५. धोतकमाणवपुच्छानिद्देसो

३०. पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं, [इच्चायस्मा धोतको]

वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हं;

तव सुत्वान निग्घोसं, सिक्खे निब्बानमत्तनो.

पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतन्ति. पुच्छामीति तिस्सो पुच्छा – अदिट्ठजोतना पुच्छा, दिट्ठसंसन्दना पुच्छा, विमतिच्छेदना पुच्छा…पे… इमा तिस्सो पुच्छा…पे… निब्बानपुच्छा. पुच्छामि तन्ति पुच्छामि तं याचामि तं अज्झेसामि तं पसादेमि तं, कथयस्सु मेति – पुच्छामि तं. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति. ब्रूहि मेतन्ति ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं.

इच्चायस्मा धोतकोति. इच्चाति पदसन्धि…पे… आयस्माति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं आयस्माति. धोतकोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापोति – इच्चायस्मा धोतको.

वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं कङ्खामि अभिकङ्खामि इच्छामि सादियामि पत्थयामि पिहयामि अभिजप्पामि. महेसीति किं महेसि भगवा? महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीति महेसि…पे… कहं नरासभोति महेसीति – वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हं.

तव सुत्वान निग्घोसन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं सुत्वा सुणित्वा उग्गहेत्वा उपधारयित्वा उपलक्खयित्वाति – तव सुत्वान निग्घोसं.

सिक्खे निब्बानमत्तनोति. सिक्खाति तिस्सो सिक्खा – अधिसीलसिक्खा, अधिचित्तसिक्खा, अधिपञ्ञासिक्खा…पे… अयं अधिपञ्ञासिक्खा. निब्बानमत्तनोति अत्तनो रागस्स निब्बापनाय, दोसस्स निब्बापनाय, मोहस्स निब्बापनाय, कोधस्स निब्बापनाय, उपनाहस्स निब्बापनाय…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारानं समाय उपसमाय वूपसमाय निब्बापनाय पटिनिस्सग्गाय पटिपस्सद्धिया अधिसीलम्पि सिक्खेय्य, अधिचित्तम्पि सिक्खेय्य, अधिपञ्ञम्पि सिक्खेय्य. इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खेय्य, जानन्तो सिक्खेय्य, पस्सन्तो सिक्खेय्य, पच्चवेक्खन्तो सिक्खेय्य, चित्तं पदहन्तो सिक्खेय्य, सद्धाय अधिमुच्चन्तो सिक्खेय्य, वीरियं पग्गण्हन्तो सिक्खेय्य, सतिं उपट्ठपेन्तो सिक्खेय्य, चित्तं समादहन्तो सिक्खेय्य, पञ्ञाय पजानन्तो सिक्खेय्य, अभिञ्ञेय्यं अभिजानन्तो सिक्खेय्य, परिञ्ञेय्यं परिजानन्तो सिक्खेय्य, पहातब्बं पजहन्तो सिक्खेय्य, भावेतब्बं भावेन्तो सिक्खेय्य, सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खेय्य, आचरेय्य समाचरेय्य समादाय वत्तेय्याति – सिक्खे निब्बानमत्तनो. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं, [इच्चायस्मा धोतको]

वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हं;

तव सुत्वान निग्घोसं, सिक्खे निब्बानमत्तनो’’ति.

३१. तेनहातप्पं करोहि, [धोतकाति भगवा]

इधेव निपको सतो;

इतो सुत्वान निग्घोसं, सिक्खे निब्बानमत्तनो.

तेनहातप्पं करोहीति आतप्पं करोहि, उस्साहं करोहि, उस्सोळ्हिं करोहि, थामं करोहि, धितिं करोहि, वीरियं करोहि, छन्दं जनेहि सञ्जनेहि उपट्ठपेहि समुट्ठपेहि निब्बत्तेहि अभिनिब्बत्तेहीति – तेनहातप्पं करोहि.

धोतकाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – धोतकाति भगवा.

इधेव निपको सतोति. इधाति इमिस्सा दिट्ठिया इमिस्सा खन्तिया इमिस्सा रुचिया इमस्मिं आदाये इमस्मिं धम्मे इमस्मिं विनये इमस्मिं धम्मविनये इमस्मिं पावचने इमस्मिं ब्रह्मचरिये इमस्मिं सत्थुसासने इमस्मिं अत्तभावे इमस्मिं मनुस्सलोके. निपकोति निपको पण्डितो पञ्ञवा बुद्धिमा ञाणी विभावी मेधावी. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो…पे… सो वुच्चति सतोति – इधेव निपको सतो.

इतो सुत्वान निग्घोसन्ति इतो मय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं सुत्वा सुणित्वा उग्गण्हित्वा उपधारयित्वा उपलक्खयित्वाति – इतो सुत्वान निग्घोसं.

सिक्खे निब्बानमत्तनोति. सिक्खाति तिस्सो सिक्खा – अधिसीलसिक्खा, अधिचित्तसिक्खा, अधिपञ्ञासिक्खा…पे… अयं अधिपञ्ञासिक्खा. निब्बानमत्तनोति अत्तनो रागस्स निब्बापनाय, दोसस्स निब्बापनाय, मोहस्स निब्बापनाय, कोधस्स निब्बापनाय, उपनाहस्स निब्बापनाय…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारानं समाय उपसमाय वूपसमाय निब्बापनाय पटिनिस्सग्गाय पटिपस्सद्धिया अधिसीलम्पि सिक्खेय्य, अधिचित्तम्पि सिक्खेय्य, अधिपञ्ञम्पि सिक्खेय्य. इमा तिस्सो सिक्खायो आवज्जन्तो सिक्खेय्य, जानन्तो सिक्खेय्य…पे… सच्छिकातब्बं सच्छिकरोन्तो सिक्खेय्य, आचरेय्य समाचरेय्य समादाय वत्तेय्याति – सिक्खे निब्बानमत्तनो. तेनाह भगवा –

‘‘तेनहातप्पं करोहि, [धोतकाति भगवा]

इधेव निपको सतो;

इतो सुत्वान निग्घोसं, सिक्खे निब्बानमत्तनो’’ति.

३२. पस्सामहं देवमनुस्सलोके,अकिञ्चनं ब्राह्मणमिरियमानं;

तं तं नमस्सामि समन्तचक्खु, पमुञ्च मं सक्क कथंकथाहि.

पस्सामहं देवमनुस्सलोकेति. देवाति तयो देवा – सम्मुतिदेवा, उपपत्तिदेवा, विसुद्धिदेवा. कतमे सम्मुतिदेवा? सम्मुतिदेवा वुच्चन्ति राजानो च राजकुमारा च देवियो च. इमे वुच्चन्ति सम्मुतिदेवा. कतमे उपपत्तिदेवा? उपपत्तिदेवा वुच्चन्ति चातुमहाराजिका देवा तावतिंसा देवा यामा देवा तुसिता देवा निम्मानरती देवा परनिम्मितवसवत्ती देवा ब्रह्मकायिका देवा ये च देवा तदुत्तरि [तत्रुपरि (स्या.)]. इमे वुच्चन्ति उपपत्तिदेवा. कतमे विसुद्धिदेवा? विसुद्धिदेवा वुच्चन्ति तथागतसावका अरहन्तो खीणासवा ये च पच्चेकबुद्धा. इमे वुच्चन्ति विसुद्धिदेवा. भगवा सम्मुतिदेवानञ्च उपपत्तिदेवानञ्च विसुद्धिदेवानञ्च देवो च अतिदेवो च देवातिदेवो च सीहसीहो नागनागो गणिगणी मुनिमुनी राजराजा. पस्सामहं देवमनुस्सलोकेति मनुस्सलोके देवं पस्सामि अतिदेवं पस्सामि देवातिदेवं पस्सामि दक्खामि ओलोकेमि निज्झायामि उपपरिक्खामीति – पस्सामहं देवमनुस्सलोके.

आकिञ्चनं ब्राह्मणमिरियमानन्ति. अकिञ्चनन्ति रागकिञ्चनं दोसकिञ्चनं मोहकिञ्चनं मानकिञ्चनं दिट्ठिकिञ्चनं किलेसकिञ्चनं दुच्चरितकिञ्चनं, ते किञ्चना बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा, तस्मा बुद्धो अकिञ्चनो. ब्राह्मणोति भगवा सत्तन्नं धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो – सक्कायदिट्ठि बाहिता होति, विचिकिच्छा बाहिता होति, सीलब्बतपरामासो बाहितो होति, रागो बाहितो होति, दोसो बाहितो होति, मोहो बाहितो होति, मानो बाहितो होति, बाहितास्स होन्ति पापका अकुसला धम्मा संकिलेसिका पोनोभविका सदरा दुक्खविपाका आयतिं जातिजरामरणिया.

बाहित्वा सब्बपापकानि, [सभियाति भगवा]

विमलो साधुसमाहितो ठितत्तो;

संसारमतिच्च केवली सो, असितो तादि पवुच्चते स ब्रह्माति.

इरियमानन्ति चरन्तं विहरन्तं इरियन्तं वत्तेन्तं पालेन्तं यपेन्तं यापेन्तन्ति – अकिञ्चनं ब्राह्मणमिरियमानं.

तं तं नमस्सामि समन्तचक्खूति. तन्ति भगवन्तं भणति. नमस्सामीति कायेन वा नमस्सामि, वाचाय वा नमस्सामि, चित्तेन वा नमस्सामि, अन्वत्थपटिपत्तिया वा नमस्सामि, धम्मानुधम्मपटिपत्तिया वा नमस्सामि सक्करोमि गरुं करोमि मानेमि पूजेमि. समन्तचक्खूति समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञाणं. भगवा सब्बञ्ञुतञाणेन उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो.

‘‘न तस्स अद्दिट्ठमिधत्थि [अदिट्ठमिधत्थि (स्या. क.) महानि. १५६] किञ्चि, अथो अविञ्ञातमजानितब्बं;

सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यं, तथागतो तेन समन्तचक्खू’’ति.

तं तं नमस्सामि समन्तचक्खु.

पमुञ्च मं सक्क कथंकथाहीति. सक्काति सक्को भगवा सक्यकुला पब्बजितोतिपि सक्को. अथ वा, अड्ढो [अद्धो (स्या. क.)] महद्धनो धनवातिपि सक्को. तस्सिमानि धनानि, सेय्यथिदं – सद्धाधनं सीलधनं हिरिधनं ओत्तप्पधनं सुतधनं चागधनं पञ्ञाधनं सतिपट्ठानधनं सम्मप्पधानधनं इद्धिपादधनं इन्द्रियधनं बलधनं बोज्झङ्गधनं मग्गधनं फलधनं निब्बानधनं. इमेहि अनेकविधेहि धनरतनेहि अड्ढो महद्धनो धनवातिपि सक्को. अथ वा, सक्को पहु विसवी अलमत्तो सूरो वीरो विक्कन्तो अभीरू अच्छम्भी अनुत्रासी अपलायी पहीनभयभेरवो विगतलोमहंसोतिपि सक्को. कथंकथा वुच्चति विचिकिच्छा. दुक्खे कङ्खा, दुक्खसमुदये कङ्खा, दुक्खनिरोधे कङ्खा, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय कङ्खा, पुब्बन्ते कङ्खा, अपरन्ते कङ्खा, पुब्बन्तापरन्ते कङ्खा, इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कङ्खा. या एवरूपा कङ्खा कङ्खायना कङ्खायितत्तं विमति विचिकिच्छा द्वेळ्हकं द्वेधापथो संसयो अनेकंसग्गाहो आसप्पना परिसप्पना अपरियोगाहना छम्भितत्तं चित्तस्स मनोविलेखो. पमुञ्च मं सक्क कथंकथाहीति मुञ्च मं पमुञ्च मं मोचेहि मं पमोचेहि मं उद्धर मं समुद्धर मं वुट्ठापेहि मं कथंकथासल्लतोति – पमुञ्च मं सक्क कथंकथाहि. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘पस्सामहं देवमनुस्सलोके, अकिञ्चनं ब्राह्मणमिरियमानं;

तं तं नमस्सामि समन्तचक्खु, पमुञ्च मं सक्क कथंकथाही’’ति.

३३. नाहं सहिस्सामि पमोचनाय, कथंकथिं धोतक कञ्चि लोके;

धम्मञ्च सेट्ठं आजानमानो, एवं तुवं ओघमिमं तरेसि.

नाहं सहिस्सामि [समीहामि (क.)] पमोचनायाति नाहं तं सक्कोमि मुञ्चितुं पमुञ्चितुं मोचेतुं पमोचेतुं उद्धरितुं समुद्धरितुं उट्ठापेतुं समुट्ठापेतुं कथंकथासल्लतोति. एवम्पि नाहं सहिस्सामि पमोचनाय. अथ वा, न ईहामि न समीहामि न उस्सहामि न वायमामि न उस्साहं करोमि न उस्सोळ्हिं करोमि न थामं करोमि न धितिं करोमि न वीरियं करोमि न छन्दं जनेमि न सञ्जनेमि न निब्बत्तेमि न अभिनिब्बत्तेमि अस्सद्धे पुग्गले अच्छन्दिके कुसीते हीनवीरिये अप्पटिपज्जमाने धम्मदेसनायाति. एवम्पि नाहं सहिस्सामि पमोचनाय. अथ वा, नत्थञ्ञो कोचि मोचेता. ते यदि मोचेय्युं सकेन थामेन सकेन बलेन सकेन वीरियेन सकेन परक्कमेन सकेन पुरिसथामेन सकेन पुरिसबलेन सकेन पुरिसवीरियेन सकेन पुरिसपरक्कमेन अत्तना सम्मापटिपदं अनुलोमपटिपदं अपच्चनीकपटिपदं अन्वत्थपटिपदं धम्मानुधम्मपटिपदं पटिपज्जमाना मोचेय्युन्ति. एवम्पि नाहं सहिस्सामि पमोचनाय.

वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सो वत, चुन्द, अत्तना पलिपपलिपन्नो परं पलिपपलिपन्नं उद्धरिस्सतीति नेतं ठानं विज्जति. सो वत, चुन्द, अत्तना अदन्तो अविनीतो अपरिनिब्बुतो परं दमेस्सति विनेस्सति परिनिब्बापेस्सतीति नेतं ठानं विज्जतीति. एवम्पि नाहं सहिस्सामि पमोचनाय.

वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘अत्तना हि [अत्तनाव (बहूसु) ध. प. १६५] कतं पापं, अत्तना संकिलिस्सति;

अत्तना अकतं पापं, अत्तनाव विसुज्झति;

सुद्धि असुद्धि पच्चत्तं, नाञ्ञो अञ्ञं विसोधये’’ति.

एवम्पि नाहं सहिस्सामि पमोचनाय.

वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘एवमेव खो, ब्राह्मण, तिट्ठतेव निब्बानं तिट्ठति निब्बानगामिमग्गो तिट्ठामहं समादपेता, अथ च पन मम सावका मया एवं ओवदियमाना एवं अनुसासियमाना अप्पेकच्चे अच्चन्तनिट्ठं निब्बानं आराधेन्ति एकच्चे नाराधेन्तीति. एत्थ क्याहं, ब्राह्मण करोमि? मग्गक्खायी, ब्राह्मण, तथागतो. मग्गं बुद्धो आचिक्खति. अत्तना पटिपज्जमाना मुच्चेय्युन्ति [मुञ्चेय्युन्ति (स्या.)]. एवम्पि नाहं सहिस्सामि पमोचनाय’’.

कथंकथिं धोतक कञ्चि लोकेति कथंकथिं पुग्गलं सकङ्खं सखिलं सद्वेळ्हकं सविचिकिच्छं. कञ्चीति कञ्चि खत्तियं वा ब्राह्मणं वा वेस्सं वा सुद्दं वा गहट्ठं वा पब्बजितं वा देवं वा मनुस्सं वा. लोकेति अपायलोके…पे… आयतनलोकेति – कथंकथिं धोतक कञ्चि लोके.

धम्मञ्च सेट्ठं आजानमानोति धम्मं सेट्ठं वुच्चति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. सेट्ठन्ति अग्गं सेट्ठं विसेट्ठं पामोक्खं उत्तमं पवरं धम्मं आजानमानो विजानमानो पटिविजानमानो पटिविज्झमानोति – धम्मञ्च सेट्ठं आजानमानो.

एवं तुवं ओघमिमं तरेसीति एवं कामोघं भवोघं दिट्ठोघं अविज्जोघं तरेय्यासि उत्तरेय्यासि पतरेय्यासि समतिक्कमेय्यासि वीतिवत्तेय्यासीति – एवं तुवं ओघमिमं तरेसि. तेनाह भगवा –

‘‘नाहं सहिस्सामि पमोचनाय, कथंकथिं धोतक कञ्चि लोके;

धम्मञ्च सेट्ठं आजानमानो, एवं तुवं ओघमिमं तरेसी’’ति.

३४. अनुसास ब्रह्मे करुणायमानो, विवेकधम्मं यमहं विजञ्ञं;

यथाहं आकासोव [आकासो च (स्या.)] अब्यापज्जमानो [अब्यापज्झमानो (स्या.)], इधेव सन्तो असितो चरेय्यं.

अनुसास ब्रह्मे करुणायमानोति अनुसास ब्रह्मे अनुग्गण्ह ब्रह्मे अनुकम्प ब्रह्मेति – अनुसास ब्रह्मे. करुणायमानोति करुणायमानो अनुदयमानो [अनुद्दयमानो (बहूसु)] अनुरक्खमानो अनुग्गण्हमानो अनुकम्पमानोति – अनुसास ब्रह्मे करुणायमानो.

विवेकधम्मं यमहं विजञ्ञन्ति विवेकधम्मं वुच्चति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. यमहं विजञ्ञन्ति यमहं जानेय्यं आजानेय्यं विजानेय्यं पटिविजानेय्यं पटिविज्झेय्यं अधिगच्छेय्यं फस्सेय्यं सच्छिकरेय्यन्ति – विवेकधम्मं यमहं विजञ्ञं.

यथाहं आकासोव अब्यापज्जमानोति यथा आकासो न पज्जति न गण्हति [नत्थि… स्या. … पोत्थके] न बज्झति न पलिबज्झति, एवं अपज्जमानो अगण्हमानो अबज्झमानो अपलिबज्झमानोति – एवम्पि आकासोव अब्यापज्जमानो. यथा आकासो न रज्जति लाखाय वा हलिद्दिया [हलिद्देन (स्या.)] वा नीलिया [नीलेन (स्या.)] वा मञ्जेट्ठाय वा एवं अरज्जमानो अदुस्समानो अमुय्हमानो अकिलिस्समानोति [अकिलियमानो (स्या.)] – एवम्पि आकासोव अब्यापज्जमानो. यथा आकासो न कुप्पति न ब्यापज्जति न पतिलीयति [पतिट्ठियति (क.)] न पटिहञ्ञति, एवं अकुप्पमानो अब्यापज्जमानो अप्पतिलीयमानो अप्पटिहञ्ञमानो अप्पटिहतमानोति – एवम्पि आकासोव अब्यापज्जमानो.

इधेव सन्तो असितो चरेय्यन्ति. इधेव सन्तोति इधेव सन्तो इधेव समानो इधेव निसिन्नो समानो इमस्मिंयेव आसने निसिन्नो समानो इमिस्सायेव परिसाय निसिन्नो समानोति, एवम्पि – इधेव सन्तो. अथ वा, इधेव सन्तो उपसन्तो वूपसन्तो निब्बुतो पटिप्पस्सद्धोति, एवम्पि – इधेव सन्तो. असितोति द्वे निस्सया – तण्हानिस्सयो च दिट्ठिनिस्सयो च…पे… अयं तण्हानिस्सयो…पे… अयं दिट्ठिनिस्सयो… तण्हानिस्सयं पहाय दिट्ठिनिस्सयं पटिनिस्सज्जित्वा चक्खुं अनिस्सितो, सोतं अनिस्सितो, घानं अनिस्सितो, जिव्हं अनिस्सितो, कायं अनिस्सितो, मनं अनिस्सितो, रूपे… सद्दे… गन्धे … रसे… फोट्ठब्बे… धम्मे… कुलं… गणं… आवासं… लाभं… यसं… पसंसं… सुखं… चीवरं… पिण्डपातं… सेनासनं… गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं… कामधातुं… रूपधातुं… अरूपधातुं… कामभवं… रूपभवं… अरूपभवं… सञ्ञाभवं… असञ्ञाभवं… नेवसञ्ञानासञ्ञाभवं… एकवोकारभवं… चतुवोकारभवं… पञ्चवोकारभवं… अतीतं… अनागतं… पच्चुप्पन्नं… दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बे [दिट्ठं, सुतं, मुतं, विञ्ञातं, सब्बे. महानि. ४६ पस्सितब्बं] धम्मे असितो अनिस्सितो अनल्लीनो अनुपगतो अनज्झोसितो अनधिमुत्तो निक्खन्तो निस्सटो [निस्सट्ठो (स्या.)] विप्पमुत्तो विसंयुत्तो विमरियादिकतेन चेतसा. चरेय्यन्ति चरेय्यं विहरेय्यं इरियेय्यं वत्तेय्यं यपेय्यं यापेय्यन्ति – इधेव सन्तो असितो चरेय्यं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘अनुसास ब्रह्मे करुणायमानो, विवेकधम्मं यमहं विजञ्ञं;

यथाहं आकासोव अब्यापज्जमानो, इधेव सन्तो असितो चरेय्य’’न्ति.

३५. कित्तयिस्सामि ते सन्तिं, [धोतकाति भगवा]

दिट्ठे धम्मे अनीतिहं;

यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं.

कित्तयिस्सामि ते सन्तिन्ति रागस्स सन्तिं, दोसस्स सन्तिं, मोहस्स सन्तिं, कोधस्स सन्तिं, उपनाहस्स…पे… मक्खस्स… पळासस्स… इस्साय… मच्छरियस्स… मायाय… साठेय्यस्स… थम्भस्स… सारम्भस्स… मानस्स… अतिमानस्स… मदस्स… पमादस्स… सब्बकिलेसानं… सब्बदुच्चरितानं… सब्बदरथानं… सब्बपरिळाहानं… सब्बसन्तापानं… सब्बाकुसलाभिसङ्खारानं सन्तिं उपसन्तिं वूपसन्तिं निब्बुतिं पटिप्पस्सद्धिं कित्तयिस्सामि पकित्तयिस्सामि आचिक्खिस्सामि देसेस्सामि पञ्ञपेस्सामि पट्ठपेस्सामि विवरिस्सामि विभजिस्सामि उत्तानीकरिस्सामि पकासिस्सामीति – कित्तयिस्सामि ते सन्तिं.

धोतकाति भगवाति. धोतकाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – धोतकाति भगवा.

दिट्ठे धम्मे अनीतिहन्ति. दिट्ठे धम्मेति दिट्ठे धम्मे ञाते धम्मे तुलिते धम्मे तीरिते धम्मे विभूते धम्मे विभाविते धम्मे सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति…पे… यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्मन्ति दिट्ठे धम्मे ञाते धम्मे तुलिते धम्मे तीरिते धम्मे विभाविते धम्मे विभूते धम्मेति, एवम्पि – दिट्ठे धम्मे…पे…. अथ वा, दुक्खे दिट्ठे दुक्खं कथयिस्सामि, समुदये दिट्ठे समुदयं कथयिस्सामि, मग्गे दिट्ठे मग्गं कथयिस्सामि, निरोधे दिट्ठे निरोधं कथयिस्सामीति, एवम्पि – दिट्ठे धम्मे…पे…. अथ वा, सन्दिट्ठिकं अकालिकं एहिपस्सिकं ओपनेय्यिकं [ओपनयिकं (स्या. क.)] पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहीति, एवम्पि – दिट्ठे धम्मे. अनीतिहन्ति न इतिहीतिहं न इतिकिराय न परम्पराय न पिटकसम्पदाय न तक्कहेतु न नयहेतु न आकारपरिवितक्केन न दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया सामं सयमभिञ्ञातं अत्तपच्चक्खधम्मं, तं कथयिस्सामीति – दिट्ठे धम्मे अनीतिहं.

यं विदित्वा सतो चरन्ति यं विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा; ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा; ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति…पे… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो…पे… सो वुच्चति सतो. चरन्ति चरन्तो विहरन्तो इरियन्तो वत्तेन्तो पालेन्तो यपेन्तो यापेन्तोति – यं विदित्वा सतो चरं.

तरे लोके विसत्तिकन्ति विसत्तिका वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. विसत्तिकाति केनट्ठेन विसत्तिका…पे… विसटा वित्थताति विसत्तिका. लोकेति अपायलोके…पे… आयतनलोके. तरे लोके विसत्तिकन्ति लोके वेसा विसत्तिका, लोके वेतं विसत्तिकं सतो तरेय्य उत्तरेय्य पतरेय्य समतिक्कमेय्य वीतिवत्तेय्याति – तरे लोके विसत्तिकं. तेनाह भगवा –

‘‘कित्तयिस्सामि ते सन्तिं, [धोतकाति भगवा]

दिट्ठे धम्मे अनीतिहं;

यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिक’’न्ति.

३६. तञ्चाहं अभिनन्दामि, महेसि सन्तिमुत्तमं;

यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं.

तञ्चाहं अभिनन्दामीति. तन्ति तुय्हं वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं नन्दामि अभिनन्दामि मोदामि अनुमोदामि इच्छामि सादियामि पत्थयामि पिहयामि अभिजप्पामीति – तञ्चाहं अभिनन्दामि.

महेसिसन्तिमुत्तमन्ति. महेसीति किं महेसि भगवा? महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीति महेसि, महन्तं समाधिक्खन्धं…पे… कहं नरासभोति महेसि. सन्तिमुत्तमन्ति सन्ति वुच्चति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. उत्तमन्ति अग्गं सेट्ठं विसेट्ठं पामोक्खं उत्तमं पवरन्ति – महेसि सन्तिमुत्तमं.

यं विदित्वा सतो चरन्ति यं विदितं कत्वा…पे… ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा; ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति विदितं कत्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा. सतोति चतूहि कारणेहि सतो – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्तो सतो…पे… सो वुच्चति सतो. चरन्ति चरन्तो…पे… यापेन्तोति – यं विदित्वा सतो चरं.

तरे लोके विसत्तिकन्ति. विसत्तिका वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. विसत्तिकाति केनट्ठेन विसत्तिका…पे… विसटा वित्थताति विसत्तिका. लोकेति अपायलोके…पे… आयतनलोके. तरे लोके विसत्तिकन्ति लोके वेसा विसत्तिका, लोके वेतं विसत्तिकं सतो तरेय्यं उत्तरेय्यं…पे… वीतिवत्तेय्यन्ति – तरे लोके विसत्तिकं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘तञ्चाहं अभिनन्दामि, महेसि सन्तिमुत्तमं;

यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिक’’न्ति.

३७. यं किञ्चि सम्पजानासि, [धोतकाति भगवा]

उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे;

एतं विदित्वा सङ्गोति लोके, भवाभवाय माकासि तण्हं.

यं किञ्चि सम्पजानासीति यं किञ्चि सम्पजानासि आजानासि पटिविजानासि पटिविज्झसीति – यं किञ्चि सम्पजानासि. धोतकाति भगवाति. धोतकाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – धोतकाति भगवा.

उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झेति. उद्धन्ति अनागतं; अधोति अतीतं; तिरियञ्चापि मज्झेति पच्चुप्पन्नं. उद्धन्ति देवलोको; अधोति अपायलोको; तिरियञ्चापि मज्झेति मनुस्सलोको. अथ वा, उद्धन्ति कुसला धम्मा; अधोति अकुसला धम्मा; तिरियञ्चापि मज्झेति अब्याकता धम्मा. उद्धन्ति अरूपधातु; अधोति कामधातु; तिरियञ्चापि मज्झेति रूपधातु. उद्धन्ति सुखा वेदना; अधोति दुक्खा वेदना; तिरियञ्चापि मज्झेति अदुक्खमसुखा वेदना. उद्धन्ति उद्धं पादतला; अधोति अधो केसमत्थका; तिरियञ्चापि मज्झेति वेमज्झेति – उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे.

एतं विदित्वा सङ्गोति लोकेति सङ्गो एसो लग्गनं एतं बन्धनं एतं पलिबोधो एसोति ञत्वा जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वाति – एतं विदित्वा सङ्गोति लोके.

भवाभवाय माकासि तण्हन्ति. तण्हाति रूपतण्हा सद्दतण्हा…पे… धम्मतण्हा. भवाभवायाति भवाभवाय कम्मभवाय पुनब्भवाय कामभवाय, कम्मभवाय कामभवाय पुनब्भवाय रूपभवाय, कम्मभवाय रूपभवाय पुनब्भवाय अरूपभवाय, कम्मभवाय अरूपभवाय पुनब्भवाय पुनप्पुनब्भवाय, पुनप्पुनगतिया पुनप्पुनउपपत्तिया पुनप्पुनपटिसन्धिया पुनप्पुनअत्तभावाभिनिब्बत्तिया तण्हं माकासि मा जनेसि मा सञ्जनेसि मा निब्बत्तेसि माभिनिब्बत्तेसि, पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – भवाभवाय माकासि तण्हन्ति. तेनाह भगवा –

‘‘यं किञ्चि सम्पजानासि, [धोतकाति भगवा]

उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे;

एतं विदित्वा सङ्गोति लोके, भवाभवाय माकासि तण्ह’’न्ति.

सह गाथापरियोसाना…पे… सत्था मे, भन्ते भगवा, सावकोहमस्मीति.

धोतकमाणवपुच्छानिद्देसो पञ्चमो.