तिकन्ति लोके वेसा विसत्तिका, लोके वेतं विसत्तिकं सतो तरेय्य उत्तरेय्य पतरेय्य समतिक्कमेय्य वीतिवत्तेय्याति – तरे लोके विसत्तिकं. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘तञ्चाहं अभिनन्दामि, महेसि धम्ममुत्तमं;
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिक’’न्ति.
२४. यं किञ्चि सम्पजानासि, [मेत्तगूति भगवा]
उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे;
एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च, पनुज्ज विञ्ञाणं भवे न तिट्ठे.
यं किञ्चि सम्पजानासीति यं किञ्चि पजानासि आजानासि विजानासि पटिविजानासि पटिविज्झसीति – यं किञ्चि सम्पजानासि. मेत्तगूति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – मेत्तगूति भगवा.
उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झेति. उद्धन्ति अनागतं [उद्धं वुच्चति अनागतं (स्या. क.)]; अधोति अतीतं; तिरियञ्चापि मज्झेति पच्चुप्पन्नं. उद्धन्ति देवलोको; अधोति निरयलोको; तिरियञ्चापि मज्झेति मनुस्सलोको. अथ वा, उद्धन्ति कुसला धम्मा; अधोति अकुसला धम्मा; तिरियञ्चापि मज्झेति अब्याकता धम्मा. उद्धन्ति अरूपधातु; अधोति कामधातु; तिरियञ्चापि मज्झेति रूपधातु. उद्धन्ति सुखा वेदना; अधोति दुक्खा वेदना; तिरियञ्चापि मज्झेति अदुक्खमसुखा वेदना. उद्धन्ति उद्धं पादतला; अधोति अधो केसमत्थका; तिरियञ्चापि मज्झेति वेमज्झेति – उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे.
एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च, पनुज्ज विञ्ञाणं भवे न तिट्ठेति एतेसूति आचिक्खितेसु देसितेसु पञ्ञपितेसु पट्ठपितेसु विवरितेसु विभजितेसु उत्तानीकतेसु पकासितेसु. नन्दी वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. निवेसनन्ति द्वे निवेसना – तण्हानिवेसना च दिट्ठिनिवेसना च. कतमा तण्हा निवेसना? यावता तण्हासङ्खातेन …पे… अयं तण्हानिवेसना. कतमा दिट्ठिनिवेसना? वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि …पे… अयं दिट्ठिनिवेसना.
पनुज्ज विञ्ञाणन्ति पुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणं, अपुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणं, आनेञ्जाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणं. एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च अभिसङ्खारसहगतञ्च विञ्ञाणं नुज्ज पनुज्ज नुद पनुद जह पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च पनुज्ज विञ्ञाणं.
भवे न तिट्ठेति. भवाति द्वे भवा – कम्मभवो च पटिसन्धिको च पुनब्भवो. कतमो कम्मभवो? पुञ्ञाभिसङ्खारो अपुञ्ञाभिसङ्खारो आनेञ्जाभिसङ्खारो – अयं कम्मभवो. कतमो पटिसन्धिको पुनब्भवो? पटिसन्धिका रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं – अयं पटिसन्धिको पुनब्भवो. भवे न तिट्ठेति नन्दिञ्च निवेसनञ्च अभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणञ्च कम्मभवञ्च पटिसन्धिकञ्च पुनब्भवं पजहन्तो विनोदेन्तो ब्यन्तीकरोन्तो अनभावं गमेन्तो कम्मभवे न तिट्ठेय्य पटिसन्धिके पुनब्भवे न तिट्ठेय्य न सन्तिट्ठेय्याति – पनुज्ज विञ्ञाणं भवे न तिट्ठे. तेनाह भगवा –
‘‘यं किञ्चि सम्पजानासि, [मेत्तगूति भगवा]
उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे;
एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च, पनुज्ज विञ्ञाणं भवे न तिट्ठे’’ति.
२५. एवंविहारी सतो अप्पमत्तो,
भिक्खु चरं हित्वा ममायितानि;
जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च, इधेव विद्वा पजहेय्य दुक्खं.
एवंविहारी सतो अप्पमत्तोति. एवंविहारीति नन्दिञ्च निवेसनञ्च अभिसङ्खारसहगतविञ्ञाणञ्च कम्मभवञ्च पटिसन्धिकञ्च पुनब्भवं पजहन्तो विनोदेन्तो ब्यन्तीकरोन्तो अनभावं गमेन्तोति – एवंविहारी. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो…पे… सो वुच्चति सतो. अप्पमत्तोति सक्कच्चकारी सातच्चकारी अट्ठितकारी अनोलीनवुत्ती [अनोलीनवुत्तिको (क.) महानि. १४] अनिक्खित्तच्छन्दो अनिक्खित्तधुरो अप्पमत्तो कुसलेसु धम्मेसु – ‘‘कथाहं [कदाहं (स्या.)] अपरिपूरं वा सीलक्खन्धं परिपूरेय्यं, परिपूरं वा सीलक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गण्हेय्य’’न्ति यो तत्थ छन्दो च वायामो च उस्साहो च उस्सोळ्ही च अप्पटिवानी [अप्पटिवानि (क.) महानि. १४] च सति च सम्पजञ्ञञ्च आतप्पं पधानं अधिट्ठानं अनुयोगो अप्पमत्तो अप्पमादो कुसलेसु धम्मेसु. ‘‘कथाहं अपरिपूरं वा समाधिक्खन्धं…पे… पञ्ञाक्खन्धं… विमुत्तिक्खन्धं… विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धं परिपूरेय्यं परिपूरं वा विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गण्हेय्य’’न्ति यो तत्थ छन्दो च वायामो च उस्साहो च उस्सोळ्ही च अप्पटिवानी च सति च सम्पजञ्ञञ्च आतप्पं पधानं अधिट्ठानं अनुयोगो अप्पमत्तो अप्पमादो कुसलेसु धम्मेसु. ‘‘कथाहं अपरिञ्ञातं वा दुक्खं परिजानेय्यं, अप्पहीने वा किलेसे पजहेय्यं, अभावितं वा मग्गं भावेय्यं, असच्छिकतं वा निरोधं सच्छिकरेय्य’’न्ति यो तत्थ छन्दो च वायामो च उस्साहो च उस्सोळ्ही च अप्पटिवानी च सति च सम्पजञ्ञञ्च आतप्पं पधानं अधिट्ठानं अनुयोगो अप्पमत्तो अप्पमादो कुसलेसु धम्मेसूति – एवंविहारी सतो अप्पमत्तो.
भिक्खु चरं हित्वा ममायितानीति. भिक्खूति पुथुज्जनकल्याणको [कल्याणपुथुज्जनो (स्या.), एवमीदिसेसु ठानेसु] वा भिक्खु सेक्खो वा भिक्खु. चरन्ति चरन्तो विहरन्तो इरियन्तो वत्तेन्तो पालेन्तो यपेन्तो यापेन्तो. ममत्ताति द्वे ममत्ता – तण्हाममत्तञ्च दिट्ठिममत्तञ्च…पे… इदं तण्हाममत्तं…पे… इदं दिट्ठिममत्तं… तण्हाममत्तं पहाय दिट्ठिममत्तं पटिनिस्सज्जित्वा ममत्ते जहित्वा चजित्वा पजहित्वा विनोदेत्वा ब्यन्तीकरित्वा अनभावं गमेत्वाति – भिक्खु चरं हित्वा ममायितानि.
जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च, इधेव विद्वा पजहेय्य दुक्खन्ति. जातीति या तेसं तेसं सत्तानं…पे… जरन्ति या तेसं तेसं सत्तानं…पे… सोकोति ञातिब्यसनेन वा फुट्ठस्स…पे… परिदेवोति ञातिब्यसनेन वा फुट्ठस्स…पे… इधाति इमिस्सा दिट्ठिया…पे… इमस्मिं मनुस्सलोके. विद्वाति विज्जागतो ञाणी विभावी मेधावी. दुक्खन्ति जातिदुक्खं…पे… दोमनस्सुपायासदुक्खं. जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च, इधेव विद्वा पजहेय्य दुक्खन्ति विज्जागतो ञाणी विभावी मेधावी इधेव जातिञ्च जरञ्च सोकपरिद्दवञ्च दुक्खञ्च पजहेय्य विनोदेय्य ब्यन्तीकरेय्य अनभावं गमेय्याति – जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च, इधेव विद्वा पजहेय्य दुक्खं. तेनाह भगवा –
‘‘एवंविहारी सतो अप्पमत्तो, भिक्खु चरं हित्वा ममायितानि;
जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च, इधेव विद्वा पजहेय्य दुक्ख’’न्ति.
२६. एताभिनन्दामि वचो महेसिनो, सुकित्तितं गोतमनूपधीकं;
अद्धा हि भगवा पहासि दुक्खं, तथा हि ते विदितो एस धम्मो.
एताभिनन्दामि वचो महेसिनोति. एतन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं नन्दामि अभिनन्दामि मोदामि अनुमोदामि इच्छामि सादियामि पत्थयामि पिहयामि अभिजप्पामि. महेसिनोति किं महेसि भगवा? महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीति महेसि…पे… कहं नरासभोति महेसीति – एताभिनन्दामि वचो महेसिनो.
सुकित्तितं गोतमनूपधीकन्ति. सुकित्तितन्ति सुकित्तितं सुआचिक्खितं सुदेसितं सुपञ्ञपितं सुपट्ठपितं सुविवरितं सुविभजितं सुउत्तानीकतं सुपकासितन्ति – सुकित्तितं. गोतमनूपधीकन्ति उपधी वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च. उपधिप्पहानं उपधिवूपसमं उपधिपटिनिस्सग्गं उपधिपटिपस्सद्धं अमतं निब्बानन्ति – सुकित्तितं गोतमनूपधीकं.
अद्धा हि भगवा पहासि दुक्खन्ति. अद्धाति एकंसवचनं निस्संसयवचनं निक्कङ्खावचनं अद्वेज्झवचनं अद्वेळ्हकवचनं निरोधवचनं अप्पणकवचनं अवत्थापनवचनमेतं – अद्धाति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति. पहासि दुक्खन्ति जातिदुक्खं जरादुक्खं ब्याधिदुक्खं मरणदुक्खं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खं पहासि पजहि विनोदेसि ब्यन्तीकरोसि अनभावं गमेसीति – अद्धा हि भगवा पहासि दुक्खं.
तथा हि ते विदितो एस धम्मोति तथा हि ते विदितो तुलितो तीरितो विभूतो विभावितो एस धम्मोति – तथा हि ते विदितो एस धम्मो. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘एताभिनन्दामि वचो महेसिनो, सुकित्तितं गोतमनूपधीकं;
अद्धा हि भगवा पहासि दुक्खं, तथा हि ते विदितो एस धम्मो’’ति.
२७. ते चापि नूनप्पजहेय्यु दुक्खं, ये त्वं मुनी अट्ठितं ओवदेय्य;
तं तं नमस्सामि समेच्च नाग, अप्पेव मं भगवा अट्ठितं ओवदेय्य.
ते चापि नूनप्पजहेय्यु दुक्खन्ति. ते चापीति खत्तिया च ब्राह्मणा च वेस्सा च सुद्दा च गहट्ठा च पब्बजिता च देवा च मनुस्सा च. पजहेय्यु दुक्खन्ति जातिदुक्खं जरादुक्खं ब्याधिदुक्खं मरणदुक्खं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खं पजहेय्युं विनोदेय्युं ब्यन्तीकरेय्युं अनभावं गमेय्युन्ति – ते चापि नूनप्पजहेय्यु दुक्खं.
ये त्वं मुनी अट्ठितं ओवदेय्याति. येति खत्तिये च ब्राह्मणे च वेस्से च सुद्दे च गहट्ठे च पब्बजिते च देवे च मनुस्से च. त्वन्ति भगवन्तं भणति. मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं…पे… सङ्गजालमतिच्च सो मुनि. अट्ठितं ओवदेय्याति अट्ठितं ओवदेय्य सक्कच्चं ओवदेय्य अभिण्हं ओवदेय्य पुनप्पुनं ओवदेय्य अनुसासेय्याति – ये त्वं मुनी अट्ठितं ओवदेय्य.
तं तं नमस्सामि समेच्च नागाति. तन्ति भगवन्तं भणति. नमस्सामीति कायेन वा नमस्सामि, वाचाय वा नमस्सामि, चित्तेन वा नमस्सामि, अन्वत्थपटिपत्तिया वा नमस्सामि, धम्मानुधम्मपटिपत्तिया वा नमस्सामि, सक्करोमि गरुं करोमि [गरुकरोमि (स्या.)] मानेमि पूजेमि. समेच्चाति समेच्च अभिसमेच्च समागन्त्वा अभिसमागन्त्वा सम्मुखा तं नमस्सामि. नागाति नागो च भगवा आगुं न करोतीति – नागो, न गच्छतीति – नागो, न आगच्छतीति – नागो. कथं भगवा आगुं न करोतीति – नागो? आगु वुच्चति पापका अकुसला धम्मा संकिलेसिका पोनोभविका सदरा दुक्खविपाका आयतिं जातिजरामरणिया.
आगुं न करोति किञ्चि लोके, [सभियाति भगवा]
सब्बसंयोगे [सब्बयोगे (क.), सु. नि. ५२७] विसज्ज बन्धनानि;
सब्बत्थ न सज्जती विमुत्तो, नागो तादि पवुच्चते तथत्ताति.
एवं भगवा आगुं न करोतीति – नागो.
कथं भगवा न गच्छतीति – नागो. भगवा न छन्दागतिं गच्छति, न दोसागतिं गच्छति, न मोहागतिं गच्छति, न भयागतिं गच्छति, न रागवसेन गच्छति, न दोसवसेन गच्छति, न मोहवसेन गच्छति, न मानवसेन गच्छति, न दिट्ठिवसेन गच्छति, न उद्धच्चवसेन गच्छति, न विचिकिच्छावसेन गच्छति, न अनुसयवसेन गच्छति, न वग्गेहि धम्मेहि यायति नीयति [निय्यति (स्या. क.)] वुय्हति संहरीयति. एवं भगवा न गच्छतीति – नागो.
कथं भगवा न आगच्छतीति – नागो. सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छति. सकदागामिमग्गेन…पे… अनागामिमग्गेन… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छति. एवं भगवा न आगच्छतीति नागोति – तं तं नमस्सामि समेच्च नाग.
अप्पेव मं भगवा अट्ठितं ओवदेय्याति अप्पेव मं भगवा अट्ठितं ओवदेय्य सक्कच्चं ओवदेय्य अभिण्हं ओवदेय्य पुनप्पुनं ओवदेय्य अनुसासेय्याति – अप्पेव मं भगवा अट्ठितं ओवदेय्य. तेनाह सो ब्राह्मणो –
‘‘ते चापि नूनप्पजहेय्यु दुक्खं, ये त्वं मुनी अट्ठितं ओवदेय्य;
तं तं नमस्सामि समेच्च नाग, अप्पेव मं भगवा अट्ठितं ओवदेय्या’’ति.
२८. यं ब्राह्मणं वेदगुमाभिजञ्ञा, अकिञ्चनं कामभवे असत्तं;
अद्धा हि सो ओघमिमं अतारि, तिण्णो च पारं अखिलो अकङ्खो.
यं ब्राह्मणं वेदगुमाभिजञ्ञाति. ब्राह्मणोति सत्तन्नं धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो. सक्कायदिट्ठि बाहिता होति, विचिकिच्छा बाहिता होति, सीलब्बतपरामासो बाहितो होति, रागो बाहितो होति, दोसो बाहितो होति, मोहो बाहितो होति, मानो बाहितो होति. बाहितास्स होन्ति पापका अकुसला धम्मा संकिलेसिका पोनोभविका सदरा दुक्खविपाका आयतिं जातिजरामरणिया.
बाहित्वा सब्बपापकानि, [सभियाति भगवा]