११. जतुकण्णिमाणवपुच्छानिद्देसो

६५. सुत्वानहं वीर अकामकामिं, [इच्चायस्मा जतुकण्णि]

ओघातिगं पुट्ठुमकाममागमं;

सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्त, यथातच्छं भगवा ब्रूहि मेतं.

सुत्वानहं वीर अकामकामिन्ति सुत्वा सुणित्वा उग्गहेत्वा उपधारेत्वा उपलक्खयित्वा. इतिपि सो भगवा अरहं…पे… बुद्धो भगवाति – सुत्वानहं. वीराति वीरो भगवा. वीरियवाति वीरो, पहूति वीरो, विसवीति वीरो, अलमत्तोति वीरो, सूरोति वीरो, विक्कन्तो अभीरू अच्छम्भी अनुत्रासी अपलायी पहीनभयभेरवो विगतलोमहंसोति वीरो.

विरतो इध सब्बपापकेहि, निरयदुक्खं अतिच्च वीरियवा [विरियवा (स्या.) सु. नि. ५३६] सो;

सो वीरियवा पधानवा, वीरो तादि पवुच्चते तथत्ताति.

सुत्वानहं वीर. अकामकामिन्ति. कामाति उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा च किलेसकामा च…पे… इमे वुच्चन्ति वत्थुकामा…पे… इमे वुच्चन्ति किलेसकामा. बुद्धस्स भगवतो वत्थुकामा परिञ्ञाता, किलेसकामा पहीना. वत्थुकामानं परिञ्ञातत्ता किलेसकामानं पहीनत्ता भगवा न कामे कामेति, न कामे पत्थेति, न कामे पिहेति, न कामे अभिजप्पति. ये कामे कामेन्ति, कामे पत्थेन्ति, कामे पिहेन्ति, कामे अभिजप्पन्ति, ते कामकामिनो रागरागिनो सञ्ञासञ्ञिनो. भगवा न कामे कामेति, न कामे पत्थेति, न कामे पिहेति, न कामे अभिजप्पति. तस्मा बुद्धो अकामो निक्कामो चत्तकामो वन्तकामो मुत्तकामो पहीनकामो पटिनिस्सट्ठकामो वीतरागो विगतरागो चत्तरागो वन्तरागो मुत्तरागो पहीनरागो पटिनिस्सट्ठरागो निच्छातो निब्बुतो सीतिभूतो सुखप्पटिसंवेदी ब्रह्मभूतेन अत्तना विहरतीति – सुत्वानहं वीर अमकामकामिं.

इच्चायस्मा जतुकण्णीति. इच्चाति पदसन्धि…पे… पदानुपुब्बतापेतं – इच्चाति. आयस्माति पियवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं आयस्माति. जतुकण्णीति तस्स ब्राह्मणस्स गोत्तं सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारोति – इच्चायस्मा जतुकण्णि.

ओघातिगं पुट्ठुमकाममागमन्ति. ओघातिगन्ति ओघातिगं ओघं अतिक्कन्तं समतिक्कन्तं वीतिवत्तन्ति – ओघातिगं. पुट्ठुन्ति पुट्ठुं पुच्छितुं याचितुं अज्झेसितुं पसादेतुं. अकाममागमन्ति अकामं पुट्ठुं निक्कामं चत्तकामं वन्तकामं मुत्तकामं पहीनकामं पटिनिस्सट्ठकामं वीतरागं विगतरागं चत्तरागं वन्तरागं मुत्तरागं पहीनरागं पटिनिस्सट्ठरागं आगम्हा आगतम्हा उपागतम्हा सम्पत्तम्हा तया सद्धिं समागतम्हाति – ओघातिगं पुट्ठुमकाममागमं.

सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्ताति. सन्तीति एकेन आकारेन सन्तिपि सन्तिपदम्पि [सन्तिपदन्ति (क.)] तंयेव अमतं निब्बानं. यो सो सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बानं. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सन्तमेतं पदं, पणीतमेतं पदं, यदिदं सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बान’’न्ति. अथापरेनाकारेन ये धम्मा सन्ताधिगमाय सन्तिफुसनाय सन्तिसच्छिकिरियाय संवत्तन्ति, सेय्यथिदं – चत्तारो सतिपट्ठाना चत्तारो सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो – इमे वुच्चन्ति सन्तिपदा. सन्तिपदं ताणपदं लेणपदं सरणपदं अभयपदं अच्चुतपदं अमतपदं निब्बानपदं ब्रूहि आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहि. सहजनेत्ताति नेत्तं वुच्चति सब्बञ्ञुतञाणं. बुद्धस्स भगवतो नेत्तञ्च जिनभावो च बोधिया मूले अपुब्बं अचरिमं एकस्मिं खणे उप्पन्नो, तस्मा बुद्धो सहजनेत्तोति – सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्त.

यथातच्छं भगवा ब्रूहि मेतन्ति यथातच्छं वुच्चति अमतं निब्बानं…पे… निरोधो निब्बानं. भगवाति गारवाधिवचनं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति. ब्रूहि मेतन्ति ब्रूहि आचिक्खाहि…पे… पकासेहीति – यथातच्छं भगवा ब्रूहि मेतं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘सुत्वानहं वीर अकामकामिं, [इच्चायस्मा जतुकण्णि]

ओघातिगं पुट्ठुमकाममागमं;

सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्त, यथातच्छं भगवा ब्रूहि मेत’’न्ति.

६६. भगवा हि कामे अभिभुय्य इरियति, आदिच्चोव पथविं तेजी तेजसा;

परित्तपञ्ञस्स मे भूरिपञ्ञो, आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञं;

जातिजराय इध विप्पहानं.

भगवा हि कामे अभिभुय्य इरियतीति. भगवाति गारवाधिवचनं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति. कामाति उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा च किलेसकामा च…पे… इमे वुच्चन्ति वत्थुकामा…पे… इमे वुच्चन्ति किलेसकामा. भगवा वत्थुकामे परिजानित्वा किलेसकामे पहाय अभिभुय्य अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा परियादियित्वा चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेतीति – भगवा हि कामे अभिभुय्य इरियति.

आदिच्चोव पथविं तेजी तेजसाति आदिच्चो वुच्चति सूरियो [सुरियो (स्या.)]. पथवी वुच्चति जगती [जरा (स्या.)]. यथा सूरियो तेजी तेजेन समन्नागतो पथविं अभिभुय्य अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा परियादियित्वा सन्तापयित्वा सब्बं आकासगतं तमगतं अभिविहच्च अन्धकारं विधमित्वा आलोकं दस्सयित्वा आकासे अन्तलिक्खे गगनपथे [गमनपथे (स्या.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] गच्छति, एवमेव भगवा ञाणतेजी ञाणतेजेन समन्नागतो सब्बं अभिसङ्खारसमुदयं…पे… किलेसतमं अविज्जन्धकारं विधमित्वा ञाणालोकं दस्सेत्वा वत्थुकामे परिजानित्वा किलेसकामे पहाय अभिभुय्य अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा परियादियित्वा मद्दित्वा चरति विहरति इरियति वत्तेति पालेति यपेति यापेतीति – आदिच्चोव पथविं तेजी तेजसा.

परित्तपञ्ञस्स मे भूरिपञ्ञोति अहमस्मि परित्तपञ्ञो ओमकपञ्ञो लामकपञ्ञो छतुक्कपञ्ञो. त्वम्पि महापञ्ञो पुथुपञ्ञो हासपञ्ञो जवनपञ्ञो तिक्खपञ्ञो निब्बेधिकपञ्ञो. भूरि वुच्चति पथवी. भगवा ताय पथविसमाय पञ्ञाय विपुलाय वित्थताय समन्नागतोति – परित्तपञ्ञस्स मे भूरिपञ्ञो.

आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञन्ति. धम्मन्ति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं, चत्तारो सतिपट्ठाने…पे… निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं आचिक्खाहि देसेहि पञ्ञपेहि पट्ठपेहि विवराहि विभजाहि उत्तानीकरोहि पकासेहि. यमहं विजञ्ञन्ति यमहं जानेय्यं आजानेय्यं विजानेय्यं पटिजानेय्यं पटिविज्झेय्यं अधिगच्छेय्यं फस्सेय्यं सच्छिकरेय्यन्ति – आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञं.

जातिजराय इध विप्पहानन्ति इधेव जातिजराय मरणस्स पहानं वूपसमं पटिनिस्सग्गं पटिप्पस्सद्धिं अमतं निब्बानन्ति – जातिजराय इध विप्पहानं. तेनाह सो ब्राह्मणो –

‘‘भगवा हि कामे अभिभुय्य इरियति, आदिच्चोव पथविं तेजी तेजसा;

परित्तपञ्ञस्स मे भूरिपञ्ञो, आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञं;

जातिजराय इध विप्पहान’’न्ति.

६७. कामेसु विनय गेधं, [जतुकण्णीति भगवा]

नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो;

उग्गहितं निरत्तं वा, मा ते विज्जित्थ किञ्चनं.

कामेसु विनय गेधन्ति. कामाति उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा च किलेसकामा च…पे… इमे वुच्चन्ति वत्थुकामा…पे… इमे वुच्चन्ति किलेसकामा. गेधन्ति गेधो वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. कामेसु विनय गेधन्ति कामेसु गेधं विनय पटिविनय पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – कामेसु विनय गेधं. जतुकण्णीति भगवा तं ब्राह्मणं गोत्तेन आलपति. भगवाति गारवाधिवचनमेतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं भगवाति – जतुकण्णीति भगवा.

नेक्खम्मं दट्ठु खेमतोति. नेक्खम्मन्ति सम्मापटिपदं अनुलोमपटिपदं अपच्चनीकपटिपदं अन्वत्थपटिपदं धम्मानुधम्मपटिपदं सीलेसु परिपूरकारितं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारतं भोजने मत्तञ्ञुतं जागरियानुयोगं सतिसम्पजञ्ञं चत्तारो सतिपट्ठाने चत्तारो सम्मप्पधाने चत्तारो इद्धिपादे पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गे अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं खेमतो ताणतो लेणतो सरणतो सरणीभूततो अभयतो अच्चुततो अमततो निब्बानतो दट्ठुं पस्सित्वा तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वाति – नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो.

उग्गहितं निरत्तं वाति. उग्गहितन्ति तण्हावसेन दिट्ठिवसेन गहितं परामट्ठं अभिनिविट्ठं अज्झोसितं अधिमुत्तं. निरत्तं वाति निरत्तं वा मुञ्चितब्बं विजहितब्बं विनोदितब्बं ब्यन्तीकातब्बं अनभावं गमेतब्बन्ति – उग्गहितं निरत्तं वा.

मा ते विज्जित्थ किञ्चनन्ति रागकिञ्चनं दोसकिञ्चनं मोहकिञ्चनं मानकिञ्चनं दिट्ठिकिञ्चनं किलेसकिञ्चनं दुच्चरितकिञ्चनं. इदं किञ्चनं [इमे किञ्चना (क.)] तुय्हं मा विज्जित्थ मा पविज्जित्थ मा संविज्जित्थ पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – मा ते विज्जित्थ किञ्चनं. तेनाह भगवा –

‘‘कामेसु विनय गेधं, [जतुकण्णीति भगवा]

नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो;

उग्गहितं निरत्तं वा, मा ते विज्जित्थ किञ्चन’’न्ति.

६८. यं पुब्बे तं विसोसेहि, पच्छा ते माहु किञ्चनं;

मज्झे चे नो गहेस्ससि, उपसन्तो चरिस्ससि.

यं पुब्बे तं विसोसेहीति अतीते सङ्खारे आरब्भ ये किलेसा उप्पज्जेय्युं ते किलेसे सोसेहि विसोसेहि सुक्खापेहि विसुक्खापेहि अबीजं करोहि पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – एवम्पि यं पुब्बे तं विसोसेहि. अथ वा, ये अतीता कम्माभिसङ्खारा अविपक्कविपाका ते कम्माभिसङ्खारे सोसेहि विसोसेहि सुक्खापेहि विसुक्खापेहि अबीजं [अवीजं (स्या.)] करोहि पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – एवम्पि यं पुब्बे तं विसोसेहि.

पच्छा ते माहु किञ्चनन्ति पच्छा वुच्चति अनागते सङ्खारे आरब्भ रागकिञ्चनं दोसकिञ्चनं मोहकिञ्चनं मानकिञ्चनं दिट्ठिकिञ्चनं किलेसकिञ्चनं दुच्चरितकिञ्चनं. इदं किञ्चनं तुय्हं मा अहु मा अहोसि मा जनेसि [मा जनेहि (स्या.) तथावसेसेसु द्वीसु पदेसुपि] मा सञ्जनेसि माभिनिब्बत्तेसि पजह विनोदेहि ब्यन्तीकरोहि अनभावं गमेहीति – पच्छा ते माहु किञ्चनं.

मज्झे चे नो गहेस्ससीति मज्झे वुच्चति पच्चुप्पन्नं रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं. पच्चुप्पन्ने सङ्खारे तण्हावसेन दिट्ठिवसेन न गहेस्ससि न तण्हिस्ससि न परामसिस्ससि न नन्दिस्ससि नाभिनन्दिस्ससि न अज्झोसिस्ससि. अभिनन्दनं अभिवदनं अज्झोसानं गाहं परामासं अभिनिवेसं पजहिस्ससि विनोदेस्ससि ब्यन्तीकरिस्ससि अनभावं गमेस्ससीति – मज्झे चे नो गहेस्ससि.

उपसन्तो चरिस्ससीति रागस्स उपसमितत्ता उपसन्तो चरिस्ससि, दोसस्स…पे… सब्बाकुसलाभिसङ्खारानं सन्तत्ता समितत्ता उपसमितत्ता वूपसमितत्ता निज्झातत्ता निब्बुतत्ता विगतत्ता पटिप्पस्सद्धत्ता सन्तो उपसन्तो वूपसन्तो निब्बुतो पटिप्पस्सद्धो चरिस्ससि विहरिस्ससि इरियिस्ससि वत्तिस्ससि पालेस्ससि यपेस्ससि यापेस्ससीति – उपसन्तो चरिस्ससि. तेनाह भगवा –

‘‘यं पुब्बे तं विसोसेहि, पच्छा ते माहु किञ्चनं;

मज्झे चे नो गहेस्ससि, उपसन्तो चरिस्ससी’’ति.

६९. सब्बसो नामरूपस्मिं, वीतगेधस्स ब्राह्मण;

आसवास्स न विज्जन्ति, येहि मच्चुवसं वजे.

सब्बसो नामरूपस्मिं वीतगेधस्स ब्राह्मणाति. सब्बसोति सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं असेसं निस्सेसं परियादियनवचनमेतं सब्बसोति. नामन्ति चत्तारो अरूपिनो खन्धा. रूपन्ति चत्तारो च महाभूता चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादाय रूपं. गेधो वुच्चति तण्हा. यो रागो सारागो…पे… अभिज्झा लोभो अकुसलमूलं. सब्बसो नामरूपस्मिं वीतगेधस्स ब्राह्मणाति सब्बसो नामरूपस्मिं वीतगेधस्स विगतगेधस्स चत्तगेधस्स वन्तगेधस्स मुत्तगेधस्स पहीनगेधस्स पटिनिस्सट्ठगेधस्स वीतरागस्स विगतरागस्स चत्तरागस्स वन्तरागस्स मुत्तरागस्स पहीनरागस्स पटिनिस्सट्ठरागस्साति – सब्बसो नामरूपस्मिं वीतगेधस्स ब्राह्मण.

आसवास्स न विज्जन्तीति. आसवाति चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो. अस्साति अरहतो खीणासवस्स. न विज्जन्तीति इमे आसवा तस्स नत्थि न सन्ति न संविज्जन्ति नुपलब्भन्ति पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिप्पस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढाति – आसवास्स न विज्जन्ति.

येहि मच्चुवसं वजेति येहि आसवेहि मच्चुनो वा वसं गच्छेय्य, मरणस्स वा वसं गच्छेय्य, मारपक्खस्स वा वसं गच्छेय्य; ते आसवा तस्स नत्थि न सन्ति न संविज्जन्ति नुपलब्भन्ति पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिप्पस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढाति – येहि मच्चुवसं वजे. तेनाह भगवा –

‘‘सब्बसो नामरूपस्मिं, वीतगेधस्स ब्राह्मण;

आसवास्स न विज्जन्ति, येहि मच्चुवसं वजे’’ति.

सह गाथापरियोसाना…पे… सत्था मे भन्ते भगवा, सावकोहमस्मीति.

जतुकण्णिमाणवपुच्छानिद्देसो एकादसमो.