७. कुम्भवग्गो

१. कुम्भङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कुम्भस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, कुम्भो सम्पुण्णो न सणति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आगमे अधिगमे परियत्तियं सामञ्ञे पारमिं पत्वा न सणितब्बं, न तेन मानो करणीयो, न दब्बो [दप्पो (सी.)] दस्सेतब्बो, निहतमानेन निहतदब्बेन भवितब्बं, उजुकेन अमुखरेन अविकत्थिना. इदं, महाराज, कुम्भस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुत्तनिपाते –

‘‘‘यदूनकं तं सणति, यं पूरं सन्तमेव तं;

अड्ढकुम्भूपमो [रित्तकुम्भूपमो (सी.)] बालो, रहदो पूरोव पण्डितो’’’ति.

कुम्भङ्गपञ्हो पठमो.

२. काळायसङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘काळायसस्स [काळहंसस्स (क.)] द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, काळायसो सुपीतो [सुथितो (क.)] वमति [वहति (स्या. क.)], एवमेव खो, महाराज, योगिनो योगावचरस्स मानसं योनिसो मनसिकारेन [योनिसो मनसिकारे (सी. स्या. क.)] अपीतं वमति. इदं, महाराज, काळायसस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, काळायसो सकिं पीतं उदकं न वमति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन यो सकिं उप्पन्नो पसादो, न पुन सो वमितब्बो ‘उळारो सो भगवा सम्मासम्बुद्धो, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’ति. ‘रूपं अनिच्चं, वेदना अनिच्चा, सञ्ञा अनिच्चा, सङ्खारा अनिच्चा, विञ्ञाणं अनिच्चन्ति यं सकिं उप्पन्नं ञाणं, न पुन तं वमितब्बं. इदं, महाराज, काळायसस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘दस्सनम्हि परिसोधितो [परिसोधिके (सी. क.)] नरो, अरियधम्मे नियतो विसेसगू;

नप्पवेधति अनेकभागसो, सब्बसो च मुखभावमेव सो’’’ति.

काळायसङ्गपञ्हो दुतियो.

३. छत्तङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘छत्तस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, छत्तं उपरि मुद्धनि चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन किलेसानं उपरि मुद्धनि चरेन भवितब्बं. इदं, महाराज, छत्तस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, छत्तं मुद्धनुपत्थम्भं होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन योनिसो मनसिकारुपत्थम्भेन भवितब्बं. इदं, महाराज, छत्तस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, छत्तं वातातपमेघवुट्ठियो पटिहनति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन नानाविधदिट्ठिपुथुसमणब्राह्मणानं [महावात (क.)] मतवाततिविधग्गिसन्तापकिलेसवुट्ठियो पटिहन्तब्बा. इदं, महाराज, छत्तस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘यथापि छत्तं विपुलं, अच्छिद्दं थिरसंहितं;

वातातपं निवारेति, महती मेघवुट्ठियो.

‘‘‘तथेव बुद्धपुत्तोपि, सीलछत्तधरो सुचि;

किलेसवुट्ठिं वारेति, सन्तापतिविधग्गयो’’’ति.

छत्तङ्गपञ्हो ततियो.

४. खेत्तङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘खेत्तस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, खेत्तं मातिकासम्पन्नं होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सुचरितवत्तप्पटिवत्तमातिकासम्पन्नेन भवितब्बं. इदं, महाराज, खेत्तस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, खेत्तं मरियादासम्पन्नं होति, ताय च मरियादाय उदकं रक्खित्वा धञ्ञं परिपाचेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सीलहिरिमरियादासम्पन्नेन भवितब्बं, ताय च सीलहिरिमरियादाय सामञ्ञं रक्खित्वा चत्तारि सामञ्ञफलानि गहेतब्बानि. इदं, महाराज, खेत्तस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, खेत्तं उट्ठानसम्पन्नं होति, कस्सकस्स हासजनकं अप्पम्पि बीजं वुत्तं बहु होति, बहु वुत्तं बहुतरं होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उट्ठानसम्पन्नेन विपुलफलदायिना भवितब्बं, दायकानं हासजनकेन भवितब्बं, यथा अप्पं दिन्नं बहु होति, बहु दिन्नं बहुतरं होति. इदं, महाराज, खेत्तस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन उपालिना विनयधरेन –

‘‘‘खेत्तूपमेन भवितब्बं, उट्ठानविपुलदायिना;

एस खेत्तवरो नाम, यो ददाति विपुलं फल’’’न्ति.

खेत्तङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. अगदङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘अगदस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति. ‘‘यथा, महाराज, अगदे किमी न सण्ठहन्ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन मानसे किलेसा न सण्ठपेतब्बा. इदं, महाराज, अगदस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, अगदो दट्ठफुट्ठदिट्ठअसितपीतखायितसायितं सब्बं विसं पटिहनति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन रागदोसमोहमानदिट्ठिविसं सब्बं पटिहनितब्बं. इदं, महाराज, अगदस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘सङ्खारानं सभावत्थं, दट्ठुकामेन योगिना;

अगदेनेव होतब्बं, किलेसविसनासने’’’ति.

अगदङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. भोजनङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘भोजनस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं उपत्थम्भो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बसत्तानं मग्गुपत्थम्भेन भवितब्बं. इदं, महाराज, भोजनस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं बलं वड्ढेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पुञ्ञवड्ढिया वड्ढितब्बं. इदं, महाराज, भोजनस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं अभिपत्थितं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बलोकाभिपत्थितेन भवितब्बं. इदं, महाराज, भोजनस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन महामोग्गल्लानेन –

‘‘‘संयमेन नियमेन, सीलेन पटिपत्तिया;

पत्थितेन भवितब्बं, सब्बलोकस्स योगिना’’’ति.

भोजनङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. इस्सासङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘इस्सासस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, इस्सासो सरे पातयन्तो उभो पादे पथवियं दळ्हं पतिट्ठापेति, जण्णुअवेकल्लं करोति, सरकलापं कटिसन्धिम्हि ठपेति, कायं उपत्थद्धं करोति, द्वे हत्थे सन्धिट्ठानं आरोपेति, मुट्ठिं पीळयति, अङ्गुलियो निरन्तरं करोति, गीवं पग्गण्हाति, चक्खूनि मुखञ्च पिदहति, निमित्तं उजुं करोति, हासमुप्पादेति ‘विज्झिस्सामी’ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सीलपथवियं वीरियपादे पतिट्ठापेतब्बं, खन्तिसोरच्चं अवेकल्लं कातब्बं, संवरे चित्तं ठपेतब्बं, संयमनियमे अत्ता उपनेतब्बो, इच्छा मुच्छा पीळयितब्बा, योनिसो मनसिकारे चित्तं निरन्तरं कातब्बं, वीरियं पग्गहेतब्बं, छ द्वारा पिदहितब्बा, सति उपट्ठपेतब्बा, हासमुप्पादेतब्बं ‘सब्बकिलेसे ञाणनाराचेन विज्झिस्सामी’ति. इदं, महाराज, इस्सासस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इस्सासो आळकं परिहरति वङ्कजिम्हकुटिलनाराचस्स उजुकरणाय. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इमस्मिं काये सतिपट्ठानआळकं परिहरितब्बं वङ्कजिम्हकुटिलचित्तस्स उजुकरणाय. इदं, महाराज, इस्सासस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इस्सासो लक्खे उपासेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इमस्मिं काये उपासितब्बं. कथं महाराज योगिना योगावचरेन इमस्मिं काये उपासितब्बं? अनिच्चतो उपासितब्बं, दुक्खतो उपासितब्बं, अनत्ततो उपासितब्बं, रोगतो…पे… गण्डतो…पे… सल्लतो…पे… अघतो…पे… आबाधतो…पे… परतो…पे… पलोकतो…पे… ईतितो…पे… उपद्दवतो…पे… भयतो…पे… उपसग्गतो…पे… चलतो…पे… पभङ्गुतो…पे… अद्धुवतो…पे… अताणतो…पे… अलेणतो…पे… असरणतो…पे… रित्ततो…पे… तुच्छतो…पे… सुञ्ञतो…पे… आदीनवतो…पे… विपरिणामधम्मतो…पे… असारतो …पे… अघमूलतो…पे… वधकतो…पे… विभवतो…पे… सासवतो…पे… सङ्खततो…पे… मारामिसतो…पे… जातिधम्मतो…पे… जराधम्मतो…पे… ब्याधिधम्मतो…पे… मरणधम्मतो…पे… सोकधम्मतो…पे… परिदेवधम्मतो…पे… उपायासधम्मतो…पे… संकिलेसधम्मतो…पे… एवं खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इमस्मिं काये उपासितब्बं. इदं, महाराज, इस्सासस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, इस्सासो सायं पातं उपासति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सायं पातं आरम्मणे उपासितब्बं. इदं, महाराज, इस्सासस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘यथा इस्सासको नाम, सायं पातं उपासति;

उपासनं अरिञ्चन्तो [न रिच्छन्तो (सी. क.)], लभते भत्तवेतनं.

‘‘‘तथेव बुद्धपुत्तोपि, करोति कायुपासनं;

कायुपासनं अरिञ्चन्तो, अरहत्तमधिगच्छती’’’ति.

इस्सासङ्गपञ्हो सत्तमो.

कुम्भवग्गो सत्तमो [इतो परं राजङ्गपञ्हादिका अट्ठतिंस पञ्हा विनट्ठा, येहि ता दिट्ठा,§तेहि नो आरोचेतब्बा पुन मुद्दापनकाले पक्खिपनत्थायाति (न, बु, स)].

तस्सुद्दानं –

कुम्भो च काळायसो च, छत्तं खेत्तञ्च अगदो;

भोजनेन च इस्सासो, वुत्तं दानि विदूहीति.

ओपम्मकथापञ्हो निट्ठितो.