५. सीहवग्गो

१. सीहङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘सीहस्स सत्त अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि सत्त अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, सीहो नाम सेतविमलपरिसुद्धपण्डरो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सेतविमलपरिसुद्धपण्डरचित्तेन ब्यपगतकुक्कुच्चेन भवितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सीहो चतुचरणो विक्कन्तचारी, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चतुरिद्धिपादचरणेन भवितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सीहो अभिरूपरुचिरकेसरी, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अभिरूपरुचिरसीलकेसरिना भवितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सीहो जीवितपरियादानेपि न कस्सचि ओनमति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारपरियादानेपि न कस्सचि ओनमितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सीहो सपदानभक्खो यस्मिं ओकासे निपतति, तत्थेव यावदत्थं भक्खयति, न वरमंसं विचिनाति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सपदानभक्खेन भवितब्बं, न कुलानि विचिनितब्बानि, न पुब्बगेहं हित्वा कुलानि उपसङ्कमितब्बानि, न भोजनं विचिनितब्बं, यस्मिं ओकासे कबळं आदीयति, तस्मिं येव ओकासे भुञ्जितब्बं सरीरयापनत्थं [सरीरयापनमत्तं (सी. पी.)], न वरभोजनं विचिनितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सीहो असन्निधिभक्खो, सकिं गोचरं भक्खयित्वा न पुन तं उपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन असन्निधिकारपरिभोगिना भवितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स छट्ठं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सीहो भोजनं अलद्धा न परितस्सति, लद्धापि भोजनं अगधितो [अगथितो (सी.)] अमुच्छितो अनज्झोसन्नो परिभुञ्जति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन भोजनं अलद्धा न परितस्सितब्बं, लद्धापि भोजनं अगधितेन अमुच्छितेन अनज्झोसन्नेन आदीनवदस्साविना निस्सरणपञ्ञेन परिभुञ्जितब्बं. इदं, महाराज, सीहस्स सत्तमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे थेरं महाकस्सपं परिकित्तयमानेन –

‘सन्तुट्ठोयं, भिक्खवे, कस्सपो इतरीतरेन पिण्डपातेन, इतरीतरपिण्डपातसन्तुट्ठिया च वण्णवादी, न च पिण्डपातहेतु अनेसनं अप्पतिरूपं आपज्जति, अलद्धा च पिण्डपातं न परितस्सति, लद्धा च पिण्डपातं अगधितो अमुच्छितो अनज्झोसन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जती’’’ति.

सीहङ्गपञ्हो पठमो.

२. चक्कवाकङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘चक्कवाकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानीति’’? ‘‘यथा, महाराज, चक्कवाको याव जीवितपरियादाना दुतियिकं न विजहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन याव जीवितपरियादाना योनिसो मनसिकारो न विजहितब्बो. इदं, महाराज, चक्कवाकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चक्कवाको सेवालपणकभक्खो, तेन च सन्तुट्ठिं आपज्जति, ताय च सन्तुट्ठिया बलेन च वण्णेन च न परिहायति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन यथालाभसन्तोसो करणीयो, यथालाभसन्तुट्ठो खो, महाराज, योगी योगावचरो न परिहायति सीलेन, न परिहायति समाधिना, न परिहायति पञ्ञाय, न परिहायति विमुत्तिया, न परिहायति विमुत्तिञाणदस्सनेन, न परिहायति सब्बेहि कुसलेहि धम्मेहि. इदं, महाराज, चक्कवाकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चक्कवाको पाणे न विहेठयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन निहितदण्डेन निहितसत्थेन लज्जिना दयापन्नेन सब्बपाणभूतहितानुकम्पिना भवितब्बं. इदं, महाराज, चक्कवाकस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासतम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन चक्कवाकजातके –

‘‘‘यो न हन्ति न घातेति, न जिनाति न जापये;

मेत्तंसो [अहिंसा (सी. पी.)] सब्बभूतेसु, वेरं तस्स न केनची’’’ति.

चक्कवाकङ्गपञ्हो दुतियो.

३. पेणाहिकङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘पेणाहिकाय द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पेणाहिका सकपतिम्हि उसूयाय छापके न पोसयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सकमने [सकमनो (क.)] किलेसे उप्पन्ने उसूयायितब्बं, सतिपट्ठानेन सम्मासंवरसुसिरे पक्खिपित्वा मनोद्वारे कायगतासति भावेतब्बा. इदं, महाराज, पेणाहिकाय पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पेणाहिका पवने दिवसं गोचरं चरित्वा सायं पक्खिगणं उपेति अत्तनो गुत्तिया, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन एककेन पविवेकं सेवितब्बं संयोजनपरिमुत्तिया, तत्र रतिं अलभमानेन उपवादभयपरिरक्खणाय सङ्घं ओसरित्वा सङ्घरक्खितेन वसितब्बं. इदं, महाराज, पेणाहिकाय दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, ब्रह्मुना सहम्पतिना भगवतो सन्तिके –

‘‘‘सेवेथ पन्तानि सेनासनानि, चरेय्य संयोजनविप्पमोक्खा;

सचे रतिं नाधिगच्छेय्य तत्थ, सङ्घे वसे रक्खितत्तो सतीमा’’’ति.

पेणाहिकङ्गपञ्हो ततियो.

४. घरकपोतङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘घरकपोतस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, घरकपोतो परगेहे वसमानो न तेसं किञ्चि भण्डस्स निमित्तं गण्हाति, मज्झत्तो वसति सञ्ञाबहुलो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन परकुलं उपगतेन तस्मिं कुले इत्थीनं वा पुरिसानं वा मञ्चे वा पीठे वा वत्थे वा अलङ्कारे वा उपभोगे वा परिभोगे वा भोजनविकतीसु वा न निमित्तं गहेतब्बं, मज्झत्तेन भवितब्बं, समणसञ्ञा पच्चुपट्ठपेतब्बा. इदं, महाराज, घरकपोतस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन चूळनारदजातके –

‘‘‘पविसित्वा परकुलं, पानत्थं भोजनाय वा [पानेसु भोजनेसु वा (सी. पी.)];

मितं खादे मितं भुञ्जे, न च रूपे मनं करे’’’ति.

घरकपोतङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. उलूकङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘उलूकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, उलूको काकेहि पटिविरुद्धो, रत्तिं काकसङ्घं गन्त्वा बहूपि काके हनति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अञ्ञाणेन पटिविरुद्धो कातब्बो, एकेन रहो निसीदित्वा अञ्ञाणं सम्पमद्दितब्बं, मूलतो छिन्दितब्बं. इदं, महाराज, उलूकस्स पठमं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, उलूको सुप्पटिसल्लीनो होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पटिसल्लानारामेन भवितब्बं पटिसल्लानरतेन. इदं, महाराज, उलूकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे –

‘‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु पटिसल्लानारामो पटिसल्लानरतो ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति यथा भूथं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति यथाभूतं पजानाति, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति यथाभूतं पजानाती’’’ति.

उलूकङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. सतपत्तङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘सतपत्तस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, सतपत्तो रवित्वा परेसं खेमं वा भयं वा आचिक्खति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन परेसं धम्मं देसयमानेन विनिपातं भयतो दस्सयितब्बं, निब्बानं खेमतो दस्सयितब्बं. इदं, महाराज, सतपत्तस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन पिण्डोलभारद्वाजेन –

‘‘‘निरये भयसन्तासं, निब्बाने विपुलं सुखं;

उभयानेतानत्थानि दस्सेतब्बानि योगिना’’’ति.

सतपत्तङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. वग्गुलिङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘वग्गुलिस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, वग्गुलि गेहं पविसित्वा विचरित्वा निक्खमति, न तत्थ पलिबुद्धति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन गामं पिण्डाय पविसित्वा सपदानं विचरित्वा पटिलद्धलाभेन खिप्पमेव निक्खमितब्बं, न तत्थ पलिबुद्धेन भवितब्बं. इदं, महाराज, वग्गुलिस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वग्गुलि परगेहे वसमानो न तेसं परिहानिं करोति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कुलानि उपसङ्कमित्वा अतियाचनाय वा विञ्ञत्तिबहुलताय वा कायदोसबहुलताय वा अतिभाणिताय वा समानसुखदुक्खताय वा न तेसं कोचि विप्पटिसारो करणीयो, नपि तेसं मूलकम्मं परिहापेतब्बं, सब्बथा वड्ढि येव इच्छितब्बा. इदं, महाराज, वग्गुलिस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन दीघनिकायवरे लक्खणसुत्तन्ते –

‘‘‘सद्धाय सीलेन सुतेन बुद्धिया, चागेन धम्मेन बहूहि साधुहि;

धनेन धञ्ञेन च खेत्तवत्थुना, पुत्तेहि दारेहि चतुप्पदेहि च.

‘‘‘ञातीहि मित्तेहि च बन्धवेहि, बलेन वण्णेन सुखेन चूभयं;

कथं न हायेय्युं परेति इच्छति, अत्थसमिद्धिञ्च पनाभिकङ्खती’’’ति.

वग्गुलिङ्गपञ्हो सत्तमो.

८. जलूकङ्गपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘जलूकाय एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, जलूका यत्थ अल्लीयति, तत्थेव दळ्हं अल्लीयित्वा रुहिरं पिवति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन यस्मिं आरम्मणे चित्तं अल्लीयति, तं आरम्मणं वण्णतो च सण्ठानतो च दिसतो च ओकासतो च परिच्छेदतो च लिङ्गतो च निमित्ततो च दळ्हं पतिट्ठापेत्वा तेनेवारम्मणेन विमुत्तिरसमसेचनकं पातब्बं. इदं, महाराज, जलूकाय एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन अनुरुद्धेन –

‘‘‘परिसुद्धेन चित्तेन, आरम्मणे पतिट्ठाय;

तेन चित्तेन पातब्बं, विमुत्तिरसमसेचन’’’न्ति.

जलूकङ्गपञ्हो अट्ठमो.

९. सप्पङ्गपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘सप्पस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, सप्पो उरेन गच्छति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पञ्ञाय चरितब्बं, पञ्ञाय चरमानस्स खो, महाराज, योगिनो चित्तं ञाये चरति, विलक्खणं विवज्जेति, सलक्खणं भावेति. इदं, महाराज, सप्पस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सप्पो चरमानो ओसधं परिवज्जेन्तो चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन दुच्चरितं परिवज्जेन्तेन चरितब्बं. इदं, महाराज, सप्पस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सप्पो मनुस्से दिस्वा तप्पति [मनुस्सं दिस्वा कम्पति (क.)] सोचति चिन्तयति, एवमेव खो महाराज योगिना योगावचरेन कुवितक्के, वितक्केत्वा अरतिं उप्पादयित्वा तप्पितब्बं सोचितब्बं चिन्तयितब्बं ‘पमादेन मे दिवसो वीतिनामितो, न सो पुन सक्का लद्धु’न्ति. इदं, महाराज, सप्पस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता भल्लाटियजातके द्विन्नं किन्नरानं –

‘‘‘मयेकरत्तं [यमेकरत्तिं (सी. पी.)] विप्पवसिम्ह लुद्द, अकामका अञ्ञमञ्ञं सरन्ता;

तमेकरत्तं [तमेकरत्तिं (सी. पी.)] अनुतप्पमाना, सोचाम ‘सा रत्ति पुन नहेस्सती’’’ति.

सप्पङ्गपञ्हो नवमो.

१०. अजगरङ्गपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘अजगरस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, अजगरो महतिमहाकायो बहूपि दिवसे ऊनूदरो दीनतरो कुच्छिपूरं आहारं न लभति, अपरिपुण्णो येव यावदेव सरीरयापनमत्तकेन यापेति, एवमेव खो, महाराज, योगिनो योगावचरस्स भिक्खाचरियप्पसुतस्स परपिण्डमुपगतस्स परदिन्नप्पाटिकङ्खिस्स सयंगाहप्पटिविरतस्स दुल्लभं उदरपरिपूरं आहारं, अपि च अत्थवसिकेन कुलपुत्तेन चत्तारो पञ्च आलोपे अभुञ्जित्वा अवसेसं उदकेन परिपूरेतब्बं. इदं, महाराज, अजगरस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘अल्लं सुक्खं वा भुञ्जन्तो, न बाळ्हं सुहितो सिया;

ऊनूदरो मिताहारो, सतो भिक्खु परिब्बजे.

‘‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;

अलं फासु विहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’’ति.

अजगरङ्गपञ्हो दसमो.

सीहवग्गो पञ्चमो.

तस्सुद्दानं –

केसरी चक्कवाको च, पेणाहि घरकपोतको;

उलूको सतपत्तो च, वग्गुलि च जलूपिका;

सप्पो अजगरो चेव, वग्गो तेन पवुच्चतीति.