१०. कप्पमाणवपुच्छानिद्देसो

६१. मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं, [इच्चायस्मा कप्पो]

ओघे जाते महब्भये;

जरामच्चुपरेतानं, दीपं पब्रूहि मारिस;

त्वञ्च मे दीपमक्खाहि, यथायिदं नापरं सिया.

मज्झे सरस्मिं तिट्ठतन्ति सरो वुच्चति संसारो आगमनं गमनं गमनागमनं कालं गति भवाभवो चुति च उपपत्ति च निब्बत्ति च भेदो च जाति च जरा च मरणञ्च. संसारस्स पुरिमापि कोटि न पञ्ञायति, पच्छिमापि कोटि न पञ्ञायति; मज्झेव संसारे सत्ता ठिता पतिट्ठिता अल्लीना उपगता अज्झोसिता अधिमुत्ता.

कथं संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति? एत्तका जातियो वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिसतानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिसतसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तका जातिकोटियो वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिकोटिसतानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिकोटिसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति, हेवं नत्थि. एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिकोटिसतसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति.

एत्तकानि वस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि वस्ससतानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि वस्ससहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि वस्ससतसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तका वस्सकोटियो वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि वस्सकोटिसतानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि वस्सकोटिसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि वस्सकोटिसतसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति.

एत्तकानि कप्पानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि कप्पसतानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि कप्पसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि कप्पसतसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तका कप्पकोटियो वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि कप्पकोटिसतानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि कप्पकोटिसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि वट्टं वत्ति, ततो परं न वत्ततीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति.

वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘अनमतग्गोयं, भिक्खवे, संसारो, पुब्बा कोटि न पञ्ञायति अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरतं. एवं दीघरत्तं खो, भिक्खवे, दुक्खं पच्चनुभूतं तिब्बं पच्चनुभूतं ब्यसनं पच्चनुभूतं, कटसी वड्ढिता [कटसीववड्ढितं (स्या.) पस्स सं. नि. २.१२४]. यावञ्चिदं, भिक्खवे, अलमेव सब्बसङ्खारेसु निब्बिन्दितुं अलं विरज्जितुं अलं विमुच्चितु’’न्ति. एवम्पि संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति.

कथं संसारस्स पच्छिमा कोटि न पञ्ञायति? एत्तका जातियो वट्टं वत्तिस्सति, ततो परं न वत्तिस्सतीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पच्छिमा कोटि न पञ्ञायति. एत्तकानि जातिसतानि, एत्तकानि जातिसहस्सानि, एत्तकानि जातिसतसहस्सानि, एत्तका जातिकोटियो, एत्तकानि जातिकोटिसतानि, एत्तकानि जातिकोटिसहस्सानि, एत्तकानि जातिकोटिसतसहस्सानि, एत्तकानि वस्सानि, एत्तकानि वस्ससतानि, एत्तकानि वस्ससहस्सानि, एत्तकानि वस्ससतसहस्सानि, एत्तका वस्सकोटियो, एत्तकानि वस्सकोटिसतानि, एत्तकानि वस्सकोटिसहस्सानि, एत्तकानि वस्सकोटिसतसहस्सानि, एत्तकानि कप्पानि, एत्तकानि कप्पसतानि, एत्तकानि कप्पसहस्सानि, एत्तकानि कप्पसतसहस्सानि, एत्तका कप्पकोटियो, एत्तकानि कप्पकोटिसतानि, एत्तकानि कप्पकोटिसहस्सानि, एत्तकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि वट्टं वत्तिस्सति, ततो परं न वत्तिस्सतीति हेवं नत्थि, एवम्पि संसारस्स पच्छिमा कोटि न पञ्ञायति. एवम्पि संसारस्स पुरिमापि कोटि न पञ्ञायति, पच्छिमापि कोटि न पञ्ञायति, मज्झेव संसारे सत्ता ठिता पतिट्ठिता अल्लीना उपगता अज्झोसिता अधिमुत्ताति – मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं. इच्चायस्मा कप्पोति. इच्चाति पदसन्धि…पे…. आयस्माति पियवचनं…पे…. कप्पोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं…पे… अभिलापोति – इच्चायस्मा कप्पो.

ओघे जाते महब्भयेति कामोघे भवोघे दिट्ठोघे अविज्जोघे जाते सञ्जाते निब्बत्ते अभिनिब्बत्ते पातुभूते. महब्भयेति जातिभये जराभये ब्याधिभये मरणभयेति – ओघे जाते महब्भये.

जरामच्चुपरेतानन्ति जराय फुट्ठानं परेतानं समोहितानं समन्नागतानं. मच्चुना फुट्ठानं परेतानं समोहितानं समन्नागतानं, जातिया अनुगतानं जराय अनुसटानं ब्याधिना अभिभूतानं मरणेन अब्भाहतानं अताणानं अलेणानं असरणानं असरणीभूतानन्ति – जरामच्चुपरेतानं.

दीपं पब्रूहि मारिसाति दीपं ताणं लेणं सरणं गतिं परायनं [गतिपरायनं (स्या.) एवमुपरिपि] ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहि. मारिसाति पियवचनं गरुवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं मारिसाति – दीपं पब्रूहि मारिस.

त्वञ्च मे दीपमक्खाहीति. त्वन्ति भगवन्तं भणति. दीपमक्खाहीति दीपं ताणं लेणं सरणं गतिं परायनं अक्खाहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहीति – त्वञ्च मे दीपमक्खाहि.

यथायिदं नापरं सियाति यथयिदं दुक्खं इधेव निरुज्झेय्य वूपसमेय्य अत्थं गच्छेय्य पटिप्पस्सम्भेय्य पुनपटिसन्धिकं दुक्खं न निब्बत्तेय्य, कामधातुया वा रूपधातुया वा अरूपधातुया वा कामभवे वा रूपभवे वा अरूपभवे वा सञ्ञाभवे वा असञ्ञाभवे वा नेवसञ्ञानासञ्ञाभवे वा एकवोकारभवे वा चतुवोकारभवे वा पञ्चवोकारभवे वा पुनगतिया वा उपपत्तिया वा पटिसन्धिया वा भवे वा संसारे वा वट्टे वा न जनेय्य न सञ्जनेय्य न निब्बत्तेय्य नाभिनिब्बत्तेय्य. इधेव निरुज्झेय्य वूपसमेय्य अत्थं गच्छेय्य पटिप्पस्सम्भेय्याति – यथायिदं नापरं सिया. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं, [इच्चायस्मा कप्पो]

ओघे जाते महब्भये;

जरामच्चुपरेतानं, दीपं पब्रूहि मारिस;

त्वञ्च मे दीपमक्खाहि, यथायिदं नापरं सिया’’ति.

६२. मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं, [कप्पाति भगवा]

ओघे जाते महब्भये;

जरामच्चुपरेतानं, दीपं पब्रूमि कप्प ते.

मज्झे सरस्मिं तिट्ठतन्ति सरो वुच्चति संसारो आगमनं गमनं गमनागमनं कालं गति भवाभवो, चुति च उपपत्ति च निब्बत्ति च भेदो च जाति च जरा च मरणञ्च. संसारस्स पुरिमापि कोटि न पञ्ञायति, पच्छिमापि कोटि न पञ्ञायति. मज्झेव संसारे सत्ता ठिता पतिट्ठिता अल्लीना उपगता अज्झोसिता अधिमुत्ता.

कथं संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति…पे… एवं संसारस्स पुरिमा कोटि न पञ्ञायति. कथं संसारस्स पच्छिमा कोटि न पञ्ञायति…पे… एवं संसारस्स पच्छिमा कोटि न पञ्ञायति. एवं संसारस्स पुरिमापि कोटि न पञ्ञायति, पच्छिमापि कोटि न पञ्ञायति. मज्झेव संसारे सत्ता ठिता पतिट्ठिता अल्लीना उपगता अज्झोसिता अधिमुत्ताति – मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं. कप्पाति भगवाति. कप्पाति भगवा तं ब्राह्मणं नामेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – कप्पाति भगवा.

ओघे जाते महब्भयेति कामोघे भवोघे दिट्ठोघे अविज्जोघे जाते सञ्जाते निब्बत्ते अभिनिब्बत्ते पातुभूते. महब्भयेति जातिभये जराभये ब्याधिभये मरणभयेति – ओघे जाते महब्भये.

जरामच्चुपरेतानन्ति जराय फुट्ठानं परेतानं समोहितानं समन्नागतानं, मच्चुना फुट्ठानं परेतानं समोहितानं समन्नागतानं जातिया अनुगतानं जराय अनुसटानं ब्याधिना अभिभूतानं मरणेन अब्भाहतानं अताणानं अलेणानं असरणानं असरणीभूतानन्ति – जरामच्चुपरेतानं.

दीपं पब्रूमि कप्प तेति दीपं ताणं लेणं सरणं गतिं परायनं ब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – दीपं पब्रूमि कप्प ते. तेनाह भगवा –

‘‘मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं, [कप्पाति भगवा]

ओघे जाते महब्भये;

जरामच्चुपरेतानं, दीपं पब्रूमि कप्प ते’’ति.

६३. अकिञ्चनं अनादानं, एतं दीपं अनापरं;

निब्बानं इति नं ब्रूमि, जरामच्चुपरिक्खयं.

अकिञ्चनं अनादानन्ति. किञ्चनन्ति – रागकिञ्चनं दोसकिञ्चनं मोहकिञ्चनं मानकिञ्चनं दिट्ठिकिञ्चनं किलेसकिञ्चनं दुच्चरितकिञ्चनं; किञ्चनप्पहानं किञ्चनवूपसमं [किञ्चनवूपसमो (स्या.) एवमीदिसेसु ठानेसु] किञ्चनपटिनिस्सग्गं [किञ्चनपटिनिस्सग्गो (स्या.)] किञ्चनपटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – अकिञ्चनं. अनादानन्ति आदानं वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. आदानप्पहानं आदानवूपसमं आदानपटिनिस्सग्गं आदानपटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – अकिञ्चनं अनादानं.

एतं दीपं अनापरन्ति एतं दीपं ताणं लेणं सरणं गति परायनं. अनापरन्ति तम्हा परो अञ्ञो दीपो नत्थि. अथ खो सो एवं दीपो अग्गो च सेट्ठो च विसेट्ठो च पामोक्खो च उत्तमो च पवरो चाति – एतं दीपं अनापरं.

निब्बानं इति नं ब्रूमीति वानं वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. वानप्पहानं वानवूपसमं वानपटिनिस्सग्गं वानपटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानं. इतीति पदसन्धि पदसंसग्गो पदपारिपूरी अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतापेतं – इतीति. ब्रूमीति ब्रूमि आचिक्खामि देसेमि पञ्ञपेमि पट्ठपेमि विवरामि विभजामि उत्तानीकरोमि पकासेमीति – निब्बानं इति नं ब्रूमि.

जरामच्चुपरिक्खयन्ति जरामरणस्स पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – जरामच्चुपरिक्खयं. तेनाह भगवा –

‘‘अकिञ्चनं अनादानं, एतं दीपं अनापरं;

निब्बानं इति नं ब्रूमि, जरामच्चुपरिक्खय’’न्ति.

६४. एतदञ्ञाय ये सता, दिट्ठधम्माभिनिब्बुता;

न ते मारवसानुगा, न ते मारस्स पद्धगू [पट्ठगू (स्या. क.)] .

एतदञ्ञाय ये सताति. एतन्ति अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. अञ्ञायाति अञ्ञाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा, ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति…पे… ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति अञ्ञाय जानित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा. येति अरहन्तो खीणासवा. सताति चतूहि कारणेहि सता – काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानं भावेन्ता [भावितत्ता (क.)] सता…पे… ते वुच्चन्ति सताति – एतदञ्ञाय ये सता.

दिट्ठधम्माभिनिब्बुताति. दिट्ठधम्माति दिट्ठधम्मा ञातधम्मा तुलितधम्मा तीरितधम्मा विभूतधम्मा विभावितधम्मा. अभिनिब्बुताति रागस्स निब्बापितत्ता निब्बुता, दोसस्स…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारानं सन्तत्ता समितत्ता वूपसमितत्ता निज्झातत्ता निब्बुतत्ता पटिप्पस्सद्धत्ता सन्ता उपसन्ता वूपसन्ता निब्बुता पटिप्पस्सद्धाति – दिट्ठधम्माभिनिब्बुता.

न ते मारवसानुगाति. मारोति यो सो मारो कण्हो अधिपति अन्तगू नमुचि पमत्तबन्धु. न ते मारवसानुगाति न ते मारस्स वसे वत्तन्ति, नापि मारो तेसु वसं वत्तेति. ते मारञ्च मारपक्खञ्च मारपासञ्च मारबळिसञ्च [मारबलिसञ्च (क.)] मारामिसञ्च मारविसयञ्च मारनिवासञ्च मारगोचरञ्च मारबन्धनञ्च अभिभुय्य अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा परियादियित्वा मद्दित्वा चरन्ति विहरन्ति इरियन्ति वत्तेन्ति पालेन्ति यपेन्ति यापेन्तीति – न ते मारवसानुगा.

न ते मारस्स पद्धगूति न ते मारस्स पद्धा पद्धचरा [पट्ठा पट्ठचरा (स्या. क.)] परिचारिका सिया; बुद्धस्स ते भगवतो पद्धा पद्धचरा परिचारिका सियाति – न ते मारस्स पद्धगू. तेनाह भगवा –

‘‘एतदञ्ञाय ये सता, दिट्ठधम्माभिनिब्बुता;

न ते मारवसानुगा, न ते मारस्स पद्धगू’’ति.

सह गाथापरियोसाना…पे… सत्था मे भन्ते भगवा, सावकोहमस्मीति.

कप्पमाणवपुच्छानिद्देसो दसमो.