६. मक्कटकवग्गो

१. पन्थमक्कटकङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘पन्थमक्कटकस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, पन्थमक्कटको पन्थे मक्कटजालवितानं कत्वा यदि तत्थ जालके लग्गति किमि वा मक्खिका वा पटङ्गो वा, तं गहेत्वा भक्खयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन छसु द्वारेसु सतिपट्ठानजालवितानं कत्वा यदि तत्थ किलेसमक्खिका बज्झन्ति, तत्थेव घातेतब्बा. इदं, महाराज, पन्थमक्कटकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन अनुरुद्धेन –

‘‘‘चित्तं नियमे छसु द्वारेसु, सतिपट्ठानवरुत्तमे;

किलेसा तत्थ लग्गा चे, हन्तब्बा ते विपस्सिना’’’ति.

पन्थमक्कटकङ्गपञ्हो पठमो.

२. थनस्सितदारकङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘थनस्सितदारकस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, थनस्सितदारको सदत्थे लग्गति, खीरत्थिको रोदति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सदत्थे लग्गितब्बं, सब्बत्थ धम्मञाणेन भवितब्बं, उद्देसे परिपुच्छाय सम्मप्पयोगे पविवेके गरुसंवासे कल्याणमित्तसेवने. इदं, महाराज, थनस्सितदारकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन दीघनिकायवरे परिनिब्बानसुत्तन्ते –

‘‘‘इङ्घं तुम्हे, आनन्द, सारत्थे [सदत्थे (सी. पी.)] घटथ, सारत्थे अनुयुञ्जथ;

सारत्थे अप्पमत्ता आतापिनो पहितत्ता विहरथा’’’ति.

थनस्सितदारकङ्गपञ्हो दुतियो.

३. चित्तकधरकुम्मङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘चित्तकधरकुम्मस्स [चित्तकथलकुम्मस्स (सी. पी.)] एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, चित्तकधरकुम्मो उदकभया उदकं परिवज्जेत्वा विचरति, ताय च पन उदकं परिवज्जनाय आयुना न परिहायति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पमादे भयदस्साविना भवितब्बं, अप्पमादे गुणविसेसदस्साविना. ताय च पन भयदस्साविताय न परिहायति सामञ्ञा, निब्बानस्स सन्तिके उपेति [ठपेति (क.)]. इदं, महाराज, चित्तकधरकुम्मस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन धम्मपदे –

‘‘‘अप्पमादरतो भिक्खु, पमादे भयदस्सि वा;

अभब्बो परिहानाय, निब्बानस्सेव सन्तिके’’’ति.

चित्तकधरकुम्मङ्गपञ्हो चतुत्थो.

४. पवनङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘पवनस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पवनं नाम असुचिजनं पटिच्छादेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन परेसं अपरद्धं खलितं पटिच्छादेतब्बं न विवरितब्बं. इदं, महाराज, पवनस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पवनं सुञ्ञं पचुरजनेहि, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन रागदोसमोहमानदिट्ठिजालेहि सब्बेहि च किलेसेहि सुञ्ञेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पवनस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पवनं विवित्तं जनसम्बाधरहितं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पापकेहि अकुसलेहि धम्मेहि अनरियेहि पविवित्तेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पवनस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पवनं सन्तं परिसुद्धं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सन्तेन परिसुद्धेन भवितब्बं, निब्बुतेन पहीनमानेन पहीनमक्खेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पवनस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पवनं अरियजनसंसेवितं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अरियजनसंसेवितेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पवनस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे –

‘‘‘पविवित्तेहि अरियेहि, पहितत्तेहि झायिभि;

निच्चं आरद्धवीरियेहि, पण्डितेहि सहावसे’’’ति.

पवनङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. रुक्खङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘रुक्खस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, रुक्खो नाम पुप्फफलधरो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन विमुत्तिपुप्फसामञ्ञफलधारिना भवितब्बं. इदं, महाराज, रुक्खस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, रुक्खो उपगतानमनुप्पविट्ठानं जनानं छायं देति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उपगतानमनुप्पविट्ठानं पुग्गलानं आमिसप्पटिसन्धारेन वा धम्मप्पटिसन्थारेन वा पटिसन्थरितब्बं. इदं, महाराज, रुक्खस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, रुक्खो छायावेमत्तं न करोति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बसत्तेसु वेमत्तता न कातब्बा, चोरवधकपच्चत्थिकेसुपि अत्तनिपि समसमा मेत्ताभावना कातब्बा, ‘किन्ति इमे सत्ता अवेरा अब्यापज्जा [अब्यापज्झा (सी.)] अनीघा सुखी अत्तानं परिहरेय्यु’न्ति. इदं, महाराज, रुक्खस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘वधके देवदत्तम्हि, चोरे अङ्गुलिमालके;

धनपाले राहुले च, सब्बत्थ समको मुनी’’’ति.

रुक्खङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. मेघङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘मेघस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, मेघो उप्पन्नं रजोजल्लं वूपसमेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उप्पन्नं किलेसरजोजल्लं वूपसमेतब्बं. इदं, महाराज, मेघस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मेघो पथविया उण्हं निब्बापेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन मेत्ताभावनाय सदेवको लोको निब्बापेतब्बो. इदं, महाराज, मेघस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मेघो सब्बबीजानि विरुहापेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बसत्तानं सद्धं उप्पादेत्वा तं सद्धाबीजं तीसु सम्पत्तीसु रोपेतब्बं, दिब्बमानुसिकासु सुखसम्पत्तीसु यावपरमत्थनिब्बानसुखसम्पत्ति. इदं, महाराज, मेघस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मेघो उतुतो समुट्ठहित्वा धरणितलरुहे तिणरुक्खलतागुम्बओसधिवनप्पतयो परिरक्खति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन योनिसो मनसिकारं निब्बत्तेत्वा तेन योनिसो मनसिकारेन समणधम्मो परिरक्खितब्बो, योनिसो मनसिकारमूलका सब्बे कुसला धम्मा. इदं, महाराज, मेघस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मेघो वस्समानो नदितळाकपोक्खरणियो कन्दरपदरसरसोब्भउदपानानि च परिपूरेति उदकधाराहि, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आगमपरियत्तिया धम्ममेघमभिवस्सयित्वा अधिगमकामानं मानसं परिपूरयितब्बं. इदं, महाराज, मेघस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘बोधनेय्यं जनं दिस्वा, सतसहस्सेपि योजने;

खणेन उपगन्त्वान, बोधेति तं महामुनी’’’ति.

मेघङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. मणिरतनङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘मणिरतनस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, मणिरतनं एकन्तपरिसुद्धं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन एकन्तपरिसुद्धाजीवेन भवितब्बं. इदं, महाराज, मणिरतनस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मणिरतनं न केनचि सद्धिं मिस्सीयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पापेहि पापसहायेहि सद्धिं न मिस्सितब्बं. इदं, महाराज, मणिरतनस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मणिरतनं जातिरतनेहि योजीयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उत्तमवरजातिमन्तेहि सद्धिं संवसितब्बं, पटिपन्नकफलट्ठसेक्खफलसमङ्गीहि सोतापन्नसकदागामिअनागामिअरहन्ततेविज्जछळभिञ्ञसमणमणिरतनेहि सद्धिं संवसितब्बं. इदं, महाराज, मणिरतनस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुत्तनिपाते –

‘‘‘सुद्धा सुद्धेहि संवासं, कप्पयव्हो पतिस्सता;

ततो समग्गा निपका, दुक्खस्सन्तं करिस्सथा’’’ति.

मणिरतनपञ्हो सत्तमो.

८. मागविकङ्गपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘मागविकस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, मागविको अप्पमिद्धो होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अप्पमिद्धेन भवितब्बं. इदं, महाराज, मागविकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मागविको मिगेसु येव चित्तं उपनिबन्धति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आरम्मणेसु येव चित्तं उपनिबन्धितब्बं. इदं, महाराज, मागविकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मागविको कालं कम्मस्स जानाति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पटिसल्लानस्स कालो जानितब्बो ‘अयं कालो पटिसल्लानस्स, अयं कालो निक्खमनाया’ति. इदं, महाराज, मागविकस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मागविको मिगं दिस्वा हासमभिजनेति ‘इमं लच्छामी’ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आरम्मणे अभिरमितब्बं, हासमभिजनेतब्बं ‘उत्तरिं विसेसमधिगच्छिस्सामी’ति. इदं, महाराज, मागविकस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं महाराज थेरेन मोघराजेन –

‘‘‘आरम्मणे लभित्वान, पहितत्तेन भिक्खुना;

भिय्यो हासो जनेतब्बो, अधिगच्छिस्सामि उत्तरि’’’न्ति.

मागविकङ्गपञ्हो अट्ठमो.

९. बाळिसिकङ्गपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘बाळिसिकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, बाळिसिको बळिसेन मच्छे उद्धरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ञाणेन उत्तरिं सामञ्ञफलानि उद्धरितब्बानि. इदं, महाराज, बाळिसिकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, बाळिसिको परित्तकं वधित्वा विपुलं लाभमधिगच्छति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन परित्तलोकामिसमत्तं परिच्चजितब्बं. लोकामिसमत्तं, महाराज, परिच्चजित्वा योगी योगावचरो विपुलं सामञ्ञफलं अधिगच्छति. इदं, महाराज, बाळिसिकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन राहुलेन –

‘‘‘सुञ्ञतञ्चानिमित्तञ्च, विमोक्खञ्चाप्पणिहितं;

चतुरो फले छळभिञ्ञा, चजित्वा लोकामिसं लभे’’’ति.

बाळिसिकङ्गपञ्हो नवमो.

१०. तच्छकङ्गपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘तच्छकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, तच्छको काळसुत्तं अनुलोमेत्वा रुक्खं तच्छति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन जिनसासनमनुलोमयित्वा सीलपथवियं पतिट्ठहित्वा सद्धाहत्थेन पञ्ञावासिं गहेत्वा किलेसा तच्छेतब्बा. इदं, महाराज, तच्छकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, तच्छको फेग्गुं अपहरित्वा सारमादियति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सस्सतं उच्छेदं तं जीवं तं सरीरं अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं तदुत्तमं अञ्ञदुत्तमं अकतमभब्बं अपुरिसकारं अब्रह्मचरियवासं सत्तविनासं नवसत्तपातुभावं सङ्खारसस्सतभावं यो करोति, सो पटिसंवेदेति, अञ्ञो करोति, अञ्ञो पटिसंवेदेति, कम्मफलदस्सना च किरियफलदिट्ठि च इति एवरूपानि चेव अञ्ञानि च विवादपथानि अपनेत्वा सङ्खारानं सभावं परमसुञ्ञतं निरीहनिज्जीवतं [निसत्तनिजीवतं (क.)] अच्चन्तं सुञ्ञतं आदियितब्बं. इदं, महाराज, तच्छकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुत्तनिपाते –

‘‘‘कारण्डवं निद्धमथ, कसम्बुं अपकस्सथ;

ततो पलापे वाहेथ, अस्समणे समणमानिने.

‘‘‘निद्धमित्वान पापिच्छे, पापआचारगोचरे;

सुद्धा सुद्धेहि संवासं, कप्पयव्हो पतिस्सता;

ततो समग्गा निपका, दुक्खस्सन्तं करिस्सथा’’’ति.

तच्छकङ्गपञ्हो दसमो.

मक्कटकवग्गो छट्ठो.

तस्सुद्दानं –

मक्कटो दारको कुम्मो, वनं रुक्खो च पञ्चमो;

मेघो मणि मागविको, बाळिसी तच्छकेन चाति.