नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

खुद्दकनिकाये

चूळनिद्देसपाळि

पारायनवग्गो

वत्थुगाथा

१. कोसलानं पुरा रम्मा, अगमा दक्खिणापथं;

आकिञ्चञ्ञं पत्थयानो, ब्राह्मणो मन्तपारगू.

२. सो अस्सकस्स विसये, मळकस्स [अळकस्स (सु. नि. ९८३) मुळकस्स (स्या.), मूळ्हकस्स (क.)] समासने [समासन्ने (क.)];

वसि गोधावरीकूले, उञ्छेन च फलेन च.

३. तस्सेव [तंयेव (क.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] उपनिस्साय, गामो च विपुलो अहु;

ततो जातेन आयेन, महायञ्ञमकप्पयि.

४. महायञ्ञं यजित्वान, पुन पाविसि अस्समं;

तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो.

५. उग्घट्टपादो तसितो [तस्सितो (क.)], पङ्कदन्तो रजस्सिरो;

सो च नं उपसङ्कम्म, सतानि पञ्च याचति.

६. तमेनं बावरी दिस्वा, आसनेन निमन्तयि;

सुखञ्च कुसलं पुच्छि, इदं वचनमब्रवि [वचनमब्रुवि (सी.)].

७. ‘‘यं खो मम देय्यधम्मं, सब्बं विसज्जितं मया;

अनुजानाहि मे ब्रह्मे, नत्थि पञ्चसतानि मे’’.

८. ‘‘सचे मे याचमानस्स, भवं नानुपदस्सति [पदेस्सति (क.)];

सत्तमे दिवसे तुय्हं, मुद्धा फलतु सत्तधा’’.

९. अभिसङ्खरित्वा कुहको, भेरवं सो अकित्तयि;

तस्स तं वचनं सुत्वा, बावरी दुक्खितो अहु.

१०. उस्सुस्सति अनाहारो, सोकसल्लसमप्पितो;

अथोपि एवं चित्तस्स, झाने न रमती मनो.

११. उत्रस्तं दुक्खितं दिस्वा, देवता अत्थकामिनी;

बावरिं उपसङ्कम्म, इदं वचनमब्रवि.

१२. ‘‘न सो मुद्धं पजानाति, कुहको सो धनत्थिको;

मुद्धनि मुद्धपाते [मुद्धनिम्मुद्धपाते (क.)] वा, ञाणं तस्स न विज्जति’’.

१३. ‘‘भोती [भोति (क.)] चरहि जानाति, तं मे अक्खाहि पुच्छिता;

मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च [मुद्धातिपातञ्च (क.)], तं सुणोम वचो तव’’.

१४. ‘‘अहम्पेतं न जानामि, ञाणं मेत्थ न विज्जति;

मुद्धनि मुद्धाधिपाते च, जिनानञ्हेत्थ [जनानञ्हेत्थ (क.)] दस्सनं’’.

१५. ‘‘अथ को चरहि [यो चरति (क.)] जानाति, अस्मिं पथविमण्डले [पुथविमण्डले (सी.)];

मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, तं मे अक्खाहि देवते’’.

१६. ‘‘पुरा कपिलवत्थुम्हा, निक्खन्तो लोकनायको;

अपच्चो ओक्काकराजस्स, सक्यपुत्तो पभङ्करो.

१७. ‘‘सो हि ब्राह्मण सम्बुद्धो, सब्बधम्मान पारगू;

सब्बाभिञ्ञाबलप्पत्तो [फलप्पत्तो (क.)], सब्बधम्मेसु चक्खुमा;

सब्बकम्मक्खयं पत्तो, विमुत्तो उपधिक्खये.

१८. ‘‘बुद्धो सो भगवा लोके, धम्मं देसेति चक्खुमा;

तं त्वं गन्त्वान पुच्छस्सु, सो ते तं ब्याकरिस्सति’’.

१९. सम्बुद्धोति वचो सुत्वा, उदग्गो बावरी अहु;

सोकस्स तनुको आसि, पीतिञ्च विपुलं लभि.

२०. सो बावरी अत्तमनो उदग्गो, तं देवतं पुच्छति वेदजातो;

‘‘कतमम्हि गामे निगमम्हि वा पन, कतमम्हि वा जनपदे लोकनाथो;

यत्थ गन्त्वान पस्सेमु, सम्बुद्धं द्विपदुत्तमं’’.

२१. ‘‘सावत्थियं कोसलमन्दिरे जिनो, पहूतपञ्ञो वरभूरिमेधसो;

सो सक्यपुत्तो विधुरो अनासवो, मुद्धाधिपातस्स विदू नरासभो’’.

२२. ततो आमन्तयी सिस्से, ब्राह्मणे मन्तपारगू [पारगे (स्या.)];

‘‘एथ माणवा अक्खिस्सं, सुणाथ वचनं मम.

२३. ‘‘यस्सेसो दुल्लभो लोके, पातुभावो अभिण्हसो;

स्वाज्ज लोकम्हि उप्पन्नो, सम्बुद्धो इति विस्सुतो;

खिप्पं गन्त्वान सावत्थिं, पस्सव्हो द्विपदुत्तमं’’.

२४. ‘‘कथं चरहि जानेमु, दिस्वा बुद्धोति ब्राह्मण;

अजानतं नो पब्रूहि, यथा जानेमु तं मयं’’.

२५. ‘‘आगतानि हि मन्तेसु, महापुरिसलक्खणा;

द्वत्तिंसानि च ब्याक्खाता, समत्ता अनुपुब्बसो.

२६. ‘‘यस्सेते होन्ति गत्तेसु, महापुरिसलक्खणा;

द्वेयेव तस्स गतियो, ततिया हि न विज्जति.

२७. ‘‘सचे अगारं आवसति, विजेय्य पथविं इमं;

अदण्डेन असत्थेन, धम्मेन अनुसासति.

२८. ‘‘सचे च सो पब्बजति, अगारा अनगारियं;

विवट्टच्छदो [विवत्तच्छद्दो (सी.)] सम्बुद्धो, अरहा भवति अनुत्तरो.

२९. ‘‘जातिं गोत्तञ्च लक्खणं, मन्ते सिस्से पुनापरे;

मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, मनसायेव पुच्छथ.

३०. ‘‘अनावरणदस्सावी, यदि बुद्धो भविस्सति;

मनसा पुच्छिते पञ्हे, वाचाय विसज्जिस्सति’’ [विस्सजिस्सति (क.)].

३१. बावरिस्स वचो सुत्वा, सिस्सा सोळस ब्राह्मणा;

अजितो तिस्समेत्तेय्यो, पुण्णको अथ मेत्तगू.

३२. धोतको उपसीवो च, नन्दो च अथ हेमको;

तोदेय्य-कप्पा दुभयो, जतुकण्णी च पण्डितो.

३३. भद्रावुधो उदयो च, पोसालो चापि ब्राह्मणो;

मोघराजा च मेधावी, पिङ्गियो च महाइसि.

३४. पच्चेकगणिनो सब्बे, सब्बलोकस्स विस्सुता;

झायी झानरता धीरा, पुब्बवासनवासिता.

३५. बावरिं अभिवादेत्वा, कत्वा च नं पदक्खिणं;

जटाजिनधरा सब्बे, पक्कामुं उत्तरामुखा.

३६. मळकस्स पतिट्ठानं, पुरमाहिस्सतिं [पुरमाहियति (क.)] तदा [सदा (क.)];

उज्जेनिञ्चापि गोनद्धं, वेदिसं वनसव्हयं.

३७. कोसम्बिञ्चापि साकेतं, सावत्थिञ्च पुरुत्तमं;

सेतब्यं कपिलवत्थुं, कुसिनारञ्च मन्दिरं.

३८. पावञ्च भोगनगरं, वेसालिं मागधं पुरं;

पासाणकं चेतियञ्च, रमणीयं मनोरमं.

३९. तसितोवुदकं सीतं, महालाभंव वाणिजो;

छायं घम्माभितत्तोव तुरिता पब्बतमारुहुं.

४०. भगवा तम्हि समये, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो;

भिक्खूनं धम्मं देसेति, सीहोव नदती वने.

४१. अजितो अद्दस बुद्धं, पीतरंसिंव [जितरंसिं सीतरंसिं (क.), वीतरंसिं (सी. स्या.)] भाणुमं;

चन्दं यथा पन्नरसे, परिपूरं [पारिपूरिं (सी. स्या.)] उपागतं.

४२. अथस्स गत्ते दिस्वान, परिपूरञ्च ब्यञ्जनं;

एकमन्तं ठितो हट्ठो, मनोपञ्हे अपुच्छथ.

४३. ‘‘आदिस्स जम्मनं ब्रूहि, गोत्तं ब्रूहि सलक्खणं;

मन्तेसु पारमिं ब्रूहि, कति वाचेति ब्राह्मणो’’.

४४. ‘‘वीसं वस्ससतं आयु, सो च गोत्तेन बावरी;

तीणिस्स लक्खणा गत्ते, तिण्णं वेदान पारगू.

४५. ‘‘लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे;

पञ्चसतानि वाचेति, सधम्मे पारमिं गतो’’.

४६. ‘‘लक्खणानं पविचयं, बावरिस्स नरुत्तम;

तण्हच्छिद [कङ्खच्छिद (क.)] पकासेहि, मा नो कङ्खायितं अहु’’.

४७. ‘‘मुखं जिव्हाय छादेति, उण्णस्स भमुकन्तरे;

कोसोहितं वत्थगुय्हं, एवं जानाहि माणव’’.

४८. पुच्छञ्हि किञ्चि असुणन्तो, सुत्वा पञ्हे वियाकते;

विचिन्तेति जनो सब्बो, वेदजातो कतञ्जली.

४९. ‘‘को नु देवो वा ब्रह्मा वा, इन्दो वापि सुजम्पति;

मनसा पुच्छिते पञ्हे, कमेतं पटिभासति.

५०. ‘‘मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, बावरी परिपुच्छति;

तं ब्याकरोहि भगवा, कङ्खं विनय नो इसे’’.

५१. ‘‘अविज्जा मुद्धाति जानाहि, विज्जा मुद्धाधिपातिनी;

सद्धासतिसमाधीहि, छन्दवीरियेन संयुता’’.

५२. ततो वेदेन महता, सन्थम्भेत्वान माणवो;

एकंसं अजिनं कत्वा, पादेसु सिरसा पति.

५३. ‘‘बावरी ब्राह्मणो भोतो, सह सिस्सेहि मारिस;

उदग्गचित्तो सुमनो, पादे वन्दति चक्खुम’’.

५४. ‘‘सुखितो बावरी होतु, सह सिस्सेहि ब्राह्मणो;

त्वञ्चापि सुखितो होहि, चिरं जीवाहि माणव.

५५. ‘‘बावरिस्स च तुय्हं वा, सब्बेसं सब्बसंसयं;

कतावकासा पुच्छव्हो, यं किञ्चि मनसिच्छथ’’.

५६. सम्बुद्धेन कतोकासो, निसीदित्वान पञ्जली;

अजितो पठमं पञ्हं, तत्थ पुच्छि तथागतं.

वत्थुगाथा निट्ठिता.

१. अजितमाणवपुच्छा

५७. ‘‘केनस्सु निवुतो लोको, [इच्चायस्मा अजितो]

केनस्सु नप्पकासति;

किस्साभिलेपनं ब्रूसि, किंसु तस्स महब्भयं’’.

५८. ‘‘अविज्जाय निवुतो लोको, [अजिताति भगवा]

वेविच्छा पमादा नप्पकासति;

जप्पाभिलेपनं ब्रूमि, दुक्खमस्स महब्भयं’’.

५९. ‘‘सवन्ति सब्बधि सोता, [इच्चायस्मा अजितो]

सोतानं किं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूहि, केन सोता पिधिय्यरे’’.

६०. ‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, [अजिताति भगवा]

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधिय्यरे’’.

६१. ‘‘पञ्ञा चेव सति चापि [सती चेव (सी.)], [इच्चायस्मा अजितो]

नामरूपञ्च मारिस;

एतं मे पुट्ठो पब्रूहि, कत्थेतं उपरुज्झति’’.

६२. ‘‘यमेतं पञ्हं अपुच्छि, अजित तं वदामि ते;

यत्थ नामञ्च रूपञ्च, असेसं उपरुज्झति;

विञ्ञाणस्स निरोधेन, एत्थेतं उपरुज्झति’’.

६३. ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे, ये च सेखा [सेक्खा (क.)] पुथू इध;

तेसं मे निपको इरियं, पुट्ठो पब्रूहि मारिस’’.

६४. ‘‘कामेसु नाभिगिज्झेय्य, मनसानाविलो सिया;

कुसलो सब्बधम्मानं, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

अजितमाणवपुच्छा पठमा.

२. तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा

६५. ‘‘कोध सन्तुसितो लोके, [इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्यो]

कस्स नो सन्ति इञ्जिता;

को उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति [न पिम्पति (बहूसु)];

कं ब्रूसि महापुरिसोति, को इध सिब्बिनिमच्चगा’’ति [सिब्बनिमच्चगा (सी. स्या.)].