२. समुद्दवग्गो

१. लाबुलतङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘लाबुलताय एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, लाबुलता तिणे वा कट्ठे वा लताय वा सोण्डिकाहि आलम्बित्वा तस्सूपरि वड्ढति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अरहत्ते अभिवड्ढितुकामेन मनसा आरम्मणं आलम्बित्वा अरहत्ते अभिवड्ढितब्बं. इदं, महाराज, लाबुलताय एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘यथा लाबुलता नाम, तिणे कट्ठे लताय वा;

आलम्बित्वा सोण्डिकाहि, ततो वड्ढति उप्परि.

‘‘‘तथेव बुद्धपुत्तेन, अरहत्तफलकामिना;

आरम्मणं आलम्बित्वा, वड्ढितब्बं असेक्खफले’’’ति.

लाबुलतङ्गपञ्हो पठमो.

२. पदुमङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘पदुमस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, पदुमं उदके जातं उदके संवद्धं अनुपलित्तं उदकेन, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कुले गणे लाभे यसे सक्कारे सम्माननाय परिभोगपच्चयेसु च सब्बत्थ अनुपलित्तेन भवितब्बं. इदं, महाराज, पदुमस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पदुमं उदका अच्चुग्गम्म ठाति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बलोकं अभिभवित्वा अच्चुग्गम्म लोकुत्तरधम्मे ठातब्बं. इदं, महाराज, पदुमस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, पदुमं अप्पमत्तकेनपि अनिलेन एरितं चलति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अप्पमत्तकेसुपि किलेसेसु संयमो करणीयो, भयदस्साविना विहरितब्बं. इदं, महाराज, पदुमस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी समादाय सिक्खति सिक्खापदेसू’ति.

पदुमङ्गपञ्हो दुतियो.

३. बीजङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘बीजस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, बीजं अप्पकम्पि समानं भद्दके खेत्ते वुत्तं देवे सम्मा धारं पवेच्छन्ते सुबहूनि फलानि अनुदस्सति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन यथा पटिपादितं सीलं केवलं सामञ्ञफलमनुदस्सति. एवं सम्मा पटिपज्जितब्बं. इदं, महाराज, बीजस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, बीजं सुपरिसोधिते खेत्ते रोपितं खिप्पमेव संविरूहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन मानसं सुपरिग्गहितं सुञ्ञागारे परिसोधितं सतिपट्ठानखेत्तवरे खित्तं खिप्पमेव विरूहति. इदं, महाराज, बीजस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन अनुरुद्धेन –

‘‘‘यथापि खेत्ते [यथा खेत्ते (सी.)] परिसुद्धे, बीजञ्चस्स पतिट्ठितं;

विपुलं तस्स फलं होति, अपि तोसेति कस्सकं.

‘‘‘तथेव योगिनो चित्तं, सुञ्ञागारे विसोधितं;

सतिपट्ठानखेत्तम्हि, खिप्पमेव विरूहती’’’ति.

बीजङ्गपञ्हो ततियो.

४. सालकल्याणिकङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘सालकल्याणिकाय एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, सालकल्याणिका नाम अन्तोपथवियं येव अभिवड्ढति हत्थसतम्पि भिय्योपि, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चत्तारि सामञ्ञफलानि चतस्सो पटिसम्भिदा छळभिञ्ञायो केवलञ्च समणधम्मं सुञ्ञागारे येव परिपूरयितब्बं. इदं, महाराज, सालकल्याणिकाय एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन राहुलेन –

‘‘‘सालकल्याणिका नाम, पादपो धरणीरुहो;

अन्तोपथवियं येव, सतहत्थोपि वड्ढति.

‘‘‘यथा कालम्हि सम्पत्ते, परिपाकेन सो दुमो;

उग्गञ्छित्वान एकाहं, सतहत्थोपि वड्ढति.

‘‘‘एवमेवाहं महावीर, सालकल्याणिका विय;

अब्भन्तरे सुञ्ञागारे, धम्मतो अभिवड्ढयि’’’न्ति.

सालकल्याणिकङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. नावङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘नावाय तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, नावा बहुविधदारुसङ्घाटसमवायेन बहुम्पि जनं तारयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आचारसीलगुणवत्तप्पटिवत्तबहुविधधम्मसङ्घाटसमवायेन सदेवको लोको तारयितब्बो. इदं, महाराज, नावाय पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, नावा बहुविधऊमित्थनितवेगविसटमावट्टवेगं सहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन बहुविधकिलेसऊमिवेगं लाभसक्कारयससिलोकपूजनवन्दना परकुलेसु निन्दापसंसासुखदुक्खसम्माननविमाननबहुविधदोसऊमिवेगञ्च सहितब्बं. इदं, महाराज, नावाय दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, नावा अपरिमितमनन्तमपारमक्खोभितगम्भीरे महतिमहाघोसे तिमितिमिङ्गलमकरमच्छगणाकुले महतिमहासमुद्दे चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन तिपरिवट्ट द्वादसाकार चतुसच्चाभिसमयप्पटिवेधे मानसं सञ्चारयितब्बं. इदं, महाराज, नावाय ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे सच्चसंयुत्ते –

‘‘‘वितक्केन्ता च खो तुम्हे, भिक्खवे, ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति वितक्केय्याथ, ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति वितक्केय्याथ, ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति वितक्केय्याथ, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति वितक्केय्याथा’’’ति.

नावङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. नावालग्गनकङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘नावालग्गनकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, नावालग्गनकं बहुऊमिजालाकुलविक्खोभितसलिलतले महतिमहासमुद्दे नावं लग्गेति ठपेति, न देति दिसाविदिसं हरितुं, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन रागदोसमोहूमिजाले महतिमहावितक्कसम्पहारे चित्तं लग्गेतब्बं, न दातब्बं दिसाविदिसं हरितुं. इदं, महाराज, नावालग्गनकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, नावालग्गनकं न प्लवति [न पिलवति (सी. पी.)] विसीदति, हत्थसतेपि उदके नावं लग्गेति ठानमुपनेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन लाभयससक्कारमाननवन्दनपूजनअपचितीसु लाभग्गयसग्गेपि न प्लवितब्बं, सरीरयापनमत्तके येव चित्तं ठपेतब्बं. इदं, महाराज, नावालग्गनकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘यथा समुद्दे लग्गनकं, न प्लवति विसीदति;

तथेव लाभसक्कारे, मा प्लवथ विसीदथा’’’ति.

नावालग्गनकङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. कूपङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कूपस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, कूपो रज्जुञ्च वरत्तञ्च लङ्कारञ्च धारेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सतिसम्पजञ्ञसमन्नागतेन भवितब्बं, अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते आलोकिते विलोकिते समिञ्जिते पसारिते सङ्घाटिपत्तचीवरधारणे असिते पीते खायिते सायिते उच्चारपस्सावकम्मे गते ठिते निसिन्ने सुत्ते जागरिते भासिते तुण्हीभावे सम्पजानकारिना भवितब्बं. इदं, महाराज, कूपस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘सतो, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य सम्पजानो, अयं वो अम्हाकं अनुसासनी’’’ति.

कूपङ्गपञ्हो सत्तमो.

८. नियामकङ्गपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘नियामकस्स तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि तीणि अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, नियामको रत्तिन्दिवं सततं समितं अप्पमत्तो यत्तप्पयत्तो नावं सारेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चित्तं नियामयमानेन रत्तिन्दिवं सततं समितं अप्पमत्तेन यत्तप्पयत्तेन योनिसो मनसिकारेन चित्तं नियामेतब्बं. इदं, महाराज, नियामकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन धम्मपदे –

‘‘‘अप्पमादरता होथ, सचित्तमनुरक्खथ;

दुग्गा उद्धरथत्तानं, पङ्के सन्नोव [सत्तोव (सी. पी.)] कुञ्जरो’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, नियामकस्स यं किञ्चि महासमुद्दे कल्याणं वा पापकं वा, सब्बं तं विदितं होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कुसलाकुसलं सावज्जानवज्जं हीनप्पणीतं कण्हसुक्कसप्पटिभागं विजानितब्बं. इदं, महाराज, नियामकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, नियामको यन्ते मुद्दिकं देति ‘मा कोचि यन्तं आमसित्था’ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चित्ते संवरमुद्दिका दातब्बा ‘मा किञ्चि पापकं अकुसलवितक्कं वितक्केसी’ति, इदं, महाराज, नियामकस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे ‘मा, भिक्खवे, पापके अकुसले वितक्के वितक्केय्याथ, सेय्यथीदं, कामवितक्कं ब्यापादवितक्कं विहिंसावितक्क’’’न्ति.

नियामकङ्गपञ्हो अट्ठमो.

९. कम्मकारङ्गपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कम्मकारस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, कम्मकारो एवं चिन्तयति ‘भतको अहं इमाय नावाय कम्मं करोमि, इमायाहं नावाय वाहसा भत्तवेतनं लभामि, न मे पमादो करणीयो, अप्पमादेन मे अयं नावा वाहेतब्बा’ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन एवं चिन्तयितब्बं ‘इमं खो अहं चातुमहाभूतिकं कायं सम्मसन्तो सततं समितं अप्पमत्तो उपट्ठितस्सति सतो सम्पजानो समाहितो एकग्गचित्तो जातिजराब्याधिमरणसोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासेहि परिमुच्चिस्सामीति अप्पमादो मे करणीयो’ति, इदं, महाराज, कम्मकारस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘कायं इमं सम्मसथ, परिजानाथ पुनप्पुनं;

काये सभावं दिस्वान, दुक्खस्सन्तं करिस्सथा’ति.

कम्मकारङ्गपञ्हो नवमो.

१०. समुद्दङ्गपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘समुद्दस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, महासमुद्दो मतेन कुणपेन सद्धिं न संवसति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन रागदोसमोहमानदिट्ठिमक्खपळासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यकुटिलविसमदुच्चरितकिलेसमलेहि सद्धिं न संवसितब्बं. इदं, महाराज, समुद्दस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो मुत्तामणिवेळुरियसङ्खसिलापवाळफलिकमणिविविधरतननिचयं धारेन्तो पिदहति, न बहि विकिरति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन मग्गफलझानविमोक्खसमाधिसमापत्तिविपस्सनाभिञ्ञाविविधगुणरतनानि अधिगन्त्वा पिदहितब्बानि, न बहि नीहरितब्बानि. इदं, महाराज, समुद्दस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो महन्तेहि महाभूतेहि सद्धिं संवसति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अप्पिच्छं सन्तुट्ठं धुतवादं सल्लेखवुत्तिं आचारसम्पन्नं लज्जिं पेसलं गरुं भावनीयं वत्तारं वचनक्खमं चोदकं पापगरहिं ओवादकं अनुसासकं विञ्ञापकं सन्दस्सकं समादपकं समुत्तेजकं सम्पहंसकं कल्याणमित्तं सब्रह्मचारिं निस्साय वसितब्बं. इदं, महाराज, महासमुद्दस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो नवसलिलसम्पुण्णाहि गङ्गायमुनाअचिरवतीसरभूमहीआदीहि नदीसतसहस्सेहि अन्तलिक्खे सलिलधाराहि च पूरितोपि सकं वेलं नातिवत्तति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन लाभसक्कारसिलोकवन्दनमाननपूजनकारणा जीवितहेतुपि सञ्चिच्च सिक्खापदवीतिक्कमो न करणीयो. इदं, महाराज, महासमुद्दस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘सेय्यथापि, महाराज [पहाराध (सी. पी.)], महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिक्कमति, एवमेव खो, महाराज, यं महा सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, महासमुद्दो सब्बसवन्तीहि गङ्गायमुनाअचिरवतीसरभूमहीहि अन्तलिक्खे उदकधाराहिपि न परिपूरति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन उद्देसपरिपुच्छासवनधारणविनिच्छयअभिधम्मविनयगाळ्हसुत्तन्तविग्गहपदनिक्खेपपदसन्धि पदविभत्तिनवङ्गजिनसासनवरं सुणन्तेनापि न तप्पितब्बं. इदं, महाराज, महासमुद्दस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुतसोमजातके –

‘‘‘अग्गि यथा तिणकट्ठं दहन्तो, न तप्पति सागरो वा नदीहि;

एवम्पि चे [एवम्पि वे (स्या.), एवं हि मे (क.) जा. १ असीतिनिपाते] पण्डिता राजसेट्ठ, सुत्वा न तप्पन्ति सुभासितेना’’’ति.

समुद्दङ्गपञ्हो दसमो.समुद्दवग्गो दुतियो.

तस्सुद्दानं –

लाबुलता च पदुमं, बीजं सालकल्याणिका;

नावा च नावालग्गनं, कूपो नियामको तथा;

कम्मकारो समुद्दो च, वग्गो तेन पवुच्चतीति.