१८. पारायनानुगीतिगाथानिद्देसो

१०२. पारायनमनुगायिस्सं, [इच्चायस्मा पिङ्गियो]

यथाद्दक्खि तथाक्खासि, विमलो भूरिमेधसो;

निक्कामो निब्बनो नागो, किस्स हेतु मुसा भणे.

पारायनमनुगायिस्सन्ति गीतमनुगायिस्सं कथितमनुकथयिस्सं [कथितमनुगायिस्सं (स्या.) एवं सब्बपदेसु अनुगायिस्सन्ति आगतं] भणितमनुभणिस्सं लपितमनुलपिस्सं भासितमनुभासिस्सन्ति – पारायनमनुगायिस्सं. इच्चायस्मा पिङ्गियोति. इच्चाति पदसन्धि…पे… पदानुपुब्बतापेतं – इच्चाति. आयस्माति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं – आयस्माति. पिङ्गियोति तस्स थेरस्स नामं सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापोति – इच्चायस्मा पिङ्गियो.

यथाद्दक्खि तथाक्खासीति यथा अद्दक्खि तथा अक्खासि आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसि. ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति यथा अद्दक्खि तथा अक्खासि आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसि. ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति…पे… ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति यथा अद्दक्खि तथा अक्खासि आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसीति – यथाद्दक्खि तथाक्खासि.

विमलो भूरिमेधसोति. विमलोति रागो मलं, दोसो मलं, मोहो मलं, कोधो… उपनाहो…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारा मला. ते मला बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. अमलो बुद्धो विमलो निम्मलो मलापगतो मलविप्पहीनो मलविमुत्तो सब्बमलवीतिवत्तो. भूरि वुच्चति पथवी. भगवा ताय [भगवा इमाय (स्या.)] पथविसमाय पञ्ञाय विपुलाय वित्थताय समन्नागतो. मेधा वुच्चति पञ्ञा. या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. भगवा इमाय मेधाय पञ्ञाय उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो, तस्मा बुद्धो सुमेधसोति – विमलो भूरिमेधसो.

निक्कामो निब्बनो नागोति. कामाति उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा च किलेसकामा च…पे… इमे वुच्चन्ति वत्थुकामा…पे… इमे वुच्चन्ति किलेसकामा. बुद्धस्स भगवतो वत्थुकामा परिञ्ञाता किलेसकामा पहीना वत्थुकामानं परिञ्ञातत्ता किलेसकामानं पहीनत्ता. भगवा न कामे कामेति न कामे इच्छति न कामे पत्थेति न कामे पिहेति न कामे अभिजप्पति. ये कामे कामेन्ति कामे इच्छन्ति कामे पत्थेन्ति कामे पिहेन्ति कामे अभिजप्पन्ति ते कामकामिनो रागरागिनो सञ्ञसञ्ञिनो. भगवा न कामे कामेति न कामे इच्छति न कामे पत्थेति न कामे पिहेति न कामे अभिजप्पति. तस्मा बुद्धो अकामो निक्कामो चत्तकामो वन्तकामो मुत्तकामो पहीनकामो पटिनिस्सट्ठकामो वीतरागो विगतरागो चत्तरागो वन्तरागो मुत्तरागो पहीनरागो पटिनिस्सट्ठरागो निच्छातो निब्बुतो सीतिभूतो सुखप्पटिसंवेदी ब्रह्मभूतेन अत्तना विहरतीति – निक्कामो.

निब्बनोति रागो वनं, दोसो वनं, मोहो वनं, कोधो वनं, उपनाहो वनं…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारा वना. ते वना बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो अवनो विवनो निब्बनो वनापगतो वनविप्पहीनो वनविमुत्तो सब्बवनवीतिवत्तोति – निब्बनो. नागोति नागो; भगवा आगुं न करोतीति नागो, न गच्छतीति नागो, न आगच्छतीति नागो…पे… एवं भगवा न आगच्छतीति नागोति – निक्कामो निब्बनो नागो.

किस्स हेतु मुसा भणेति. किस्स हेतूति किस्स हेतु किंहेतु किंकारणा किंनिदाना किंपच्चयाति – किस्स हेतु. मुसा भणेति मुसा भणेय्य कथेय्य दीपेय्य वोहरेय्य; मुसा भणेति मोसवज्जं भणेय्य, मुसावादं भणेय्य, अनरियवादं भणेय्य. इधेकच्चो सभागतो [सभग्गतो (स्या.)] वा परिसागतो [परिसग्गतो (स्या.)] वा ञातिमज्झगतो वा पूगमज्झगतो वा राजकुलमज्झगतो वा अभिनीतो सक्खिपुट्ठो – ‘‘एहम्भो [एहि भो (स्या.) पस्स म. नि. ३.११२] पुरिस, यं जानासि तं वदेही’’ति, सो अजानं वा आह – ‘‘जानामी’’ति, जानं वा आह – ‘‘न जानामी’’ति, अपस्सं वा आह – ‘‘पस्सामी’’ति, पस्सं वा आह – ‘‘न पस्सामी’’ति. इति अत्तहेतु वा परहेतु वा आमिसकिञ्चिक्खहेतु वा सम्पजानमुसा भासति, इदं वुच्चति मोसवज्जं.

अपि च, तीहाकारेहि मुसावादो होति. पुब्बेवस्स होति – ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति – ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति – ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति – इमेहि तीहाकारेहि मुसावादो होति. अपि च, चतूहाकारेहि मुसावादो होति. पुब्बेवस्स होति – ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति – ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति – ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं – इमेहि चतूहाकारेहि मुसावादो होति. अपि च, पञ्चहाकारेहि…पे… छहाकारेहि… सत्तहाकारेहि… अट्ठहाकारेहि मुसावादो होति. पुब्बेवस्स होति – ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति, भणन्तस्स होति – ‘‘मुसा भणामी’’ति, भणितस्स होति – ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति, विनिधाय दिट्ठिं, विनिधाय खन्तिं, विनिधाय रुचिं, विनिधाय सञ्ञं, विनिधाय भावं – इमेहि अट्ठहाकारेहि मुसावादो होति मोसवज्जं. किस्स हेतु मुसा भणेय्य कथेय्य दीपेय्य वोहरेय्याति – किस्स हेतु मुसा भणे. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘पारायनमनुगायिस्सं, [इच्चायस्मा पिङ्गियो]

यथाद्दक्खि तथाक्खासि, विमलो भूरिमेधसो;

निक्कामो निब्बनो नागो, किस्स हेतु मुसा भणे’’ति.

१०३. पहीनमलमोहस्स, मानमक्खप्पहायिनो;

हन्दाहं कित्तयिस्सामि, गिरं वण्णूपसंहितं.

पहीनमलमोहस्साति. मलन्ति रागो मलं, दोसो मलं, मोहो मलं, मानो मलं, दिट्ठि मलं, किलेसो मलं, सब्बदुच्चरितं मलं, सब्बभवगामिकम्मं मलं.

मोहोति यं दुक्खे अञ्ञाणं…पे… अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं. अयं वुच्चति मोहो. मलञ्च मोहो च बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो पहीनमलमोहोति – पहीनमलमोहस्स.

मानमक्खप्पहायिनोति. मानोति एकविधेन मानो – या चित्तस्स उन्नति [उण्णति (स्या. क.)]. दुविधेन मानो – अत्तुक्कंसनमानो, परवम्भनमानो. तिविधेन मानो – सेय्योहमस्मीति मानो, सदिसोहमस्मीति मानो, हीनोहमस्मीति मानो. चतुब्बिधेन मानो – लाभेन मानं जनेति, यसेन मानं जनेति, पसंसाय मानं जनेति, सुखेन मानं जनेति. पञ्चविधेन मानो – लाभिम्हि मनापिकानं रूपानन्ति मानं जनेति, लाभिम्हि मनापिकानं सद्दानं…पे… गन्धानं… रसानं… फोट्ठब्बानन्ति मानं जनेति. छब्बिधेन मानो – चक्खुसम्पदाय मानं जनेति, सोतसम्पदाय…पे… घानसम्पदाय… जिव्हासम्पदाय… कायसम्पदाय… मनोसम्पदाय मानं जनेति. सत्तविधेन मानो – मानो, अतिमानो, मानातिमानो, ओमानो, अवमानो, अस्मिमानो, मिच्छामानो. अट्ठविधेन मानो – लाभेन मानं जनेति, अलाभेन ओमानं जनेति, यसेन मानं जनेति, अयसेन ओमानं जनेति, पसंसाय मानं जनेति, निन्दाय ओमानं जनेति, सुखेन मानं जनेति, दुक्खेन ओमानं जनेति. नवविधेन मानो – सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो, सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानो, सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानो, सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानो, सदिसस्स सदिसोहमस्मीति मानो, सदिसस्स हीनोहमस्मीति मानो, हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानो, हीनस्स सदिसोहमस्मीति मानो, हीनस्स हीनोहमस्सीति मानो. दसविधेन मानो – इधेकच्चो मानं जनेति जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा वण्णपोक्खरताय वा धनेन वा अज्झेनेन वा कम्मायतनेन वा सिप्पायतनेन वा विज्जाट्ठानेन [विज्जाठानेन (क.)] वा सुतेन वा पटिभानेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा वत्थुना. यो एवरूपो मानो मञ्ञना मञ्ञितत्तं उन्नति उन्नमो धजो सम्पग्गाहो केतुकम्यता चित्तस्स – अयं वुच्चति मानो.

मक्खोति यो मक्खो मक्खायना मक्खायितत्तं निट्ठुरियं निट्ठुरियकम्मं [नित्थुरियकम्मं (क.) पस्स विभ. ८९२] – अयं वुच्चति मक्खो. बुद्धस्स भगवतो मानो च मक्खो च पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो मानमक्खप्पहायीति – मानमक्खप्पहायिनो.

हन्दाहं कित्तयिस्सामि गिरं वण्णूपसंहितन्ति. हन्दाहन्ति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – हन्दाहन्ति. कित्तयिस्सामि गिरं वण्णूपसंहितन्ति वण्णेन उपेतं समुपेतं उपागतं समुपागतं उपपन्नं समुपपन्नं समन्नागतं वाचं गिरं ब्यप्पथं उदीरणं [ओदीरणं (स्या.)] कित्तयिस्सामि देसेस्सामि पञ्ञपेस्सामि पट्ठपेस्सामि विवरिस्सामि विभजिस्सामि उत्तानीकरिस्सामि पकासेस्सामीति – हन्दाहं कित्तयिस्सामि गिरं वण्णूपसंहितं. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘पहीनमलमोहस्स, मानमक्खप्पहायिनो;

हन्दाहं कित्तयिस्सामि, गिरं वण्णूपसंहित’’न्ति.

१०४. तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खु, लोकन्तगू सब्बभवातिवत्तो;

अनासवो सब्बदुक्खप्पहीनो, सच्चव्हयो ब्रह्मे उपासितो मे.

तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खूति. तमोनुदोति रागतमं दोसतमं मोहतमं मानतमं दिट्ठितमं किलेसतमं दुच्चरिततमं अन्धकरणं अञ्ञाणकरणं पञ्ञानिरोधिकं विघातपक्खिकं अनिब्बानसंवत्तनिकं नुदि पनुदि पजहि विनोदेसि ब्यन्तीअकासि अनभावं गमेसि. बुद्धोति यो सो भगवा…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति; यदिदं बुद्धोति. समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञाणं…पे… तथागतो तेन समन्तचक्खूति – तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खु.

लोकन्तगू सब्बभवातिवत्तोति. लोकोति एको लोको – भवलोको. द्वे लोका – भवलोको च सम्भवलोको च; सम्पत्तिभवलोको च सम्पत्तिसम्भवलोको च; विपत्तिभवलोको च विपत्तिसम्भवलोको च [द्वे लोका सम्पत्ति च भवलोको विपत्ति च भवलोको (स्या.)]. तयो लोका – तिस्सो वेदना. चत्तारो लोका – चत्तारो आहारा. पञ्च लोका – पञ्चुपादानक्खन्धा. छ लोका – छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. सत्त लोका – सत्तविञ्ञाणट्ठितियो. अट्ठ लोका – अट्ठ लोकधम्मा. नव लोका – नव सत्तावासा. दस लोका – दस आयतनानि. द्वादस लोका – द्वादसायतनानि. अट्ठारस लोका – अट्ठारस धातुयो. लोकन्तगूति भगवा लोकस्स अन्तगतो अन्तप्पत्तो कोटिगतो कोटिप्पत्तो… निब्बानगतो निब्बानप्पत्तो. सो वुत्थवासो चिण्णचरणो… जातिमरणसंसारो नत्थि तस्स पुनब्भवोति – लोकन्तगू.

सब्बभवातिवत्तोति. भवाति द्वे भवा – कम्मभवो च पटिसन्धिको च पुनब्भवो. कतमो कम्मभवो? पुञ्ञाभिसङ्खारो अपुञ्ञाभिसङ्खारो आनेञ्जाभिसङ्खारो – अयं कम्मभवो. कतमो पटिसन्धिको पुनब्भवो? पटिसन्धिका रूपा वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं – अयं पटिसन्धिको पुनब्भवो. भगवा कम्मभवञ्च पटिसन्धिकञ्च पुनब्भवं अतिवत्तो [उपातिवत्तो (क.)] अतिक्कन्तो वीतिवत्तोति – लोकन्तगू सब्बभवातिवत्तो.

अनासवो सब्बदुक्खप्पहीनोति. अनासवोति चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. ते आसवा बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो अनासवो. सब्बदुक्खप्पहीनोति सब्बं तस्स पटिसन्धिकं जातिदुक्खं जरादुक्खं ब्याधिदुक्खं मरणदुक्खं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासदुक्खं …पे… दिट्ठिब्यसनदुक्खं पहीनं समुच्छिन्नं वूपसन्तं पटिप्पस्सद्धं अभब्बुप्पत्तिकं ञाणग्गिना दड्ढं. तस्मा बुद्धो सब्बदुक्खप्पहीनोति – अनासवो सब्बदुक्खप्पहीनो.

सच्चव्हयो ब्रह्मे उपासितो मेति. सच्चव्हयोति सच्चव्हयो सदिसनामो सदिसव्हयो सच्चसदिसव्हयो. विपस्सी भगवा, सिखी भगवा, वेस्सभू भगवा, ककुसन्धो भगवा, कोणागमनो भगवा, कस्सपो भगवा. ते बुद्धा भगवन्तो सदिसनामा सदिसव्हया. भगवापि सक्यमुनि तेसं बुद्धानं भगवन्तानं सदिसनामो सदिसव्हयोति – तस्मा बुद्धो सच्चव्हयो.

ब्रह्मे उपासितो मेति सो मया भगवा आसितो उपासितो पयिरुपासितो परिपुच्छितो परिपञ्हितोति – सच्चव्हयो ब्रह्मे उपासितो मे. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खु, लोकन्तगू सब्बभवातिवत्तो;

अनासवो सब्बदुक्खप्पहीनो, सच्चव्हयो ब्रह्मे उपासितो मे’’ति.

१०५. दिजो यथा कुब्बनकं पहाय, बहुप्फलं काननमावसेय्य;

एवमहं अप्पदस्से पहाय, महोदधिं हंसोरिव अज्झपत्तो [अज्ज पत्तो (क.)] .

दिजो यथा कुब्बनकं पहाय, बहुप्फलं काननमावसेय्याति. दिजो वुच्चति पक्खी. किंकारणा दिजो वुच्चति पक्खी? द्विक्खत्तुं जायतीति दिजो, मातुकुच्छिम्हा च अण्डकोसम्हा च. तंकारणा दिजो वुच्चति पक्खीति – दिजो. यथा कुब्बनकं पहायाति यथा दिजो कुब्बनकं परित्तवनकं अप्पफलं अप्पभक्खं अप्पोदकं पहाय जहित्वा अतिक्कमित्वा समतिक्कमित्वा वीतिवत्तेत्वा अञ्ञं बहुप्फलं बहुभक्खं बहूदकं [बहुरुक्खं (स्या.)] महन्तं काननं वनसण्डं अधिगच्छेय्य विन्देय्य पटिलभेय्य, तस्मिञ्च वनसण्डे वासं कप्पेय्याति – दिजो यथा कुब्बनकं पहाय बहुप्फलं काननं आवसेय्य.

एवमहं अप्पदस्से पहाय, महोदधिं हंसोरिव अज्झपत्तोति. एवन्ति ओपम्मसम्पटिपादनं. अप्पदस्से पहायाति यो च बावरी ब्राह्मणो ये चञ्ञे तस्स आचरिया बुद्धं भगवन्तं उपादाय अप्पदस्सा परित्तदस्सा थोकदस्सा ओमकदस्सा लामकदस्सा छतुक्कदस्सा [जतुक्कदस्सा (स्या.), जतुकदस्सा (सी. अट्ठ.)] वा. ते अप्पदस्से परित्तदस्से थोकदस्से ओमकदस्से लामकदस्से छतुक्कदस्से पहाय पजहित्वा अतिक्कमित्वा समतिक्कमित्वा वीतिवत्तेत्वा बुद्धं भगवन्तं अप्पमाणदस्सं अग्गदस्सं सेट्ठदस्सं विसेट्ठदस्सं पामोक्खदस्सं उत्तमदस्सं पवरदस्सं असमं असमसमं अप्पटिसमं अप्पटिभागं अप्पटिपुग्गलं देवातिदेवं नरासभं पुरिससीहं पुरिसनागं पुरिसाजञ्ञं पुरिसनिसभं पुरिसधोरय्हं दसबलधारिं [दसबलं तादिं (स्या.)] अधिगच्छिं विन्दिं पटिलभिं. यथा च हंसो महन्तं मानसकं [मानुसकतं (स्या.)] वा सरं अनोतत्तं वा दहं महासमुद्दं वा अक्खोभं अमितोदकं जलरासिं अधिगच्छेय्य विन्देय्य पटिलभेय्य, एवमेव बुद्धं भगवन्तं अक्खोभं अमिततेजं पभिन्नञाणं विवटचक्खुं पञ्ञापभेदकुसलं अधिगतपटिसम्भिदं चतुवेसारज्जप्पत्तं सुद्धाधिमुत्तं सेतपच्चत्तं अद्वयभाणिं तादिं तथापटिञ्ञं अपरित्तं महन्तं गम्भीरं अप्पमेय्यं दुप्परियोगाहं पहूतरतनं सागरसमं छळङ्गुपेक्खाय समन्नागतं अतुलं विपुलं अप्पमेय्यं, तं तादिसं पवदतं मग्गवादिनं [पवरमग्गवादिनं (क.)] मेरुमिव नगानं गरुळमिव दिजानं सीहमिव मिगानं उदधिमिव अण्णवानं अधिगच्छिं, तं सत्थारं जिनपवरं महेसिन्ति – एवमहं अप्पदस्से पहाय महोदधिं हंसोरिव अज्झपत्तो. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘दिजो यथा कुब्बनकं पहाय, बहुप्फलं काननमावसेय्य;

एवमहं अप्पदस्से पहाय, महोदधिं हंसोरिव अज्झपत्तो’’ति.

१०६. ये मे पुब्बे वियाकंसु,

हुरं गोतमसासना ‘इच्चासि इति भविस्सति’;

सब्बं तं इतिहीतिहं, सब्बं तं तक्कवड्ढनं.

ये मे पुब्बे वियाकंसूति. येति यो च बावरी ब्राह्मणो ये चञ्ञे तस्स आचरिया, ते सकं दिट्ठिं सकं खन्तिं सकं रुचिं सकं लद्धिं सकं अज्झासयं सकं अधिप्पायं ब्याकंसु आचिक्खिंसु देसयिंसु पञ्ञपिंसु पट्ठपिंसु विवरिंसु विभजिंसु उत्तानीअकंसु पकासेसुन्ति – ये मे पुब्बे वियाकंसु.

हुरं गोतमसासनाति हुरं गोतमसासना, परं गोतमसासना, पुरे गोतमसासना, पठमतरं गोतमसासना बुद्धसासना जिनसासना तथागतसासना [तथागतसासना देवसासना (स्या. क.)] अरहन्तसासनाति – हुरं गोतमसासना.

इच्चासि इति भविस्सतीति एवं किर आसि, एवं किर भविस्सतीति – इच्चासि इति भविस्सति.

सब्बं तं इतिहीतिहन्ति सब्बं तं इतिहीतिहं इतिकिराय परम्पराय पिटकसम्पदाय तक्कहेतु नयहेतु आकारपरिवितक्केन दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया न सामं सयमभिञ्ञातं न अत्तपच्चक्खं धम्मं यं कथयिंसूति – सब्बं तं इतिहीतिहं.

सब्बं तं तक्कवड्ढनन्ति सब्बं तं तक्कवड्ढनं वितक्कवड्ढनं सङ्कप्पवड्ढनं कामवितक्कवड्ढनं ब्यापादवितक्कवड्ढनं विहिंसावितक्कवड्ढनं ञातिवितक्कवड्ढनं जनपदवितक्कवड्ढनं अमरावितक्कवड्ढनं परानुदयतापटिसंयुत्तवितक्कवड्ढनं लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तवितक्कवड्ढनं अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तवितक्कवड्ढनन्ति – सब्बं तं तक्कवड्ढनं. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘ये मे पुब्बे वियाकंसु, हुरं गोतमसासना;

‘इच्चासि इति भविस्स’ति;

सब्बं तं इतिहीतिहं, सब्बं तं तक्कवड्ढन’’न्ति.

१०७. एको तमोनुदासीनो, जुतिमा सो पभङ्करो;

गोतमो भूरिपञ्ञाणो, गोतमो भूरिमेधसो.

एको तमोनुदासीनोति. एकोति भगवा पब्बज्जसङ्खातेन एको, अदुतियट्ठेन एको, तण्हाय पहानट्ठेन एको, एकन्तवीतरागोति एको, एकन्तवीतदोसोति एको, एकन्तवीतमोहोति एको, एकन्तनिक्किलेसोति एको, एकायनमग्गं गतोति एको, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको.

कथं भगवा पब्बज्जसङ्खातेन एको? भगवा दहरोव समानो सुसु काळकेसो भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो पठमेन वयसा अकामकानं मातापितूनं अस्सुमुखानं रोदन्तानं विलपन्तानं ञातिसङ्घं सब्बं घरावासपलिबोधं छिन्दित्वा पुत्तदारपलिबोधं छिन्दित्वा ञातिपलिबोधं छिन्दित्वा मित्तामच्चपलिबोधं छिन्दित्वा केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा अकिञ्चनभावं उपगन्त्वा एको चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेति. एवं भगवा पब्बज्जसङ्खातेन एको.

कथं भगवा अदुतियट्ठेन एको? एवं पब्बजितो समानो एको अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेवति अप्पसद्दानि अप्पनिग्घोसानि विजनवातानि मनुस्सराहस्सेय्यकानि [मनुस्सराहसेय्यकानि (स्या. क.)] पटिसल्लानसारुप्पानि [पटिसल्लाणसारुप्पानि (क.)]. सो एको गच्छति, एको तिट्ठति, एको निसीदति, एको सेय्यं कप्पेति, एको गामं पिण्डाय पविसति, एको अभिक्कमति, एको पटिक्कमति, एको रहो निसीदति, एको चङ्कमं अधिट्ठाति, एको चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेति. एवं भगवा अदुतियट्ठेन एको.

कथं भगवा तण्हाय पहानट्ठेन एको? सो एवं एको अदुतियो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो नज्जा नेरञ्जराय तीरे बोधिरुक्खमूले महापधानं पदहन्तो मारं ससेनं कण्हं नमुचिं पमत्तबन्धुं विधमित्वा तण्हाजालिनिं [तण्हं जालिनिं (स्या.)] विसटं [सरितं (स्या.) महानि. १९१] विसत्तिकं पजहि विनोदेसि ब्यन्तीअकासि अनभावं गमेसि.

‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धान संसरं;

इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तति.

‘‘एतमादीनवं [एवमादीनवं (क.) पस्स इतिवु. १५] ञत्वा, तण्हं [तण्हा (स्या. क.) महानि. १९१] दुक्खस्स सम्भवं;

वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति.

एवं भगवा तण्हाय पहानट्ठेन एको.

कथं भगवा एकन्तवीतरागोति एको? रागस्स पहीनत्ता एकन्तवीतरागोति एको, दोसस्स पहीनत्ता एकन्तवीतदोसोति एको, मोहस्स पहीनत्ता एकन्तवीतमोहोति एको, किलेसानं पहीनत्ता एकन्तनिक्किलेसोति एको.

कथं भगवा एकायनमग्गं गतोति एको? एकायनमग्गो वुच्चति चत्तारो सतिपट्ठाना…पे… अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो.

‘‘एकायनं जातिखयन्तदस्सी, मग्गं पजानाति हितानुकम्पी;

एतेन मग्गेन तरिंसु [अतरिंसु (क.) पस्स सं. नि. ५.४०९; महानि. १९१] पुब्बे, तरिस्सन्ति ये च तरन्ति ओघ’’न्ति.

एवं भगवा एकायनमग्गं गतोति एको.

कथं भगवा एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको. बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं पञ्ञा पञ्ञिन्द्रियं पञ्ञाबलं धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो वीमंसा विपस्सना सम्मादिट्ठि. भगवा तेन बोधिञाणेन ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति बुज्झि, ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति बुज्झि, ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति बुज्झि…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति बुज्झि. अथ वा, यं बुज्झितब्बं अनुबुज्झितब्बं पटिबुज्झितब्बं सम्बुज्झितब्बं अधिगन्तब्बं फस्सितब्बं सच्छिकातब्बं सब्बं तं तेन बोधिञाणेन बुज्झि अनुबुज्झि पटिबुज्झि सम्बुज्झि अधिगच्छि फस्सेसि सच्छाकासि. एवं भगवा एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको.

तमोनुदोति भगवा रागतमं दोसतमं मोहतमं दिट्ठितमं किलेसतमं दुच्चरिततमं अन्धकरणं अचक्खुकरणं अञ्ञाणकरणं पञ्ञानिरोधिकं विघातपक्खिकं अनिब्बानसंवत्तनिकं नुदि पनुदि पजहि विनोदेसि ब्यन्तीअकासि अनभावं गमेसि. आसीनोति निसिन्नो भगवा पासाणके चेतियेति – आसीनो [आसिनो (क.)].

नगस्स पस्से आसीनं, मुनिं दुक्खस्स पारगुं;

सावका पयिरुपासन्ति, तेविज्जा मच्चुहायिनोति.

एवम्पि भगवा आसीनो…पे… अथ वा, भगवा सब्बोस्सुक्कपटिप्पस्सद्धत्ता आसीनो सो वुत्थवासो चिण्णचरणो…पे… जातिमरणसंसारो नत्थि तस्स पुनब्भवोति, एवम्पि भगवा आसीनोति – एको तमोनुदासीनो.

जुतिमा सो पभङ्करोति. जुतिमाति जुतिमा मतिमा पण्डितो पञ्ञवा बुद्धिमा ञाणी विभावी मेधावी. पभङ्करोति पभङ्करो आलोककरो ओभासकरो दीपङ्करो पदीपकरो उज्जोतकरो पज्जोतकरोति – जुतिमा सो पभङ्करो.

गोतमो भूरिपञ्ञाणोति गोतमो भूरिपञ्ञाणो ञाणपञ्ञाणो पञ्ञाधजो पञ्ञाकेतु पञ्ञाधिपतेय्यो विचयबहुलो पविचयबहुलो ओक्खायनबहुलो समोक्खायनधम्मो विभूतविहारी तच्चरितो तब्बहुलो तग्गरुको तन्निन्नो तप्पोणो तप्पब्भारो तदधिमुत्तो तदधिपतेय्यो.

धजो रथस्स पञ्ञाणं, धूमो [धुमो (स्या.)] पञ्ञाणमग्गिनो;

राजा रट्ठस्स पञ्ञाणं, भत्ता पञ्ञाणमित्थियाति.

एवमेव गोतमो भूरिपञ्ञाणो ञाणपञ्ञाणो पञ्ञाधजो पञ्ञाकेतु पञ्ञाधिपतेय्यो विचयबहुलो पविचयबहुलो ओक्खायनबहुलो समोक्खायनधम्मो विभूतविहारी तच्चरितो तब्बहुलो तग्गरुको तन्निन्नो तप्पोणो तप्पब्भारो तदधिमुत्तो तदधिपतेय्योति – गोतमो भूरिपञ्ञाणो.

गोतमो भूरिमेधसोति भूरि वुच्चति पथवी. भगवा ताय पथविसमाय पञ्ञाय विपुलाय वित्थताय समन्नागतो. मेधा वुच्चति पञ्ञा. या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. भगवा इमाय मेधाय उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो, तस्मा बुद्धो सुमेधसोति [भूरिमेधसोति (स्या.) एवमुपरिपि] – गोतमो भूरिमेधसो. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘एको तमोनुदासीनो, जुतिमा सो पभङ्करो;

गोतमो भूरिपञ्ञाणो, गोतमो भूरिमेधसो’’ति.

१०८. यो मे धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं;

तण्हक्खयमनीतिकं, यस्स नत्थि उपमा क्वचि.

यो मे धम्मदेसेसीति. योति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो बलेसु च वसीभावं. धम्ममदेसेसीति. धम्मन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं, चत्तारो सतिपट्ठाने…पे… अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसीति – यो मे धम्ममदेसेसि.

सन्दिट्ठिकमकालिकन्ति सन्दिट्ठिकं अकालिकं एहिपस्सिकं ओपनेय्यिकं पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहीति – एवं सन्दिट्ठिकं. अथ वा, यो दिट्ठेव धम्मे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, तस्स मग्गस्स अनन्तरा समनन्तरा अधिगच्छतेव फलं विन्दति पटिलभतीति, एवम्पि सन्दिट्ठिकं. अकालिकन्ति यथा मनुस्सा कालिकं धनं दत्वा अनन्तरा न लभन्ति कालं आगमेन्ति, नेवायं धम्मो. यो दिट्ठेव धम्मे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, तस्स मग्गस्स अनन्तरा समनन्तरा अधिगच्छतेव फलं विन्दति पटिलभति, न परत्थ न परलोके, एवं अकालिकन्ति – सन्दिट्ठिकमकालिकं.

तण्हक्खयमनीतिकन्ति. तण्हाति रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हा. तण्हक्खयन्ति तण्हक्खयं रागक्खयं दोसक्खयं मोहक्खयं गतिक्खयं उपपत्तिक्खयं पटिसन्धिक्खयं भवक्खयं संसारक्खयं वट्टक्खयं. अनीतिकन्ति ईति वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च. ईतिप्पहानं ईतिवूपसमं ईतिपटिनिस्सग्गं ईतिपटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – तण्हक्खयमनीतिकं.

यस्स नत्थि उपमा क्वचीति. यस्साति निब्बानस्स. नत्थि उपमाति उपमा नत्थि, उपनिधा नत्थि, सदिसं नत्थि, पटिभागो नत्थि न सति न संविज्जति नुपलब्भति. क्वचीति क्वचि किम्हिचि कत्थचि अज्झत्तं वा बहिद्धा वा अज्झत्तबहिद्धा वाति – यस्स नत्थि उपमा क्वचि. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘यो मे धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं;

तण्हक्खयमनीतिकं, यस्स नत्थि उपमा क्वची’’ति.

१०९. किं नु तम्हा विप्पवसि, मुहुत्तमपि पिङ्गिय;

गोतमा भूरिपञ्ञाणा, गोतमा भूरिमेधसा.

किं नु तम्हा विप्पवसीति किं नु बुद्धम्हा विप्पवसि अपेसि अपगच्छि [अपगच्छसि (स्या. क.)] विना होसीति – किं नु तम्हा विप्पवसि.

मुहुत्तमपि पिङ्गियाति मुहुत्तम्पि खणम्पि लयम्पि वयम्पि अद्धम्पीति – मुहुत्तमपि. पिङ्गियाति बावरी तं नत्तारं नामेन आलपति.

गोतमा भूरिपञ्ञाणाति गोतमा भूरिपञ्ञाणा ञाणपञ्ञाणा पञ्ञाधजा पञ्ञाकेतुम्हा पञ्ञाधिपतेय्यम्हा विचयबहुला पविचयबहुला ओक्खायनबहुला समोक्खायनधम्मा विभूतविहारिम्हा तच्चरिता तब्बहुला तग्गरुका तन्निन्ना तप्पोणा तप्पब्भारा तदधिमुत्ता तदधिपतेय्यम्हाति – गोतमा भूरिपञ्ञाणा.

गोतमा भूरिमेधसाति भूरि वुच्चति पथवी. भगवा ताय पथविसमाय पञ्ञाय विपुलाय वित्थताय समन्नागतो. मेधा वुच्चति पञ्ञा. या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. भगवा इमाय मेधाय पञ्ञाय उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो, तस्मा बुद्धो सुमेधसोति – गोतमा भूरिमेधसा. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘किंनु तम्हा विप्पवसि, मुहुत्तमपि पिङ्गिय;

गोतमा भूरिपञ्ञाणा, गोतमा भूरिमेधसा’’ति.

११०. यो ते धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं;

तण्हक्खयमनीतिकं, यस्स नत्थि उपमा क्वचि.

यो ते धम्ममदेसेसीति यो सो भगवा…पे… तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो बलेसु च वसीभावं. धम्ममदेसेसीति धम्मन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं…पे… निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसीति – यो ते धम्ममदेसेसि.

सन्दिट्ठिकमकालिकन्ति सन्दिट्ठिकं अकालिकं एहिपस्सिकं ओपनेय्यिकं पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहीति – एवं सन्दिट्ठिकं. अथ वा, यो दिट्ठेव धम्मे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, तस्स मग्गस्स अनन्तरा समनन्तरा अधिगच्छतेव फलं विन्दति पटिलभतीति – एवम्पि सन्दिट्ठिकं. अकालिकन्ति यथा मनुस्सा कालिकं धनं दत्वा अनन्तरा न लभन्ति, कालं आगमेन्ति, नेवायं धम्मो. यो दिट्ठेव धम्मे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति; तस्स मग्गस्स अनन्तरा समनन्तरा अधिगच्छतेव फलं विन्दति पटिलभति, न परत्थ न परलोके, एवं अकालिकन्ति – सन्दिट्ठिकमकालिकं.

तण्हक्खयमनीतिकन्ति. तण्हाति रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हा. तण्हक्खयन्ति तण्हक्खयं रागक्खयं दोसक्खयं मोहक्खयं गतिक्खयं उपपत्तिक्खयं पटिसन्धिक्खयं भवक्खयं संसारक्खयं वट्टक्खयं. अनीतिकन्ति ईति वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च. ईतिप्पहानं ईतिवूपसमं ईतिपटिनिस्सग्गं ईतिपटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – तण्हक्खयमनीतिकं.

यस्स नत्थि उपमा क्वचीति. यस्साति निब्बानस्स. नत्थि उपमाति उपमा नत्थि, उपनिधा नत्थि, सदिसं नत्थि, पटिभागो नत्थि न सति न संविज्जति नुपलब्भति. क्वचीति क्वचि किम्हिचि कत्थचि अज्झत्तं वा बहिद्धा वा अज्झत्तबहिद्धा वाति – यस्स नत्थि उपमा क्वचि. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘यो ते धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं;

तण्हक्खयमनीतिकं, यस्स नत्थि उपमा क्वची’’ति.

१११. नाहं तम्हा विप्पवसामि, मुहुत्तमपि ब्राह्मण;

गोतमा भूरिपञ्ञाणा, गोतमा भूरिमेधसा.

नाहं तम्हा विप्पवसामीति नाहं बुद्धम्हा विप्पवसामि अपेमि अपगच्छामि विना होमीति – नाहं तम्हा विप्पवसामि.

मुहुत्तमपि ब्राह्मणाति मुहुत्तम्पि खणम्पि लयम्पि वयम्पि अद्धम्पीति मुहुत्तमपि. ब्राह्मणाति गारवेन मातुलं आलपति.

गोतमा भूरिपञ्ञाणाति गोतमा भूरिपञ्ञाणा ञाणपञ्ञाणा पञ्ञाधजा पञ्ञाकेतुम्हा पञ्ञाधिपतेय्यम्हा विचयबहुला पविचयबहुला ओक्खायनबहुला समोक्खायनधम्मा विभूतविहारिम्हा तच्चरिता तब्बहुला तग्गरुका तन्निन्ना तप्पोणा तप्पब्भारा तदधिमुत्ता तदधिपतेय्यम्हाति – गोतमा भूरिपञ्ञाणा.

गोतमा भूरिमेधसाति भूरि वुच्चति पथवी. भगवा ताय पथविसमाय पञ्ञाय विपुलाय वित्थताय समन्नागतो. मेधा वुच्चति पञ्ञा. या पञ्ञा पजानना…पे… अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. भगवा इमाय मेधाय पञ्ञाय उपेतो समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो. तस्मा बुद्धो सुमेधसोति – गोतमा भूरिमेधसा. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘नाहं तम्हा विप्पवसामि, मुहुत्तमपि ब्राह्मण;

गोतमा भूरिपञ्ञाणा, गोतमा भूरिमेधसा’’ति.

११२. यो मे धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं;

तण्हक्खयमनीतिकं, यस्स नत्थि उपमा क्वचि.

यो मे धम्ममदेसेसीति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो बलेसु च वसीभावं. धम्ममदेसेसीति. धम्मन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं, चत्तारो सतिपट्ठाने चत्तारो सम्मप्पधाने चत्तारो इद्धिपादे पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं आचिक्खि देसेसि पञ्ञपेसि पट्ठपेसि विवरि विभजि उत्तानीअकासि पकासेसीति – यो मे धम्ममदेसेसि.

सन्दिट्ठिकमकालिकन्ति सन्दिट्ठिकं अकालिकं एहिपस्सिकं ओपनेय्यिकं पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहीति, एवं सन्दिट्ठिकं. अथ वा, यो दिट्ठेव धम्मे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, तस्स मग्गस्स अनन्तरा समनन्तरा अधिगच्छतेव फलं विन्दति पटिलभतीति, एवम्पि सन्दिट्ठिकं. अकालिकन्ति यथा मनुस्सा कालिकं धनं दत्वा अनन्तरा न लभन्ति, कालं आगमेन्ति, नेवायं धम्मो. यो दिट्ठेव धम्मे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, तस्स मग्गस्स अनन्तरा समनन्तरा अधिगच्छतेव फलं विन्दति पटिलभति, न परत्थ न परलोके, एवं अकालिकन्ति – सन्दिट्ठिकमकालिकं.

तण्हक्खयमनीतिकन्ति. तण्हाति रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हा. तण्हक्खयन्ति तण्हक्खयं रागक्खयं दोसक्खयं मोहक्खयं गतिक्खयं उपपत्तिक्खयं पटिसन्धिक्खयं भवक्खयं संसारक्खयं वट्टक्खयं. अनीतिकन्ति ईति वुच्चन्ति किलेसा च खन्धा च अभिसङ्खारा च. ईतिप्पहानं ईतिवूपसमं ईतिपटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – तण्हक्खयमनीतिकं.

यस्स नत्थि उपमा क्वचीति. यस्साति निब्बानस्स. नत्थि उपमाति उपमा नत्थि, उपनिधा नत्थि, सदिसं नत्थि, पटिभागो नत्थि न अत्थि न संविज्जति नुपलब्भति. क्वचीति क्वचि किम्हिचि कत्थचि अज्झत्तं वा बहिद्धा वा अज्झत्तबहिद्धा वाति – यस्स नत्थि उपमा क्वचि. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘यो मे धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं;

तण्हक्खयमनीतिकं, यस्स नत्थि उपमा क्वची’’ति.

११३. पस्सामि नं मनसा चक्खुनाव, रत्तिन्दिवं ब्राह्मण अप्पमत्तो;

नमस्समानो विवसेमि [नमस्समानोव वसेमि (सी. अट्ठ.) … विवसामि (स्या.)] रत्तिं, तेनेव मञ्ञामि अविप्पवासं.

पस्सामि नं मनसा चक्खुनावाति यथा चक्खुमा पुरिसो आलोके रूपगतानि पस्सेय्य दक्खेय्य ओलोकेय्य निज्झायेय्य उपपरिक्खेय्य, एवमेवाहं बुद्धं भगवन्तं मनसा पस्सामि दक्खामि ओलोकेमि निज्झायामि उपपरिक्खामीति – पस्सामि नं मनसा चक्खुनाव.

रत्तिन्दिवं ब्राह्मण अप्पमत्तोति रत्तिञ्च दिवा च बुद्धानुस्सतिं मनसा भावेन्तो अप्पमत्तोति – रत्तिन्दिवं ब्राह्मण अप्पमत्तो.

नमस्समानो विवसेमि रत्तिन्ति. नमस्समानोति कायेन वा नमस्समानो, वाचाय वा नमस्समानो, चित्तेन वा नमस्समानो, अन्वत्थपटिपत्तिया वा नमस्समानो, धम्मानुधम्मपटिपत्तिया वा नमस्समानो सक्कारमानो गरुकारमानो मानयमानो पूजयमानो रत्तिन्दिवं विवसेमि अतिनामेमि अतिक्कमेमीति – नमस्समानो विवसेमि रत्तिं.

तेनेव मञ्ञामि अविप्पवासन्ति ताय बुद्धानुस्सतिया भावेन्तो अविप्पवासोति तं मञ्ञामि, अविप्पवुट्ठोति तं मञ्ञामि जानामि. एवं जानामि एवं आजानामि एवं विजानामि एवं पटिविजानामि एवं पटिविज्झामीति – तेनेव मञ्ञामि अविप्पवासं. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘पस्सामि नं मनसा चक्खुनाव, रत्तिन्दिवं ब्राह्मण अप्पमत्तो;

नमस्समानो विवसेमि रत्तिं, तेनेव मञ्ञामि अविप्पवास’’न्ति.

११४. सद्धा च पीति च मनो सति च,नापेन्तिमे गोतमसासनम्हा;

यं यं दिसं वजति भूरिपञ्ञो, स तेन तेनेव नतोहमस्मि.

सद्धा च पीति च मनो सति चाति. सद्धाति या च भगवन्तं आरब्भ सद्धा सद्दहना [सद्धहना (क.)] ओकप्पना अभिप्पसादो सद्धा सद्धिन्द्रियं सद्धाबलं. पीतीति या भगवन्तं आरब्भ पीति पामोज्जं [पामुज्जं (स्या.)] मोदना आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ति तुट्ठि ओदग्यं अत्तमनता चित्तस्स. मनोति यञ्च भगवन्तं आरब्भ चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं मनिन्द्रियं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो तज्जा मनोविञ्ञाणधातु. सतीति या भगवन्तं आरब्भ सति अनुस्सति सम्मासतीति – सद्धा च पीति च मनो सति च.

नापेन्तिमे गोतमसासनम्हाति इमे चत्तारो धम्मा गोतमसासना बुद्धसासना जिनसासना तथागतसासना अरहन्तसासना नापेन्ति न गच्छन्ति न विजहन्ति न विनासेन्तीति – नापेन्तिमे गोतमसासनम्हा.

यं यं दिसं वजति भूरिपञ्ञोति. यं यं दिसन्ति पुरत्थिमं वा दिसं पच्छिमं वा दिसं दक्खिणं वा दिसं उत्तरं वा दिसं वजति गच्छति कमति अभिक्कमति. भूरिपञ्ञोति भूरिपञ्ञो महापञ्ञो तिक्खपञ्ञो पुथुपञ्ञो हासपञ्ञो जवनपञ्ञो निब्बेधिकपञ्ञो. भूरि वुच्चति पथवी. भगवा ताय पथविसमाय पञ्ञाय विपुलाय वित्थताय समन्नागतोति – यं यं दिसं वजति भूरिपञ्ञो.

स तेन तेनेव नतोहमस्मीति सो येन बुद्धो तेन तेनेव नतो तन्निन्नो तप्पोणो तप्पब्भारो तदधिमुत्तो तदधिपतेय्योति – स तेन तेनेव नतोहमस्मि. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘सद्धा च पीति च मनो सति च, नापेन्तिमे गोतमसासनम्हा;

यं यं दिसं वजति भूरिपञ्ञो, स तेन तेनेव नतोहमस्मी’’ति.

११५. जिण्णस्स मे दुब्बलथामकस्स,तेनेव कायो न पलेति तत्थ;

सङ्कप्पयन्ताय वजामि निच्चं, मनो हि मे ब्राह्मण तेन युत्तो.

जिण्णस्स मे दुब्बलथामकस्साति जिण्णस्स वुड्ढस्स महल्लकस्स अद्धगतस्स वयोअनुप्पत्तस्स. दुब्बलथामकस्साति दुब्बलथामकस्स अप्पथामकस्स परित्तथामकस्साति – जिण्णस्स मे दुब्बलथामकस्स.

तेनेव कायो न पलेति तत्थाति कायो येन बुद्धो तेन न पलेति न वजति न गच्छति नातिक्कमतीति – तेनेव कायो न पलेति तत्थ.

सङ्कप्पयन्ताय वजामि निच्चन्ति सङ्कप्पगमनेन वितक्कगमनेन ञाणगमनेन पञ्ञागमनेन बुद्धिगमनेन वजामि गच्छामि अतिक्कमामीति – सङ्कप्पयन्ताय वजामि निच्चं.

मनो हि मे ब्राह्मण तेन युत्तोति. मनोति यं चित्तं मनो मानसं…पे… तज्जा मनोविञ्ञाणधातु. मनो हि मे ब्राह्मण तेन युत्तोति मनो येन बुद्धो तेन युत्तो पयुत्तो संयुत्तोति – मनो हि मे ब्राह्मण तेन युत्तो. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘जिण्णस्स मे दुब्बलथामकस्स, तेनेव कायो न पलेति तत्थ;

सङ्कप्पयन्ताय वजामि निच्चं, मनो हि मे ब्राह्मण तेन युत्तो’’ति.

११६. पङ्के सयानो परिफन्दमानो, दीपा दीपं उपल्लविं;

अथद्दसासिं सम्बुद्धं, ओघतिण्णमनासवं.

पङ्के सयानो परिफन्दमानोति. पङ्के सयानोति कामपङ्के कामकद्दमे कामकिलेसे कामबळिसे कामपरिळाहे कामपलिबोधे सेमानो सयमानो वसमानो आवसमानो परिवसमानो [अवसेमानो परिसेमानो (स्या.)] ति – पङ्के सयानो. परिफन्दमानोति तण्हाफन्दनाय फन्दमानो, दिट्ठिफन्दनाय फन्दमानो, किलेसफन्दनाय फन्दमानो, पयोगफन्दनाय फन्दमानो, विपाकफन्दनाय फन्दमानो, मनोदुच्चरितफन्दनाय फन्दमानो, रत्तो रागेन फन्दमानो, दुट्ठो दोसेन फन्दमानो, मूळ्हो मोहेन फन्दमानो, विनिबन्धो मानेन फन्दमानो, परामट्ठो दिट्ठिया फन्दमानो, विक्खेपगतो उद्धच्चेन फन्दमानो, अनिट्ठङ्गतो विचिकिच्छाय फन्दमानो, थामगतो अनुसयेहि फन्दमानो, लाभेन फन्दमानो, अलाभेन फन्दमानो, यसेन फन्दमानो, अयसेन फन्दमानो, पसंसाय फन्दमानो, निन्दाय फन्दमानो, सुखेन फन्दमानो, दुक्खेन फन्दमानो, जातिया फन्दमानो, जराय फन्दमानो, ब्याधिना फन्दमानो, मरणेन फन्दमानो, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासेहि फन्दमानो, नेरयिकेन दुक्खेन फन्दमानो, तिरच्छानयोनिकेन दुक्खेन फन्दमानो, पेत्तिविसयिकेन दुक्खेन फन्दमानो, मानुसिकेन दुक्खेन…पे… गब्भोक्कन्तिमूलकेन दुक्खेन… गब्भट्ठितिमूलकेन दुक्खेन… गब्भवुट्ठानमूलकेन दुक्खेन… जातस्सूपनिबन्धकेन दुक्खेन… जातस्स पराधेय्यकेन दुक्खेन… अत्तूपक्कमेन दुक्खेन… परूपक्कमेन दुक्खेन… सङ्खारदुक्खेन… विपरिणामदुक्खेन… चक्खुरोगेन दुक्खेन… सोतरोगेन दुक्खेन… घानरोगेन दुक्खेन… जिव्हारोगेन दुक्खेन… कायरोगेन दुक्खेन… सीसरोगेन दुक्खेन… कण्णरोगेन दुक्खेन… मुखरोगेन दुक्खेन… दन्तरोगेन दुक्खेन… ओट्ठरोगेन दुक्खेन… कासेन… सासेन… पिनासेन… डाहेन [दाहेन (क.) महानि. ११] … जरेन… कुच्छिरोगेन… मुच्छाय… पक्खन्दिकाय… सूलाय… विसूचिकाय… कुट्ठेन… गण्डेन… किलासेन… सोसेन… अपमारेन … दद्दुया… कण्डुया… कच्छुया… रखसाय… वितच्छिकाय… लोहितपित्तेन [लोहितेन. पित्तेन (स्या. क.)] … मधुमेहेन… अंसाय… पिळकाय… भगन्दलेन [भगन्दलाय (स्या.)] … पित्तसमुट्ठानेन आबाधेन… सेम्हसमुट्ठानेन आबाधेन… वातसमुट्ठानेन आबाधेन… सन्निपातिकेन आबाधेन… उतुपरिणामजेन आबाधेन… विसमपरिहारजेन आबाधेन… ओपक्कमिकेन आबाधेन… कम्मविपाकजेन आबाधेन… सीतेन… उण्हेन… जिघच्छाय … पिपासाय… उच्चारेन… पस्सावेन… डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सेन दुक्खेन… मातुमरणेन दुक्खेन… पितुमरणेन दुक्खेन… पुत्तमरणेन दुक्खेन… धीतुमरणेन दुक्खेन… ञातिब्यसनेन दुक्खेन… भोगब्यसनेन दुक्खेन… रोगब्यसनेन दुक्खेन… सीलब्यसनेन दुक्खेन… दिट्ठिब्यसनेन दुक्खेन फन्दमानो परिफन्दमानो पवेधमानो सम्पवेधमानोति – पङ्के सयानो परिफन्दमानो.

दीपा दीपं उपल्लविन्ति सत्थारतो सत्थारं धम्मक्खानतो धम्मक्खानं गणतो गणं दिट्ठिया दिट्ठिं पटिपदाय पटिपदं मग्गतो मग्गं पल्लविं उपल्लविं सम्पल्लविन्ति – दीपा दीपं उपल्लविं.

अथद्दसासिं सम्बुद्धन्ति. अथाति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – अथाति. अद्दसासिन्ति अद्दसं अद्दक्खिं अपस्सिं पटिविज्झिं. बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धोति – अथद्दसासिं सम्बुद्धं.

ओघतिण्णमनासवन्ति. ओघतिण्णन्ति भगवा कामोघं तिण्णो, भवोघं तिण्णो, दिट्ठोघं तिण्णो, अविज्जोघं तिण्णो, सब्बसंसारपथं तिण्णो उत्तिण्णो नित्थिण्णो अतिक्कन्तो समतिक्कन्तो वीतिवत्तो, सो वुत्थवासो चिण्णचरणो…पे… जातिमरणसंसारो, नत्थि तस्स पुनब्भवोति – ओघतिण्णं. अनासवन्ति चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. ते आसवा बुद्धस्स भगवतो पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा बुद्धो अनासवाति – ओघतिण्णमनासवं. तेनाह थेरो पिङ्गियो –

‘‘पङ्के सयानो परिफन्दमानो, दीपा दीपं उपल्लविं;