१७. पारायनत्थुतिगाथानिद्देसो
९३. इदमवोच भगवा मगधेसु विहरन्तो पासाणके चेतिये, परिचारकसोळसानं [परिचारितसोळसन्नं (स्या. क.)] ब्राह्मणानं अज्झिट्ठो पुट्ठो पुट्ठो पञ्हं ब्याकासि.
इदमवोच भगवाति इदं पारायनं अवोच. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – इदमवोच भगवा. मगधेसु विहरन्तोति मगधनामके जनपदे विहरन्तो इरियन्तो वत्तेन्तो पालेन्तो यपेन्तो यापेन्तो. पासाणके चेतियेति पासाणकचेतियं वुच्चति बुद्धासनन्ति – मगधेसु विहरन्तो पासाणके चेतिये. परिचारकसोळसानं ब्राह्मणानन्ति पिङ्गियो [सिङ्गियो (क.)] ब्राह्मणो बावरिस्स ब्राह्मणस्स पद्धो पद्धचरो परिचारको [परिचारिको (स्या. क.)] सिस्सो. पिङ्गियेन [तेन (क.)] ते सोळसाति – एवम्पि परिचारकसोळसानं ब्राह्मणानं. अथ वा, ते सोळस ब्राह्मणा बुद्धस्स भगवतो पद्धा पद्धचरा परिचारका सिस्साति – एवम्पि परिचारकसोळसानं ब्राह्मणानं.
अज्झिट्ठो पुट्ठो पुट्ठो पञ्हं ब्याकासीति. अज्झिट्ठोति अज्झिट्ठो अज्झेसितो. पुट्ठो पुट्ठोति पुट्ठो पुट्ठो पुच्छितो पुच्छितो याचितो याचितो अज्झेसितो अज्झेसितो पसादितो पसादितो. पञ्हं ब्याकासीति पञ्हं ब्याकासि आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीआकासि पकासेसीति – अज्झिट्ठो पुट्ठो पुट्ठो पञ्हं ब्याकासि. तेनेतं वुच्चति –
‘‘इदमवोच भगवा मगधेसु विहरन्तो पासाणके चेतिये, परिचारकसोळसानं ब्राह्मणानं अज्झिट्ठो पुट्ठो पुट्ठो पञ्हं ब्याकासी’’ति.
९४. एकमेकस्स चेपि पञ्हस्स अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय धम्मानुधम्मं पटिपज्जेय्य, गच्छेय्येव जरामरणस्स पारं. पारङ्गमनीया इमे धम्माति. तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्स ‘‘पारायन’’न्तेव अधिवचनं.
एकमेकस्स चेपि पञ्हस्साति एकमेकस्स चेपि अजितपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि तिस्समेत्तेय्यपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि पुण्णकपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि मेत्तगूपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि धोतकपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि उपसीवपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि नन्दकपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि हेमकपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि तोदेय्यपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि कप्पपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि जतुकण्णिपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि भद्रावुधपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि उदयपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि पोसालपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि मोघराजपञ्हस्स, एकमेकस्स चेपि पिङ्गियपञ्हस्साति – एकमेकस्स चेपि पञ्हस्स.
अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञायाति स्वेव पञ्हो धम्मो, विसज्जनं [विस्सज्जनं (क.)] अत्थोति अत्थं अञ्ञाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वाति – अत्थमञ्ञाय. धम्ममञ्ञायाति धम्मं अञ्ञाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वाति – धम्ममञ्ञायाति – अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय. धम्मानुधम्मं पटिपज्जेय्याति सम्मापटिपदं अनुलोमपटिपदं अपच्चनीकपटिपदं अन्वत्थपटिपदं धम्मानुधम्मपटिपदं पटिपज्जेय्याति – धम्मानुधम्मं पटिपज्जेय्य. गच्छेय्येव जरामरणस्स पारन्ति जरामरणस्स पारं वुच्चति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिप्पटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. गच्छेय्येव जरामरणस्स पारन्ति जरामरणस्स पारं गच्छेय्य, पारं अधिगच्छेय्य, पारं अधिफस्सेय्य, पारं सच्छिकरेय्याति – गच्छेय्येव जरामरणस्स पारं. पारङ्गमनीया इमे धम्माति इमे धम्मा पारङ्गमनीया. पारं पापेन्ति पारं सम्पापेन्ति पारं समनुपापेन्ति, जरामणस्स तरणाय [तारणाय (स्या.)] संवत्तन्तीति – पारङ्गमनीया इमे धम्माति.
तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्साति. तस्माति तस्मा तंकारणा तंहेतु तप्पच्चया तंनिदानाति – तस्मा. इमस्स धम्मपरियायस्साति इमस्स पारायनस्साति – तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्स. पारायनन्तेव अधिवचनन्ति पारं वुच्चति अमतं निब्बानं…पे… निरोधो निब्बानं. अयनं वुच्चति मग्गो, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि. अधिवचनन्ति सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापोति – पारायनन्तेव अधिवचनं. तेनेतं वुच्चति –
‘‘एकमेकस्स चेपि पञ्हस्स अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय धम्मानुधम्मं पटिपज्जेय्य, गच्छेय्येव जरामरणस्स पारं. पारङ्गमनीया इमे धम्माति. तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्स ‘पारायन’न्तेव अधिवचन’’न्ति.
९५. अजितो तिस्समेत्तेय्यो, पुण्णको अथ मेत्तगू;
धोतको उपसीवो च, नन्दो च अथ हेमको.
९६. तोदेय्यकप्पा दुभयो, जतुकण्णी च पण्डितो;
भद्रावुधो उदयो च, पोसालो चापि ब्राह्मणो;
मोघराजा च मेधावी, पिङ्गियो च महाइसि.
९७. एते बुद्धं उपागच्छुं, सम्पन्नचरणं इसिं;
पुच्छन्ता निपुणे पञ्हे, बुद्धसेट्ठं उपागमुं.
एते बुद्धं उपागच्छुन्ति. एतेति सोळस पारायनिया ब्राह्मणा. बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो बलेसु च वसीभावं. बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो? बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो, सब्बञ्ञुताय बुद्धो, सब्बदस्साविताय बुद्धो, अभिञ्ञेय्यताय बुद्धो, विसविताय बुद्धो, खीणासवसङ्खातेन बुद्धो, निरुपलेपसङ्खातेन बुद्धो, एकन्तवीतरागोति बुद्धो, एकन्तवीतदोसोति बुद्धो, एकन्तवीतमोहोति बुद्धो, एकन्तनिक्किलेसोति बुद्धो, एकायनमग्गं गतोति बुद्धो, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धो, अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभाति बुद्धो. बुद्धोति नेतं नामं मातरा कतं न पितरा कतं न भातरा कतं न भगिनिया कतं न मित्तामच्चेहि कतं न ञातिसालोहितेहि कतं न समणब्राह्मणेहि कतं न देवताहि कतं. विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति. एते बुद्धं उपागच्छुन्ति एते बुद्धं उपागमिंसु उपसङ्कमिंसु पयिरुपासिंसु परिपुच्छिंसु परिपञ्हिंसूति – एते बुद्धं उपागच्छुं.
सम्पन्नचरणं इसिन्ति चरणं वुच्चति सीलाचारनिब्बत्ति. सीलसंवरोपि चरणं, इन्द्रियसंवरोपि चरणं, भोजने मत्तञ्ञुतापि चरणं, जागरियानुयोगोपि चरणं, सत्तपि सद्धम्मा चरणं, चत्तारिपि झानानि चरणं. सम्पन्नचरणन्ति सम्पन्नचरणं सेट्ठचरणं विसेट्ठचरणं [विसिट्ठचरणं (क.)] पामोक्खचरणं उत्तमचरणं पवरचरणं. इसीति इसि भगवा महन्तं सीलक्खन्धं एसी गवेसी परियेसीति इसि…पे… महेसक्खेहि वा सत्तेहि एसितो गवेसितो परियेसितो – ‘‘कहं बुद्धो, कहं भगवा, कहं देवदेवो कहं नरासभो’’ति – इसीति – सम्पन्नचरणं इसिं.
पुच्छन्ता निपुणे पञ्हेति. पुच्छन्ताति पुच्छन्ता याचन्ता अज्झेसन्ता पसादेन्ता. निपुणे पञ्हेति गम्भीरे दुद्दसे दुरनुबोधे सन्ते पणीते अतक्कावचरे निपुणे पण्डितवेदनीये पञ्हेति – पुच्छन्ता निपुणे पञ्हे.
बुद्धसेट्ठं उपागमुन्ति. बुद्धोति यो सो भगवा…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति. सेट्ठन्ति अग्गं सेट्ठं विसेट्ठं पामोक्खं उत्तमं पवरं बुद्धं उपागमुं उपागमिंसु उपसङ्कमिंसु पयिरुपासिंसु परिपुच्छिंसु परिपञ्हिंसूति – बुद्धसेट्ठं उपागमुं. तेनेतं वुच्चति –
‘‘एते बुद्धं उपागच्छुं, सम्पन्नचरणं इसिं;
पुच्छन्ता निपुणे पञ्हे, बुद्धसेट्ठं उपागमु’’न्ति.
९८. तेसं बुद्धो पब्याकासि, पञ्हं पुट्ठो यथातथं;
पञ्हानं वेय्याकरणेन, तोसेसि ब्राह्मणे मुनि.
तेसं बुद्धो पब्याकासीति. तेसन्ति सोळसानं पारायनियानं ब्राह्मणानं. बुद्धोति यो सो भगवा…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति. पब्याकासीति तेसं बुद्धो पब्याकासि आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसीति – तेसं बुद्धो पब्याकासि.
पञ्हं पुट्ठो यथातथन्ति. पञ्हं पुट्ठोति पञ्हं पुट्ठो पुच्छितो याचितो अज्झेसितो पसादितो. यथातथन्ति यथा आचिक्खितब्बं तथा आचिक्खि, यथा देसितब्बं तथा देसेसि, यथा पञ्ञपेतब्बं तथा पञ्ञपेसि, यथा पट्ठपेतब्बं तथा पट्ठपेसि, यथा विवरितब्बं तथा विवरि, यथा विभजितब्बं तथा विभजि, यथा उत्तानीकातब्बं तथा उत्तानीअकासि, यथा पकासितब्बं तथा पकासेसीति – पञ्हं पुट्ठो यथातथं.
पञ्हानं वेय्याकरणेनाति पञ्हानं वेय्याकरणेन आचिक्खनेन देसनेन पञ्ञपनेन पट्ठपनेन विवरणेन विभजनेन उत्तानीकम्मेन पकासनेनाति – पञ्हानं वेय्याकरणेन.
तोसेसि ब्राह्मणे मुनीति. तोसेसीति तोसेसि वितोसेसि पसादेसि आराधेसि अत्तमने अकासि. ब्राह्मणेति सोळस पारायनिये ब्राह्मणे. मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं…पे… सङ्गजालमतिच्च सो मुनीति – तोसेसि ब्राह्मणे मुनि. तेनेतं वुच्चति –
‘‘तेसं बुद्धो पब्याकासि, पञ्हं पुट्ठो यथातथं;
पञ्हानं वेय्याकरणेन, तोसेसि ब्राह्मणे मुनी’’ति.
९९. ते तोसिता चक्खुमता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;
ब्रह्मचरियमचरिंसु, वरपञ्ञस्स सन्तिके.
ते तोसिता चक्खुमताति. तेति सोळस पारायनिया ब्राह्मणा. तोसिताति तोसिता वितोसिता पसादिता आराधिता अत्तमना कताति – ते तोसिता. चक्खुमताति भगवा पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा – मंसचक्खुनापि चक्खुमा, दिब्बचक्खुनापि चक्खुमा, पञ्ञाचक्खुनापि चक्खुमा, बुद्धचक्खुनापि चक्खुमा, समन्तचक्खुनापि चक्खुमा. कथं भगवा मंसचक्खुनापि चक्खुमा…पे… एवं भगवा समन्तचक्खुनापि चक्खुमाति – ते तोसिता चक्खुमता.
बुद्धेनादिच्चबन्धुनाति. बुद्धोति यो सो भगवा…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति. आदिच्चबन्धुनाति आदिच्चो वुच्चति सूरियो. सो गोतमो गोत्तेन, भगवापि गोतमो गोत्तेन, भगवा सूरियस्स गोत्तञातको गोत्तबन्धु. तस्मा बुद्धो आदिच्चबन्धूति – बुद्धेनादिच्चबन्धुना.
ब्रह्मचरियमचरिंसूति ब्रह्मचरियं वुच्चति असद्धम्मसमापत्तिया आरति विरति पटिविरति वेरमणी विरमणं अकिरिया अकरणं अनज्झापत्ति वेलाअनतिक्कमो सेतुघातो. अपि च, निप्परियायवसेन ब्रह्मचरियं वुच्चति अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि, सम्मासङ्कप्पो, सम्मावाचा, सम्माकम्मन्तो, सम्माआजीवो, सम्मावायामो, सम्मासति, सम्मासमाधि. ब्रह्मचरियमचरिंसूति ब्रह्मचरियं चरिंसु अचरिंसु समादाय वत्तिंसूति – ब्रह्मचरियमचरिंसु.
वरपञ्ञस्स सन्तिकेति वरपञ्ञस्स अग्गपञ्ञस्स सेट्ठपञ्ञस्स विसेट्ठपञ्ञस्स पामोक्खपञ्ञस्स उत्तमपञ्ञस्स पवरपञ्ञस्स. सन्तिकेति सन्तिके सामन्ता आसन्ने अविदूरे उपकट्ठेति – वरपञ्ञस्स सन्तिके. तेनेतं वुच्चति –
‘‘ते तोसिता चक्खुमता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;
ब्रह्मचरियमचरिंसु, वरपञ्ञस्स सन्तिके’’ति.
१००. एकमेकस्स पञ्हस्स, यथा बुद्धेन देसितं;
तथा यो पटिपज्जेय्य, गच्छे पारं अपारतो.
एकमेकस्स पञ्हस्साति एकमेकस्स अजितपञ्हस्स, एकमेकस्स तिस्समेत्तेय्यपञ्हस्स…पे… एकमेकस्स पिङ्गियपञ्हस्साति – एकमेकस्स पञ्हस्स.
यथा बुद्धेन देसितन्ति. बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति. यथा बुद्धेन देसितन्ति यथा बुद्धेन आचिक्खितं देसितं पञ्ञपितं पट्ठपितं विवरितं विभजितं [विभत्तं (स्या.)] उत्तानीकतं पकासितन्ति – यथा बुद्धेन देसितं.
तथा यो पटिपज्जेय्याति सम्मापटिपदं अनुलोमपटिपदं अपच्चनीकपटिपदं अन्वत्थपटिपदं धम्मानुधम्मपटिपदं पटिपज्जेय्याति – तथा यो पटिपज्जेय्य.
गच्छे पारं अपारतोति पारं वुच्चति अमतं निब्बानं…पे… निरोधो निब्बानं; अपारं वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च. गच्छे पारं अपारतोति अपारतो पारं गच्छेय्य, पारं अधिगच्छेय्य, पारं फस्सेय्य, पारं सच्छिकरेय्याति – गच्छे पारं अपारतो. तेनेतं वुच्चति –
‘‘एकमेकस्स पञ्हस्स, यथा बुद्धेन देसितं;
तथा यो पटिपज्जेय्य, गच्छे पारं अपारतो’’ति.
१०१. अपारा पारं गच्छेय्य, भावेन्तो मग्गमुत्तमं;
मग्गो सो पारं गमनाय, तस्मा पारायनं इति.
अपारा पारं गच्छेय्याति अपारं वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च; पारं वुच्चति अमतं निब्बानं…पे… तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. अपारा पारं गच्छेय्याति अपारा पारं गच्छेय्य, पारं अधिगच्छेय्य, पारं फस्सेय्य, पारं सच्छिकरेय्याति – अपारा पारं गच्छेय्य.
भावेन्तो मग्गमुत्तमन्ति मग्गमुत्तमं वुच्चति अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि. मग्गमुत्तमन्ति मग्गं अग्गं सेट्ठं विसेट्ठं पामोक्खं उत्तमं पवरं. भावेन्तोति भावेन्तो आसेवन्तो बहुलीकरोन्तोति – भावेन्तो मग्गमुत्तमं.
मग्गो सो पारं गमनायाति –
मग्गो पन्थो पथो पज्जो [अद्धो (क.)], अञ्जसं वटुमायनं;
नावा उत्तरसेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो [सङ्गमो (स्या. क.) पस्स-धातुमालायं मग्गधातुवण्णनायं].
पारं गमनायाति पारं गमनाय पारं सम्पापनाय पारं समनुपापनाय जरामरणस्स तरणायाति – मग्गो सो पारं गमनाय.
तस्मा पारायनं इतीति. तस्माति तस्मा तंकारणा तंहेतु तप्पच्चया तंनिदाना. पारं वुच्चति अमतं निब्बानं…पे… निरोधो निब्बानं. अयनं वुच्चति मग्गो. इतीति पदसन्धि…पे… पदानुपुब्बतापेतं इतीति – तस्मा पारायनं इति. तेनेतं वुच्चति –
‘‘अपारा पारं गच्छेय्य, भावेन्तो मग्गमुत्तमं;
मग्गो सो पारं गमनाय, तस्मा पारायनं इती’’ति.
पारायनत्थुतिगाथानिद्देसो सत्तरसमो.