४. उपचिकावग्गो

१. उपचिकङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘उपचिकाय एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, उपचिका उपरि छदनं कत्वा अत्तानं पिदहित्वा गोचराय चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सीलसंवरछदनं कत्वा मानसं पिदहित्वा पिण्डाय चरितब्बं, सीलसंवरछदनेन खो, महाराज, योगी योगावचरो सब्बभयसमतिक्कन्तो होति. इदं, महाराज, उपचिकाय एकं अङ्गं गहेतब्बं, भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन उपसेनेन वङ्गन्तपुत्तेन –

‘‘‘सीलसंवरछदनं, योगी कत्वान मानसं;

अनुपलित्तो लोकेन, भया च परिमुच्चती’’’ति.

उपचिकङ्गपञ्हो पठमो.

२. बिळारङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘बिळारस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, बिळारो गुहागतोपि सुसिरगतोपि हम्मियन्तरगतोपि उन्दूरं येव परियेसति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन गामगतेनापि अरञ्ञगतेनापि रुक्खमूलगतेनापि सुञ्ञागारगतेनापि सततं समितं अप्पमत्तेन कायगतासतिभोजनं येव परियेसितब्बं. इदं, महाराज, बिळारस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, बिळारो आसन्ने येव गोचरं परियेसति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इमेसु येव पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु उदयब्बयानुपस्सिना विहरितब्बं ‘इति रूपं इति रूपस्स समुदयो इति रूपस्स अत्थङ्गमो, इति वेदना इति वेदनाय समुदयो इति वेदनाय अत्थङ्गमो, इति सञ्ञा इति सञ्ञाय समुदयो इति सञ्ञाय अत्थङ्गमो, इति सङ्खारा इति सङ्खारानं समुदयो इति सङ्खारानं अत्थङ्गमो, इति विञ्ञाणं इति विञ्ञाणस्स समुदयो इति विञ्ञाणस्स अत्थङ्गमो’ति. इदं, महाराज, बिळारस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘न इतो दूरे भवितब्बं, भवग्गं किं करिस्सति;

पच्चुप्पन्नम्हि वोहारे, सके कायम्हि विन्दथा’’’ति.

बिळारङ्गपञ्हो दुतियो.

३. उन्दूरङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘उन्दूरस्स [उन्दुरस्स (स्या. क.)] एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, उन्दूरो इतोचितो च विचरन्तो आहारूपासीसको येव चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इतोचितो च विचरन्तेन योनिसो मनसिकारूपासीसकेनेव भवितब्बं. इदं, महाराज, उन्दूरस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन उपसेनेन वङ्गन्तपुत्तेन –

‘‘‘धम्मासीसं [धम्मसीसं (सी. पी.)] करित्वान, विहरन्तो विपस्सको;

अनोलीनो विहरति, उपसन्तो सदा सतो’’’ति.

उन्दूरङ्गपञ्हो ततियो.

४. विच्छिकङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘विच्छिकस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, विच्छिको नङ्गुलावुधो नङ्गुलं उस्सापेत्वा चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ञाणावुधेन भवितब्बं, ञाणं उस्सापेत्वा विहरितब्बं. इदं, महाराज, विच्छिकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन उपसेनेन वङ्गन्तपुत्तेन –

‘‘‘ञाणखग्गं गहेत्वान, विहरन्तो विपस्सको;

परिमुच्चति सब्बभया, दुप्पसहो च सो भवे’’’ति.

विच्छिकङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. नकुलङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘नकुलस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, नकुलो उरगमुपगच्छन्तो भेसज्जेन कायं परिभावेत्वा उरगमुपगच्छति गहेतुं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कोधाघातबहुलं कलहविग्गहविवादविरोधाभिभूतं लोकमुपगच्छन्तेन मेत्ताभेसज्जेन मानसं अनुलिम्पितब्बं. इदं, महाराज, नकुलस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘तस्मा सकं परेसम्पि, कातब्बा मेत्तभावना;

मेत्तचित्तेन फरितब्बं, एतं बुद्धान सासन’’’न्ति.

नकुलङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. जरसिङ्गालङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘जरसिङ्गालस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, जरसिङ्गालो भोजनं पटिलभित्वा अजिगुच्छमानो यावदत्थं आहरयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन भोजनं पटिलभित्वा अजिगुच्छमानेन सरीरयापनमत्तमेव परिभुञ्जितब्बं. इदं, महाराज, जरसिङ्गालस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन महाकस्सपेन –

‘‘‘सेनासनम्हा ओरुय्ह, गामं पिण्डाय पाविसिं;

भुञ्जन्तं पुरिसं कुट्ठिं, सक्कच्च नं उपट्ठहिं.

‘‘‘सो मे पक्केन हत्थेन, आलोपं उपनामयि;

आलोपं पक्खिपन्तस्स, अङ्गुलिपेत्थ छिज्जथ.

‘‘‘कुट्टमूलञ्च निस्साय, आलोपं तं अभुञ्जिसं;

भुञ्जमाने वा भुत्ते वा, जेगुच्छं मे न विज्जती’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, जरसिङ्गालो भोजनं पटिलभित्वा न विचिनाति लूखं वा पणीतं वाति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन भोजनं पटिलभित्वा न विचिनितब्बं ‘लूखं वा पणीतं वा सम्पन्नं वा असम्पन्नं वा’ति, यथालद्धेन सन्तुस्सितब्बं. इदं, महाराज, जरसिङ्गालस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन उपसेनेन वङ्गन्तपुत्तेन –

‘‘‘लूखेनपि च सन्तुस्से, नाञ्ञं पत्थे रसं बहुं;

रसेसु अनुगिद्धस्स, झाने न रमते [रमती (सी. पी.)] मनो;

इतरीतरेन सन्तुट्ठो [सन्तुट्ठे (सी. पी.)], सामञ्ञं परिपूरती’’’ति.

जरसिङ्गालङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. मिगङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘मिगस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, मिगो दिवा अरञ्ञे चरति, रत्तिं अब्भोकासे, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन दिवा अरञ्ञे विहरितब्बं, रत्तिं अब्भोकासे. इदं, महाराज, मिगस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन लोमहंसनपरियाये –

‘सो खो अहं, सारिपुत्त, या ता रत्तियो सीता हेमन्तिका अन्तरट्ठका हिमपातसमया [अन्तरट्ठके हिमपातसमये (सी. पी. क.)], तथारूपासु रत्तीसु रत्तिं अब्भोकासे विहरामि, दिवा वनसण्डे. गिम्हानं पच्छिमे मासे दिवा अब्भोकासे विहरामि, रत्तिं वनसण्डे’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मिगो सत्तिम्हि वा सरे वा ओपतन्ते वञ्चेति [वज्जेति (क.)] पलायति, न कायमुपनेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन किलेसेसु ओपतन्तेसु वञ्चयितब्बं [वज्जयितब्बं (क.)] पलायितब्बं, न चित्तमुपनेतब्बं. इदं, महाराज, मिगस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मिगो मनुस्से दिस्वा येन वा तेन वा पलायति ‘मा मं ते अद्दसंसू’ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन भण्डनकलहविग्गहविवादसीले दुस्सीले कुसीते सङ्गणिकारामे दिस्वा येन वा तेन वा पलायितब्बं ‘मा मं ते अद्दसंसु, अहञ्च ते मा अद्दस’न्ति. इदं, महाराज, मिगस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘मा मे कदाचि पापिच्छो, कुसीतो हीनवीरियो;

अप्पस्सुतो अनाचारो, सम्मतो [समेतो (सी. पी.)] अहु कत्थची’’’ति.

मिगङ्गपञ्हो सत्तमो.

८. गोरूपङ्गपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘गोरूपस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, गोरूपो सकं गेहं न विजहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सको कायो न विजहितब्बो ‘अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविकिरणविद्धंसनधम्मो अयं कायो’ति. इदं, महाराज, गोरूपस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, गोरूपो आदिन्नधुरो सुखदुक्खेन धुरं वहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आदिन्नब्रह्मचरियेन सुखदुक्खेन याव जीवितपरियादाना आपाणकोटिकं ब्रह्मचरियं चरितब्बं. इदं, महाराज, गोरूपस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, गोरूपो छन्देन घायमानो पानीयं पिवति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आचरियुपज्झायानं अनुसिट्ठि छन्देन पेमेन पसादेन घायमानेन पटिग्गहेतब्बा. इदं, महाराज, गोरूपस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, गोरूपो येन केनचि वाहियमानो वहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन थेरनवमज्झिमभिक्खूनम्पि गिहिउपासकस्सापि ओवादानुसासनी सिरसा सम्पटिच्छितब्बा. इदं, महाराज, गोरूपस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘तदहु पब्बजितो सन्तो, जातिया सत्तवस्सिको;

सोपि मं अनुसासेय्य, सम्पटिच्छामि मत्थके [मुद्धना (सी.)].

‘‘‘तिब्बं छन्दञ्च पेमञ्च, तस्मिं दिस्वा उपट्ठपे;

ठपेय्याचरियट्ठाने, सक्कच्च नं पुनप्पुन’’’न्ति.

गोरूपङ्गपञ्हो अट्ठमो.

९. वराहङ्गपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘वराहस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, वराहो सन्तत्तकठिते [सन्तत्तकठिने (सी. पी.)] गिम्हसमये सम्पत्ते उदकं उपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन दोसेन चित्ते आलुळितखलितविब्भन्तसन्तत्ते सीतलामतपणीतमेत्ताभावनं उपगन्तब्बं. इदं, महाराज, वराहस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वराहो चिक्खल्लमुदकमुपगन्त्वा नासिकाय पथविं खणित्वा दोणिं कत्वा दोणिकाय सयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन मानसे कायं निक्खिपित्वा आरम्मणन्तरगतेन सयितब्बं. इदं, महाराज, वराहस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन पिण्डोलभारद्वाजेन –

‘‘‘काये [कायेन (क.)] सभावं दिस्वान, विचिनित्वा विपस्सको;

एकाकियो अदुतियो, सेति आरम्मणन्तरे’’’ति.

वराहङ्गपञ्हो नवमो.

१०. हत्थिङ्गपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘हत्थिस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, हत्थी नाम चरन्तो येव पथविं दालेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कायं सम्मसमानेनेव सब्बे किलेसा दालेतब्बा. इदं, महाराज, हत्थिस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, हत्थी सब्बकायेनेव अपलोकेति, उजुकं येव पेक्खति, न दिसाविदिसा विलोकेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बकायेन अपलोकिना भवितब्बं, न दिसाविदिसा विलोकेतब्बा, न उद्धं उल्लोकेतब्बं, न अधो ओलोकेतब्बं, युगमत्तपेक्खिना भवितब्बं. इदं, महाराज, हत्थिस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, हत्थी अनिबद्धसयनो गोचरायमनुगन्त्वा न तमेव देसं वासत्थमुपगच्छति, न धुवप्पतिट्ठालयो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनिबद्धसयनेन भवितब्बं, निरालयेन पिण्डाय गन्तब्बं, यदि पस्सति विपस्सको मनुञ्ञं पतिरूपं रुचिरदेसे भवं मण्डपं वा रुक्खमूलं वा गुहं वा पब्भारं वा, तत्थेव वासमुपगन्तब्बं, धुवप्पतिट्ठालयो न कातब्बो. इदं, महाराज, हत्थिस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, हत्थी उदकं ओगाहित्वा सुचिविमलसीतलसलिलपरिपुण्णं कुमुदुप्पलपदुमपुण्डरीकसञ्छन्नं महतिमहन्तं पदुमसरं ओगाहित्वा कीळति गजवरकीळं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सुचिविमलविप्पसन्नमनाविलधम्मवरवारिपुण्णं विमुत्तिकुसुमसञ्छन्नं महासतिपट्ठानपोक्खरणिं ओगाहित्वा ञाणेन सङ्खारा ओधुनितब्बा विधुनितब्बा, योगावचरकीळा कीळितब्बा. इदं, महाराज, हत्थिस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, हत्थी सतो पादं उद्धरति, सतो पादं निक्खिपति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सतेन सम्पजानेन पादं उद्धरितब्बं, सतेन सम्पजानेन पादं निक्खिपितब्बं, अभिक्कमपटिक्कमे समिञ्जनपसारणे सब्बत्थ सतेन सम्पजानेन भवितब्बं. इदं, महाराज, हत्थिस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे –

‘‘‘कायेन संवरो साधु, साधु वाचाय संवरो;

मनसा संवरो साधु, साधु सब्बत्थ संवरो;

सब्बत्थ संवुतो लज्जी, रक्खितोति पवुच्चती’’’ति.

हत्थिङ्गपञ्हो दसमो.उपचिकावग्गो चतुत्थो.

तस्सुद्दानं –

उपचिका बिळारो च, उन्दूरो विच्छिकेन च;

नकुलो सिङ्गालो मिगो,

गोरूपो वराहो हत्थिना दसाति.