१. गद्रभवग्गो

१. गद्रभङ्गपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘गद्रभस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, गद्रभो नाम सङ्कारकूटेपि चतुक्केपि सिङ्घाटकेपि गामद्वारेपि थुसरासिम्हिपि यत्थ कत्थचि सयति, न सयनबहुलो होति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन तिणसन्थारेपि पण्णसन्थारेपि कट्ठमञ्चकेपि छमायपि यत्थ कत्थचि चम्मखण्डं पत्थरित्वा यत्थ कत्थचि सयितब्बं, न सयनबहुलेन भवितब्बं. इदं, महाराज, गद्रभस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘कलिङ्गरूपधाना, भिक्खवे, एतरहि मम सावका विहरन्ति अप्पमत्ता आतापिनो पधानस्मि’न्ति. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिनापि –

‘‘‘पल्लङ्केन निसिन्नस्स, जण्णुकेनाभिवस्सति;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’’ति.

गद्रभङ्गपञ्हो पठमो.

२. कुक्कुटङ्गपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कुक्कुटस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, कुक्कुटो कालेन समयेन पटिसल्लीयति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कालेन समयेनेव चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा नहायित्वा चेतियं वन्दित्वा वुड्ढानं भिक्खूनं दस्सनाय गन्त्वा कालेन समयेन सुञ्ञागारं पविसितब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो कालेन समयेनेव वुट्ठाति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन कालेन समयेनेव वुट्ठहित्वा चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेत्वा सरीरं पटिजग्गित्वा चेतियं वन्दित्वा पुनदेव सुञ्ञागारं पविसितब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो पथविं खणित्वा खणित्वा अज्झोहारं अज्झोहरति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पच्चवेक्खित्वा पच्चवेक्खित्वा अज्झोहारं अज्झोहरितब्बं ‘नेव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूसनाय, यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाय विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाय, इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामि, यात्रा च मे भविस्सति अनवज्जता च फासुविहारो चा’ति. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन –

‘‘‘कन्तारे पुत्तमंसंव, अक्खस्सब्भञ्जनं यथा;

एवं आहरि आहारं, यापनत्थममुच्छितो’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो सचक्खुकोपि रत्तिं अन्धो होति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन अनन्धेनेव अन्धेन विय भवितब्बं, अरञ्ञेपि गोचरगामे पिण्डाय चरन्तेनपि रजनीयेसु रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मेसु अन्धेन बधिरेन मूगेन विय भवितब्बं, न निमित्तं गहेतब्बं, नानुब्यञ्जनं गहेतब्बं. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन महाकच्चायनेन –

‘चक्खुमास्स यथा अन्धो, सोतवा बधिरो यथा;

पञ्ञवास्स [जिव्हावस्स (सी. पी.)] यथा मूगो, बलवा दुब्बलोरिव;

अत्तअत्थे [अथ अत्थे (सी. पी.)] समुप्पन्ने, सयेथ मतसायिक’न्ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुक्कुटो लेड्डुदण्डलगुळमुग्गरेहि परिपातियन्तोपि सकं गेहं न विजहति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन चीवरकम्मं करोन्तेनपि नवकम्मं करोन्तेनपि वत्तप्पटिवत्तं करोन्तेनपि उद्दिसन्तेनपि उद्दिसापेन्तेनपि योनिसो मनसिकारो न विजहितब्बो, सकं खो पनेतं, महाराज, योगिनो गेहं, यदिदं योनिसो मनसिकारो. इदं, महाराज, कुक्कुटस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन ‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो? यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’ति. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिनापि –

‘‘‘यथा सुदन्तो मातङ्गो, सकं सोण्डं न मद्दति;

भक्खाभक्खं विजानाति, अत्तनो वुत्तिकप्पनं.

‘‘‘तथेव बुद्धपुत्तेन, अप्पमत्तेन वा पन;

जिनवचनं न मद्दितब्बं, मनसिकारवरुत्तम’’’न्ति.

कुक्कुटङ्गपञ्हो दुतियो.

३. कलन्दकङ्गपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कलन्दकस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, कलन्दको पटिसत्तुम्हि ओपतन्ते नङ्गुट्ठं पप्फोटेत्वा महन्तं कत्वा तेनेव नङ्गुट्ठलगुळेन पटिसत्तुं पटिबाहति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन किलेससत्तुम्हि ओपतन्ते सतिपट्ठानलगुळं पप्फोटेत्वा महन्तं कत्वा तेनेव सतिपट्ठानलगुळेन सब्बकिलेसा पटिबाहितब्बा. इदं, महाराज, कलन्दकस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन चूळपन्थकेन –

‘यदा किलेसा ओपतन्ति, सामञ्ञगुणधंसना;

सतिपट्ठानलगुळेन, हन्तब्बा ते पुनप्पुन’’’न्ति.

कलन्दकङ्गपञ्हो ततियो.

४. दीपिनियङ्गपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘दीपिनिया एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, दीपिनी सकिं येव गब्भं गण्हाति, न पुनप्पुनं पुरिसं उपेति? एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आयतिं पटिसन्धिं उप्पत्तिं गब्भसेय्यं चुतिं भेदं खयं विनासं संसारभयं दुग्गतिं विसमं सम्पीळितं दिस्वा ‘पुनब्भवे नप्पटिसन्दहिस्सामी’ति योनिसो मनसिकारो करणीयो. इदं, महाराज, दीपिनिया एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन सुत्तनिपाते धनियगोपालकसुत्ते –

‘‘‘उसभोरिव छेत्व बन्धनानि, नागो पूतिलतंव दालयित्वा;

नाहं पुनुपेस्सं गब्भसेय्यं, अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’’ति.

दीपिनियङ्गपञ्हो चतुत्थो.

५. दीपिकङ्गपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘दीपिकस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, दीपिको अरञ्ञे तिणगहनं वा वनगहनं वा पब्बतगहनं वा निस्साय निलीयित्वा मिगे गण्हाति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन विवेकं सेवितब्बं अरञ्ञं रुक्खमूलं पब्बतं कन्दरं गिरिगुहं सुसानं वनपत्थं अब्भोकासं पलालपुञ्जं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं विजनवातं मनुस्सराहसेय्यकं पटिसल्लानसारुप्पं; विवेकं सेवमानो हि, महाराज, योगी योगावचरो नचिरस्सेव छळभिञ्ञासु च वसिभावं पापुणाति. इदं, महाराज, दीपिकस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेहि धम्मसङ्गाहकेहि –

‘‘‘यथापि दीपिको नाम, निलीयित्वा गण्हते [गण्हती (सी. पी.)] मिगे;

तथेवायं बुद्धपुत्तो, युत्तयोगो विपस्सको;

अरञ्ञं पविसित्वान, गण्हाति फलमुत्तम’न्ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, दीपिको यं किञ्चि पसुं वधित्वा वामेन पस्सेन पतितं न भक्खेति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन वेळुदानेन वा पत्तदानेन वा पुप्फदानेन वा फलदानेन वा सिनानदानेन वा मत्तिकादानेन वा चुण्णदानेन वा दन्तकट्ठदानेन वा मुखोदकदानेन वा चातुकम्यताय वा मुग्गसुप्यताय [मुग्गसुप्पताय (सी. पी.)] वा पारिभट [पारिभट्टताय (सी. पी.)] यताय वा जङ्घपेसनीयेन वा वेज्जकम्मेन वा दूतकम्मेन वा पहिणगमनेन वा पिण्डपटिपिण्डेन वा दानानुप्पदानेन वा वत्थुविज्जाय वा नक्खत्तविज्जाय वा अङ्गविज्जाय [नगविज्जाय (क.)] वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा बुद्धप्पटिकुट्ठेन मिच्छाजीवेन निप्फादितं भोजनं न भुञ्जितब्बं [परिभुञ्जितब्बं (सी. पी.)] वामेन पस्सेन पतितं पसुं विय दीपिको. इदं, महाराज, दीपिकस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘वचीविञ्ञत्तिविप्फारा, उप्पन्नं मधुपायसं;

सचे भुत्तो भवेय्याहं, साजीवो गरहितो मम.

‘‘‘यदिपि मे अन्तगुणं, निक्खमित्वा बही चरे;

नेव भिन्देय्यमाजीवं, चजमानोपि जीवित’’’न्ति.

दीपिकङ्गपञ्हो पञ्चमो.

६. कुम्मङ्गपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘कुम्मस्स पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि पञ्च अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, कुम्मो उदकचरो उदकेयेव वासं कप्पेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बपाणभूतपुग्गलानं हितानुकम्पिना मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन सब्बावन्तं लोकं फरित्वा विहरितब्बं. इदं, महाराज, कुम्मस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुम्मो उदके उप्पिलवन्तो सीसं उक्खिपित्वा यदि कोचि पस्सति, तत्थेव निमुज्जति गाळ्हमोगाहति ‘मा मं ते पुन पस्सेय्यु’न्ति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन किलेसेसु ओपतन्तेसु आरम्मणसरे निमुज्जितब्बं गाळ्हमोगाहितब्बं ‘मा मं किलेसा पुन पस्सेय्यु’न्ति. इदं, महाराज, कुम्मस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुम्मो उदकतो निक्खमित्वा कायं ओतापेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन निसज्जट्ठानसयनचङ्कमतो मानसं नीहरित्वा सम्मप्पधाने मानसं ओतापेतब्बं. इदं, महाराज, कुम्मस्स ततियं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुम्मो पथविं खणित्वा विवित्ते वासं कप्पेति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन लाभसक्कारसिलोकं पजहित्वा सुञ्ञं विवित्तं काननं वनपत्थं पब्बतं कन्दरं गिरिगुहं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं पविवित्तमोगाहित्वा विवित्ते येव वासं उपगन्तब्बं. इदं, महाराज, कुम्मस्स चतुत्थं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन उपसेनेन वङ्गन्तपुत्तेन –

‘‘‘विवित्तं अप्पनिग्घोसं, वाळमिगनिसेवितं;

सेवे सेनासनं भिक्खु, पटिसल्लानकारणा’ति.

‘‘पुन चपरं, महाराज, कुम्मो चारिकं चरमानो यदि कञ्चि पस्सति वा, सद्दं सुणाति वा, सोण्डिपञ्चमानि अङ्गानि सके कपाले निदहित्वा अप्पोस्सुक्को तुण्हीभूतो तिट्ठति कायमनुरक्खन्तो, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन सब्बत्थ रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मेसु आपतन्तेसु छसु द्वारेसु संवरकवाटं अनुग्घाटेत्वा मानसं समोदहित्वा संवरं कत्वा सतेन सम्पजानेन विहातब्बं समणधम्मं अनुरक्खमानेन. इदं, महाराज, कुम्मस्स पञ्चमं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन संयुत्तनिकायवरे कुम्मूपमसुत्तन्ते –

‘‘‘कुम्मोव अङ्गानि सके कपाले, समोदहं भिक्खु मनोवितक्के;

अनिस्सितो अञ्ञमहेठयानो, परिनिब्बुतोनूपवदेय्य कञ्ची’’’ति.

कुम्मङ्गपञ्हो छट्ठो.

७. वंसङ्गपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘वंसस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, वंसो यत्थ वातो, तत्थ अनुलोमेति, नाञ्ञत्थमनुधावति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन यं बुद्धेन भगवता भासितं नवङ्गं सत्थु सासनं, तं अनुलोमयित्वा कप्पिये अनवज्जे ठत्वा समणधम्मं येव परियेसितब्बं. इदं, महाराज, वंसस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं महाराज थेरेन राहुलेन –

‘‘‘नवङ्गं बुद्धवचनं, अनुलोमेत्वान सब्बदा;

कप्पिये अनवज्जस्मिं, ठत्वापायं समुत्तरि’’’न्ति.

वंसङ्गपञ्हो सत्तमो.

८. चापङ्गपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘चापस्स एकं अङ्गं गहेतब्ब’न्ति यं वदेसि, कतमं तं एकं अङ्गं गहेतब्ब’’न्ति? ‘‘यथा, महाराज, चापो सुतच्छितो नमितो [मितो (सी. पी. क.)] यावग्गमूलं समकमेव अनुनमति नप्पटित्थम्भति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन थेरनवमज्झिमसमकेसु अनुनमितब्बं नप्पटिफरितब्बं. इदं, महाराज, चापस्स एकं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, भगवता देवातिदेवेन विधुर [पुण्णक] जातके –

‘‘‘चापोवूनुदरो धीरो, वंसो वापि पकम्पये [चापो वा नुन मे धीरो, वंसोव अनुलोमयं (सी. पी. क.)];

पटिलोमं न वत्तेय्य, स राजवसतिं वसे’’’ति.

चापङ्गपञ्हो अट्ठमो.

९. वायसङ्गपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘वायसस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, वायसो आसङ्कितपरिसङ्कितो यत्तप्पयत्तो चरति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन आसङ्कितपरिसङ्कितेन यत्तपयत्तेन उपट्ठिताय सतिया संवुतेहि इन्द्रियेहि चरितब्बं. इदं, महाराज, वायसस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, वायसो यं किञ्चि भोजनं दिस्वा ञातीहि संविभजित्वा भुञ्जति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन ये ते लाभा धम्मिका धम्मलद्धा अन्तमसो पत्तपरियापन्नमत्तम्पि, तथारूपेहि लाभेहि पटिविभत्तभोगिना भवितब्बं सीलवन्तेहि सब्रह्मचारीहि. इदं, महाराज, वायसस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘सचे मे उपनामेन्ति, यथालद्धं तपस्सिनो;

सब्बे संविभजित्वान, ततो भुञ्जामि भोजन’’’न्ति.

वायसङ्गपञ्हो नवमो.

१०. मक्कटङ्गपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, ‘मक्कटस्स द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’ति यं वदेसि, कतमानि तानि द्वे अङ्गानि गहेतब्बानी’’ति? ‘‘यथा, महाराज, मक्कटो वासमुपगच्छन्तो तथारूपे ओकासे महतिमहारुक्खे पविवित्ते सब्बट्ठकसाखे [सब्बत्थकसाखे (स्या.), सब्बट्ठसाखे (क.)] भीरुत्ताणे वासमुपगच्छति, एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन लज्जिं पेसलं सीलवन्तं कल्याणधम्मं बहुस्सुतं धम्मधरं विनयधरं पियं गरुभावनीयं वत्तारं वचनक्खमं ओवादकं विञ्ञापकं सन्दस्सकं समादपकं समुत्तेजकं सम्पहंसकं एवरूपं कल्याणमित्तं आचरियं निस्साय विहरितब्बं. इदं, महाराज, मक्कटस्स पठमं अङ्गं गहेतब्बं.

‘‘पुन चपरं, महाराज, मक्कटो रुक्खे येव चरति तिट्ठति निसीदति, यदि निद्दं ओक्कमति, तत्थेव रत्तिं वासमनुभवति. एवमेव खो, महाराज, योगिना योगावचरेन पवनाभिमुखेन भवितब्बं, पवने येव ठानचङ्कमनिसज्जासयनं निद्दं ओक्कमितब्बं, तत्थेव सतिपट्ठानमनुभवितब्बं. इदं, महाराज, मक्कटस्स दुतियं अङ्गं गहेतब्बं. भासितम्पेतं, महाराज, थेरेन सारिपुत्तेन धम्मसेनापतिना –

‘‘‘चङ्कमन्तोपि तिट्ठन्तो, निसज्जासयनेन वा;

पवने सोभते भिक्खु, पवनन्तंव वण्णित’’’न्ति.

मक्कटङ्गपञ्हो दसमो.

गद्रभवग्गो पठमो.

तस्सुद्दानं –

गद्रभो चेव [घोरस्सरो च (सी. स्या. पी.)] कुक्कुटो, कलन्दो दीपिनि दीपिको;

कुम्मो वंसो च चापो च, वायसो अथ मक्कटोति.