५. अकम्मजादिपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, दिस्सन्ति लोके कम्मनिब्बत्ता, दिस्सन्ति हेतुनिब्बत्ता, दिस्सन्ति उतुनिब्बत्ता, यं लोके अकम्मजं अहेतुजं अनुतुजं, तं मे कथेही’’ति. ‘‘द्वेमे, महाराज, लोकस्मिं अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा. कतमे द्वे? आकासो, महाराज, अकम्मजो अहेतुजो अनुतुजो; निब्बानं, महाराज, अकम्मजं अहेतुजं अनुतुजं. इमे खो, महाराज, द्वे अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा’’ति.

‘‘मा, भन्ते नागसेन, जिनवचनं मक्खेहि, मा अजानित्वा पञ्हं ब्याकरोही’’ति. ‘‘किं खो, महाराज, अहं वदामि, यं मं त्वं एवं वदेसि ‘मा, भन्ते नागसेन, जिनवचनं मक्खेहि, मा अजानित्वा पञ्हं ब्याकरोही’’’ति? ‘‘भन्ते नागसेन, युत्तमिदं ताव वत्तुं ‘आकासो अकम्मजो अहेतुजो अनुतुजो’ति. अनेकसतेहि पन, भन्ते नागसेन, कारणेहि भगवता सावकानं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातो, अथ च पन त्वं एवं वदेसि ‘अहेतुजं निब्बान’’’न्ति. ‘‘सच्चं, महाराज, भगवता अनेकसतेहि कारणेहि सावकानं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातो, न च पन निब्बानस्स उप्पादाय हेतु अक्खातो’’ति.

‘‘एत्थ मयं, भन्ते नागसेन, अन्धकारतो अन्धकारतरं पविसाम, वनतो वनतरं पविसाम, गहनतो गहनतरं [गहनन्तरतो गहनन्तरं (क.)] पविसाम, यत्र हि नाम निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तस्स पन धम्मस्स उप्पादाय हेतु नत्थि. यदि, भन्ते नागसेन, निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन हि निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो.

‘‘यथा पन, भन्ते नागसेन, पुत्तस्स पिता अत्थि, तेन कारणेन पितुनोपि पिता इच्छितब्बो. यथा अन्तेवासिकस्स आचरियो अत्थि, तेन कारणेन आचरियस्सपि आचरियो इच्छितब्बो. यथा अङ्कुरस्स बीजं अत्थि, तेन कारणेन बीजस्सपि बीजं इच्छितब्बं. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यदि निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन कारणेन निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो.

‘‘यथा रुक्खस्स वा लताय वा अग्गे सति तेन कारणेन मज्झम्पि अत्थि, मूलम्पि अत्थि. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यदि निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन कारणेन निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो’’’ति.

‘‘अनुप्पादनीयं, महाराज, निब्बानं, तस्मा न निब्बानस्स उप्पादाय हेतु अक्खातो’’ति. ‘‘इङ्घ, भन्ते नागसेन, कारणं दस्सेत्वा कारणेन मं सञ्ञापेहि, यथाहं जानेय्यं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, निब्बानस्स उप्पादाय हेतु नत्थी’’ति.

‘‘तेन हि, महाराज, सक्कच्चं सोतं ओदह, साधुकं सुणोहि, वक्खामि तत्थ कारणं, सक्कुणेय्य, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन इतो हिमवन्तं पब्बतराजं उपगन्तु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘सक्कुणेय्य पन सो, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन हिमवन्तं पब्बतराजं इध आहरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातुं, न सक्का निब्बानस्स उप्पादाय हेतु दस्सेतुं.

‘‘सक्कुणेय्य, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन महासमुद्दं नावाय उत्तरित्वा पारिमतीरं गन्तु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति? ‘‘सक्कुणेय्य पन सो, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन महासमुद्दस्स पारिमतीरं इध आहरितु’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातुं, न सक्का निब्बानस्स उप्पादाय हेतु दस्सेतुं. किं कारणा? असङ्खतत्ता धम्मस्सा’’ति.

‘‘असङ्खतं, भन्ते नागसेन, निब्बान’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, असङ्खतं निब्बानं न केहिचि कतं, निब्बानं, महाराज, न वत्तब्बं उप्पन्नन्ति वा अनुप्पन्नन्ति वा उप्पादनीयन्ति वा अतीतन्ति वा अनागतन्ति वा पच्चुप्पन्नन्ति वा चक्खुविञ्ञेय्यन्ति वा सोतविञ्ञेय्यन्ति वा घानविञ्ञेय्यन्ति वा जिव्हाविञ्ञेय्यन्ति वा कायविञ्ञेय्यन्ति वा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, निब्बानं न उप्पन्नं न अनुप्पन्नं न उप्पादनीयं न अतीतं न अनागतं न पच्चुप्पन्नं न चक्खुविञ्ञेय्यं न सोतविञ्ञेय्यं न घानविञ्ञेय्यं न जिव्हाविञ्ञेय्यं न कायविञ्ञेय्यं, तेन हि, भन्ते नागसेन, तुम्हे नत्थिधम्मं निब्बानं अपदिसथ ‘नत्थि निब्बान’न्ति. ‘‘अत्थि, महाराज, निब्बानं, मनोविञ्ञेय्यं निब्बानं, विसुद्धेन मानसेन पणीतेन उजुकेन अनावरणेन निरामिसेन सम्मापटिपन्नो अरियसावको निब्बानं पस्सती’’ति.

‘‘कीदिसं पन तं, भन्ते, निब्बानं, यं तं ओपम्मेहि आदीपनीयं कारणेहि मं सञ्ञापेहि, यथा अत्थिधम्मं ओपम्मेहि आदीपनीय’’न्ति. ‘‘अत्थि, महाराज, वातो नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘इङ्घ, महाराज, वातं दस्सेहि वण्णतो वा सण्ठानतो वा अणुं वा थूलं वा दीघं वा रस्सं वा’’ति. ‘‘न सक्का, भन्ते नागसेन, वातो उपदस्सयितुं, न सो वातो हत्थग्गहणं वा निम्मद्दनं वा उपेति, अपि च अत्थि सो वातो’’ति. ‘‘यदि, महाराज, न सक्का वातो उपदस्सयितुं, तेन हि नत्थि वातो’’ति? ‘‘जानामहं, भन्ते नागसेन, वातो अत्थीति मे हदये अनुपविट्ठं, न चाहं सक्कोमि वातं उपदस्सयितु’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अत्थि निब्बानं, न च सक्का निब्बानं उपदस्सयितुं वण्णेन वा सण्ठानेन वा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सूपदस्सितं ओपम्मं, सुनिद्दिट्ठं कारणं, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामि ‘अत्थि निब्बान’’’न्ति.

अकम्मजादिपञ्हो पञ्चमो.