३. पथवीवग्गो

१. पथवीअङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘पथविया पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पथवी इट्ठानिट्ठानि कप्पूरागरुतगरचन्दनकुङ्कुमादीनि आकिरन्तेपि पित्तसेम्हपुब्बरुहिरसेदमेदखेळसिङ्घाणिकलसिक- मुत्तकरीसादीनि आकिरन्तेपि तादिसा येव, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इट्ठानिट्ठे लाभालाभे यसायसे निन्दापसंसाय सुखदुक्खे सब्बत्थ तादिना येव भवितब्बं. इदं, महाराज, पथविया पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पथवी मण्डनविभूसनापगता सकगन्धपरिभाविता, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन विभूसनापगतेन सकसीलगन्धपरिभावितेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पथविया दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पथवी निरन्तरा अखण्डच्छिद्दा असुसिरा बहला घना वित्थिण्णा, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन निरन्तरमखण्डच्छिद्दमसुसिरबहलघनवित्थिण्णसीलेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पथविया ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पथवी गामनिगमनगरजनपदरुक्खपब्बतनदीतळाकपोक्खरणीमिगपक्खिमनुजनरनारिगणं धारेन्तीपि अकिलासु होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ओवदन्तेनपि अनुसासन्तेनपि विञ्ञापेन्तेनपि सन्दस्सेन्तेनपि समादपेन्तेनपि समुत्तेजेन्तेनपि सम्पहंसेन्तेनपि धम्मदेसनासु अकिलासुना भवितब्बं. इदं, महाराज, पथविया चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पथवी अनुनयप्पटिघविप्पमुत्ता, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तेन पथविसमेन चेतसा विहरितब्बं. इदं, महाराज, पथविया पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, उपासिकाय चूळसुभद्दाय सकसमणे परिकित्तयमानाय –

‘‘‘एकञ्चे बाहं वासिया, तच्छे कुपितमानसा [कुपितमानसो (क.)];

एकञ्चेबाहं गन्धेन, आलिम्पेय्य पमोदिता [पमोदितो (क.)].

‘‘‘अमुस्मिं पटिघो नत्थि, रागो अस्मिं न विज्जति;

पथवीसमचित्ता ते, तादिसा समणा ममा’’’ति.

पथवीअङ्गपञ्हो पठमो.

२. आपङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘आपस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, आपो सुसण्ठितमकम्पितमलुळितसभावपरिसुद्धो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कुहनलपननेमित्तकनिप्पेसिकतं अपनेत्वा सुसण्ठितमकम्पितमलुळितसभावपरिसुद्धाचारेन भवितब्बं. इदं, महाराज, आपस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आपो सीतलसभावसण्ठितो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बसत्तेसु खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नेन हितेसिना अनुकम्पकेन भवितब्बं. इदं, महाराज, आपस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आपो असुचिं सुचिं करोति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन गामे वा अरञ्ञे वा उपज्झाये उपज्झायमत्तेसु आचरिये आचरियमत्तेसु सब्बत्थ अनधिकरणेन भवितब्बं अनवसेसकारिना. इदं, महाराज, आपस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आपो बहुजनपत्थितो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अप्पिच्छसन्तुट्ठपविवित्तपटिसल्लानेन सततं सब्बलोकमभिपत्थितेन भवितब्बं. इदं, महाराज, आपस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आपो न कस्सचि अहितमुपदहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन परभण्डनकलहविग्गहविवादरित्तज्झानअरतिजननं कायवचीचित्तेहि पापकं न करणीयं. इदं, महाराज, आपस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं महाराज, भगवता, देवातिदेवेन कण्हजातके –

‘‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

न मनो वा सरीरं वा, मं-कते सक्क कस्सचि;

कदाचि उपहञ्ञेथ, एतं सक्क वरं वरे’’’ति.

आपङ्गपञ्हो दुतियो.

३. तेजङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘तेजस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, तेजो तिणकट्ठसाखापलासं डहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ये ते अब्भन्तरा वा बाहिरा वा किलेसा इट्ठानिट्ठारम्मणानुभवना, सब्बे ते ञाणग्गिना डहितब्बा. इदं, महाराज, तेजस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, तेजो निद्दयो अकारुणिको, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बकिलेसेसु कारुञ्ञानुद्दया न कातब्बा. इदं, महाराज, तेजस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, तेजो सीतं पटिहनति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन वीरियसन्तापतेजं अभिजनेत्वा किलेसा पटिहन्तब्बा. इदं, महाराज, तेजस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, तेजो अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तो उण्हमभिजनेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनुनयप्पटिघविप्पमुत्तेन तेजोसमेन चेतसा विहरितब्बं. इदं, महाराज, तेजस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, तेजो अन्धकारं विधमित्वा [विधमति (सी. पी. क.)] आलोकं दस्सयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अविज्जन्धकारं विधमित्वा ञाणालोकं दस्सयितब्बं. इदं, महाराज, तेजस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सकं पुत्तं राहुलं ओवदन्तेन –

‘तेजोसमं [म. नि. २.११९], राहुल, भावनं भावेहि, तेजोसमं हि ते, राहुल, भावनं भावयतो उप्पन्ना? मनापामनापा फस्सा चित्तं न परियादाय ठस्सन्ती’’’ति.

तेजङ्गपञ्हो ततियो.

४. वायुङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘वायुस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, वायु सुपुप्फितवनसण्डन्तरं अभिवायति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन विमुत्तिवरकुसुमपुप्फितारम्मणवनन्तरे रमितब्बं. इदं, महाराज, वायुस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वायु धरणीरुहपादपगणे मथयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन वनन्तरगतेन सङ्खारे विचिनन्तेन किलेसा मथयितब्बा. इदं, महाराज, वायुस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वायु आकासे चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन लोकुत्तरधम्मेसु मानसं सञ्चारयितब्बं. इदं, महाराज, वायुस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वायु गन्धं अनुभवति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अत्तनो सीलवरसुरभिगन्धो [सीलसुरभिगन्दो (सी. पी.)] अनुभवितब्बो. इदं, महाराज, वायुस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वायु निरालयो अनिकेतवासी, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन निरालयमनिकेतमसन्थवेन सब्बत्थ विमुत्तेन भवितब्बं. इदं, महाराज, वायुस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुत्तनिपाते –

‘‘‘सन्थवातो भयं जातं, निकेता जायते रजो;

अनिकेतमसन्थवं, एतं वे मुनिदस्सन’’’न्ति.

वायुङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. पब्बतङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘पब्बतस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पब्बतो अचलो अकम्पितो [अकम्पियो (सी. पी.)] असम्पवेधी, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सम्मानने विमानने सक्कारे असक्कारे गरुकारे अगरुकारे यसे अयसे निन्दाय पसंसाय सुखे दुक्खे इट्ठानिट्ठेसु सब्बत्थ रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मेसु रजनीयेसु न रज्जितब्बं, दुस्सनीयेसु न दुस्सितब्बं, मुय्हनीयेसु न मुय्हितब्बं, न कम्पितब्बं न चलितब्बं, पब्बतेन विय अचलेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पब्बतस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘सेलो यथा एकघनो [एकग्घनो (क.) ध. प. ८१ धम्मपदे], वातेन न समीरति;

एवं निन्दापसंसासु, न समिञ्जन्ति पण्डिता’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पब्बतो थद्धो न केनचि संसट्ठो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन थद्धेन असंसट्ठेन भवितब्बं, न केनचि संसग्गो करणीयो. इदं, महाराज, पब्बतस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘असंसट्ठं गहट्ठेहि, अनागारेहि चूभयं;

अनोकसारिमप्पिच्छं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’न्ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पब्बते बीजं न विरूहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सकमानसे किलेसा न विरूहापेतब्बा. इदं, महाराज, पब्बतस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सुभूतिना –

‘‘‘रागूपसंहितं चित्तं, यदा उप्पज्जते मम;

सयंव पच्चवेक्खामि [पच्चवेक्खित्वा (सब्बत्थ)], एकग्गो [एकको (सब्बत्थ)] तं दमेमहं.

‘‘‘रज्जसे [रज्जसि (सी.), रञ्जसि (पी.)] रजनीये च, दुस्सनीये च दुस्ससे;

मुय्हसे [मुय्हसि (सी.)] मोहनीये च, निक्खमस्सु वना तुवं.

‘‘‘विसुद्धानं अयं वासो, निम्मलानं तपस्सिनं;

मा खो विसुद्धं दूसेसि, निक्खमस्सु वना तुव’न्ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पब्बतो अच्चुग्गतो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ञाणच्चुग्गतेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पब्बतस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘पमादं अप्पमादेन, यदा नुदति पण्डितो;

पञ्ञापासादमारुय्ह, असोको सोकिनिं पजं;

पब्बतट्ठोव भूमट्ठे [भुम्मट्ठे (सी. पी.)], धीरो बाले अवेक्खती’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पब्बतो अनुन्नतो अनोनतो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उन्नतावनति न करणीया. इदं, महाराज, पब्बतस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, उपासिकाय चूळसुभद्दाय सकसमणे परिकित्तयमानाय –

‘‘‘लाभेन उन्नतो लोको, अलाभेन च ओनतो;

लाभालाभेन एकत्था [एकट्ठा (सी. पी.)], तादिसा समणा ममा’’’ति.

पब्बतङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. आकासङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘आकासस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, आकासो सब्बसो अगय्हो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बसो किलेसेहि अगय्हेन भवितब्बं. इदं, महाराज, आकासस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आकासो इसितापसभूतदिजगणानुसञ्चरितो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’ति सङ्खारेसु मानसं सञ्चारयितब्बं. इदं, महाराज, आकासस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आकासो सन्तासनीयो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बभवपटिसन्धीसु मानसं उब्बेजयितब्बं, अस्सादो न कातब्बो. इदं, महाराज, आकासस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आकासो अनन्तो अप्पमाणो अपरिमेय्यो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनन्तसीलेन अपरिमितञाणेन भवितब्बं. इदं, महाराज, आकासस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, आकासो अलग्गो असत्तो अप्पतिट्ठितो अपलिबुद्धो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कुले गणे लाभे आवासे पलिबोधे पच्चये सब्बकिलेसेसु च सब्बत्थ अलग्गेन भवितब्बं, अनासत्तेन अप्पतिट्ठितेन अपलिबुद्धेन भवितब्बं. इदं, महाराज, आकासस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सकं पुत्तं राहुलं ओवदन्तेन – ‘सेय्यथापि, राहुल [म. नि. २.११९], आकासो न कत्थचि पतिट्ठितो, एवमेव खो त्वं, राहुल, आकाससमं भावनं भावेहि, आकाससमं हि ते, राहुल, भावनं भावयतो उप्पन्ना मनापामनापा फस्सा चित्तं परियादाय ठस्सन्ती’’’ति.

आकासङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. चन्दङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘चन्दस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, चन्दो सुक्कपक्खे उदयन्तो उत्तरुत्तरिं वड्ढति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आचारसीलगुणवत्तप्पटिपत्तिया आगमाधिगमे पटिसल्लाने सतिपट्ठाने इन्द्रियेसु गुत्तद्वारताय भोजने मत्तञ्ञुताय जागरियानुयोगे उत्तरुत्तरिं वड्ढितब्बं. इदं, महाराज, चन्दस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चन्दो उळाराधिपति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उळारेन छन्दाधिपतिना भवितब्बं. इदं, महाराज, चन्दस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चन्दो निसाय चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पविवित्तेन भवितब्बं. इदं, महाराज, चन्दस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चन्दो विमानकेतु, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सीलकेतुना भवितब्बं. इदं, महाराज, चन्दस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चन्दो आयाचितपत्थितो उदेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आयाचितपत्थितेन कुलानि उपसङ्कमितब्बानि. इदं, महाराज, चन्दस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे ‘चन्दूपमा, भिक्खवे, कुलानि उपसङ्कमथ, अपकस्सेव कायं अपकस्स चित्तं निच्चनवका कुलेसु अप्पगब्भा’’’ति [अप्पगब्बाति (क.) सं. नि. २.१४६].

चन्दङ्गपञ्हो सत्तमो.

८. सूरियङ्गपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘सूरियस्स [सुरियस्स (सी. स्या. पी.)] सत्त अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि सत्त अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, सूरियो सब्बं उदकं परिसोसेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बकिलेसा अनवसेसं परिसोसेतब्बा. इदं, महाराज, सूरियस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सूरियो तमन्धकारं विधमति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बं रागतमं दोसतमं मोहतमं मानतमं दिट्ठितमं किलेसतमं सब्बं दुच्चरिततमं विधमयितब्बं. इदं, महाराज, सूरियस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सूरियो अभिक्खणं चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अभिक्खणं योनिसो मनसिकारो कातब्बो. इदं, महाराज, सूरियस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सूरियो रंसिमाली, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आरम्मणमालिना भवितब्बं. इदं, महाराज, सूरियस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सूरियो महाजनकायं सन्तापेन्तो चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आचारसीलगुणवत्तप्पटिपत्तिया झानविमोक्खसमाधिसमापत्तिइन्द्रियबलबोज्झङ्गसतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादेहि सदेवको लोको सन्तापयितब्बो. इदं, महाराज, सूरियस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सूरियो राहुभया भीतो चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन दुच्चरितदुग्गतिविसमकन्तारविपाकविनिपातकिलेसजालजटिते दिट्ठिसङ्घाटपटिमुक्के कुपथपक्खन्दे कुम्मग्गपटिपन्ने [कुमग्गपटिपन्ने (स्या. क.)] सत्ते दिस्वा महता संवेगभयेन मानसं संवेजेतब्बं. इदं, महाराज, सूरियस्स छट्ठं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सूरियो कल्याणपापके दस्सेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन इन्द्रियबलबोज्झङ्गसतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादलोकियलोकुत्तरधम्मा दस्सेतब्बा. इदं, महाराज, सूरियस्स सत्तमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन वङ्गीसेन –

‘‘‘यथापि सूरियो उदयन्तो, रूपं दस्सेति पाणिनं;

सुचिञ्च असुचिञ्चापि, कल्याणञ्चापि पापकं.

‘‘‘तथा भिक्खु धम्मधरो, अविज्जापिहितं जनं;

पथं दस्सेति विविधं, आदिच्चोवुदयं यथा’’’ति.

सूरियङ्गपञ्हो अट्ठमो.

९. सक्कङ्गपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘सक्कस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, सक्को एकन्तसुखसमप्पितो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन एकन्तपविवेकसुखाभिरतेन भवितब्बं. इदं, महाराज, सक्कस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सक्को देवे दिस्वा पग्गण्हाति, हासमभिजनेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कुसलेसु धम्मेसु अलीनमतन्दितं सन्तं मानसं पग्गहेतब्बं, हासमभिजनेतब्बं, उट्ठहितब्बं घटितब्बं वायमितब्बं. इदं, महाराज, सक्कस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, सक्कस्स अनभिरति नुप्पज्जति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सुञ्ञागारे अनभिरति न उप्पादेतब्बा. इदं, महाराज, सक्कस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सुभूतिना –

‘‘‘सासने ते महावीर, यतो पब्बजितो अहं;

नाभिजानामि उप्पन्नं, मानसं कामसंहित’’’न्ति.

सक्कङ्गपञ्हो नवमो.

१०. चक्कवत्तिङ्गपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘चक्कवत्तिस्स चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि चत्तारि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, चक्कवत्ती चतूहि सङ्गहवत्थूहि जनं सङ्गण्हाति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चतस्सन्नं परिसानं मानसं सङ्गहेतब्बं अनुग्गहेतब्बं सम्पहंसेतब्बं. इदं, महाराज, चक्कवत्तिस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चक्कवत्तिस्स विजिते चोरा न उट्ठहन्ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कामरागब्यापादविहिंसावितक्का न उप्पादेतब्बा. इदं, महाराज, चक्कवत्तिस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘वितक्कूपसमे च यो रतो, असुभं भावयते [भावयती (स्या.) ध. प. ३५० धम्मपदे] सदा सतो;

एस खो ब्यन्तिकाहिति, एस छेच्छति मारबन्धन’न्ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चक्कवत्ती दिवसे दिवसे समुद्दपरियन्तं महापथविं अनुयायति कल्याणपापकानि विचिनमानो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं दिवसे दिवसे पच्चवेक्खितब्बं ‘किं नु खो मे इमेहि तीहि ठानेहि अनुपवज्जस्स दिवसो वीतिवत्तती’ति. इदं, महाराज, चक्कवत्तिस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन अङ्गुत्तरनिकायवरे –

‘कथम्भूतस्स मे रत्तिन्दिवा वीतिवत्तन्तीति [वीतिपतन्तीति (सी. पी.)] पब्बजितेन अभिण्हं पच्चवेक्खितब्ब’न्ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, चक्कवत्तिस्स अब्भन्तरबाहिरारक्खा सुसंविहिता होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अब्भन्तरानं बाहिरानं किलेसानं आरक्खाय सतिदोवारिको ठपेतब्बो. इदं, महाराज, चक्कवत्तिस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘सतिदोवारिको, भिक्खवे, अरियसावको अकुसलं पजहति कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धमत्तानं परिहरती’’’ति.

चक्कवत्तिङ्गपञ्हो दसमो.

पथवीवग्गो ततियो.

तस्सुद्दानं –

पथवी आपो च तेजो च, वायो च पब्बतेन च;

आकासो चन्दसूरियो च, सक्को च चक्कवत्तिनाति.