२. कुक्कुटङ्गपञ्हो
२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कुक्कुटस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, कुक्कुटो कालेन समयेन पटिसल्लीयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कालेन समयेनेव चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा नहायित्वा चेतियं वन्दित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं दस्सनाय गन्त्वा कालेन समयेन सुञ्ञागारं पविसितब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो कालेन समयेनेव वुट्ठाति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कालेन समयेनेव वुट्ठहित्वा चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा चेतियं वन्दित्वा पुनदेव सुञ्ञागारं पविसितब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो पथविं खणित्वा खणित्वा अज्झोहारं अज्झोहरति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पच्चवेक्खित्वा पच्चवेक्खित्वा अज्झोहारं अज्झोहरितब्बं ‘नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय, यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाय विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाय, इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामि, यात्रा च मे भविस्सति अनवज्जता च फासुविहारो चा’ति. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –
‘‘‘कन्तारे पुत्तमंसंव, अक्खस्सब्भञ्जनं यथा;
एवं आहरि आहारं, यापनत्थममुच्छितो’ति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो सचक्खुकोपि रत्तिं अन्धो होति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनन्धेनेव अन्धेन विय भवितब्बं, अरञ्ञेपि गोचरगामे पिण्डाय चरन्तेनपि रजनीयेसु रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मेसु अन्धेन बधिरेन मूगेन विय भवितब्बं, न निमित्तं गहेतब्बं, नानुब्यञ्जनं गहेतब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन महाकच्चायनेन –
‘चक्खुमास्स यथा अन्धो, सोतवा बधिरो यथा;
पञ्ञवास्स [जिव्हावस्स (सी. पी.)] यथा मूगो, बलवा दुब्बलोरिव;
अत्तअत्थे [अथ अत्थे (सी. पी.)] समुप्पन्ने, सयेथ मतसायिक’न्ति.
‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो लेड्डुदण्डलगुळमुग्गरेहि परिपातियन्तोपि सकं गेहं न विजहति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चीवरकम्मं करोन्तेनपि नवकम्मं करोन्तेनपि वत्तप्पटिवत्तं करोन्तेनपि उद्दिसन्तेनपि उद्दिसापेन्तेनपि योनिसो मनसिकारो न विजहितब्बो, सकं खो पनेतं, महाराज, योगिनो गेहं, यदिदं योनिसो मनसिकारो. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो? यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’ति. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिनापि –
‘‘‘यथा सुदन्तो मातङ्गो, सकं सोण्डं न मद्दति;
भक्खाभक्खं विजानाति, अत्तनो वुत्तिकप्पनं.
‘‘‘तथेव बुद्धपुत्तेन, अप्पमत्तेन वा पन;
जिनवचनं न मद्दितब्बं, मनसिकारवरुत्तम’’’न्ति.
कुक्कुटङ्गपञ्हो दुतियो.