२. निप्पपञ्चवग्गो

१. निप्पपञ्चपञ्हो

१. ‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘निप्पपञ्चारामा, भिक्खवे, विहरथ निप्पपञ्चरतिनो’ति, कतमं तं निप्पपञ्च’’न्ति? ‘‘सोतापत्तिफलं, महाराज, निप्पपञ्चं, सकदागामिफलं निप्पपञ्चं, अनागामिफलं निप्पपञ्चं, अरहत्तफलं निप्पपञ्च’’न्ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, सोतापत्तिफलं निप्पपञ्चं, सकदागामिअनागामिअरहत्तफलं निप्पपञ्चं, किस्स पन इमे भिक्खू उद्दिसन्ति परिपुच्छन्ति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, नवकम्मेन पलिबुज्झन्ति दानेन च पूजाय च, ननु ते जिनप्पटिक्खित्तं कम्मं करोती’’ति?

‘‘ये ते, महाराज, भिक्खू उद्दिसन्ति परिपुच्छन्ति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं, नवकम्मेन पलिबुज्झन्ति दानेन च पूजाय च, सब्बे ते निप्पपञ्चस्स पत्तिया करोन्ति. ये ते, महाराज, सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपच होन्ति. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि निप्पपञ्चा होन्ति.

‘‘यथा, महाराज, एको पुरिसो खेत्ते बीजं रोपेत्वा अत्तनो यथाबलवीरियेन विना पाकारवतिया धञ्ञं उद्धरेय्य, एको पुरिसो खेत्ते बीजं रोपेत्वा वनं पविसित्वा कट्ठञ्च साखञ्च छिन्दित्वा वतिपाकारं कत्वा धञ्ञं उद्धरेय्य. या तत्थ तस्स वतिपाकारपरियेसना, सा धञ्ञत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपञ्चा होन्ति, विना वतिपाकारं पुरिसो विय धञ्ञुद्धारो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि निप्पपञ्चा होन्ति, वतिपाकारं कत्वा पुरिसो विय धञ्ञुद्धारो.

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो महतिमहन्ते अम्बरुक्खमत्थके फलपिण्डि भवेय्य, अथ तत्थ यो कोचि इद्धिमा आगन्त्वा तस्स फलं हरेय्य, यो पन तत्थ अनिद्धिमा, सो कट्ठञ्च वल्लिञ्च छिन्दित्वा निस्सेणिं बन्धित्वा ताय तं रुक्खं अभिरुहित्वा फलं हरेय्य. या तत्थ तस्स निस्सेणिपरियेसना, सा फलत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन निप्पपञ्चा होन्ति, इद्धिमा विय रुक्खफलं हरन्तो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमिना पयोगेन सच्चानि अभिसमेन्ति, निस्सेणिया विय पुरिसो रुक्खफलं हरन्तो.

‘‘यथा वा पन, महाराज, एको पुरिसो अत्थकरणिको एकको येव सामिकं उपगन्त्वा अत्थं साधेति. एको धनवा धनवसेन परिसं वड्ढेत्वा परिसाय अत्थं साधेति. या तत्थ तस्स परिसपरियेसना, सा अत्थत्थाय. एवमेव खो, महाराज, ये ते सभावपरिसुद्धा पुब्बे वासितवासना, ते एकचित्तक्खणेन छसु अभिञ्ञासु वसिभावं पापुणन्ति, पुरिसो विय एकको अत्थसिद्धिं करोन्तो. ये पन ते भिक्खू महारजक्खा, ते इमेहि पयोगेहि सामञ्ञत्थमभिसाधेन्ति, परिसाय विय पुरिसो अत्थसिद्धिं करोन्तो.

‘‘उद्देसोपि, महाराज, बहुकारो, परिपुच्छापि बहुकारा, नवकम्मम्पि बहुकारं, दानम्पि बहुकारं, पूजापि बहुकारा तेसु तेसु करणीयेसु. यथा, महाराज, पुरिसो राजूपसेवी कतावी अमच्चभटबलदोवारिकअनीकट्ठपारिसज्जजनेहि, ते तस्स करणीये अनुप्पत्ते सब्बेपि उपकारा होन्ति. एवमेव खो, महाराज, उद्देसोपि बहुकारो, परिपुच्छापि बहुकारा, नवकम्मम्पि बहुकारं, दानम्पि बहुकारं, पूजापि बहुकारा तेसु तेसु करणीयेसु. यदि, महाराज, सब्बेपि अभिजातिपरिसुद्धा भवेय्युं, अनुसासनेन [अनुसासकेन (सी. पी.)] करणीयं न भवेय्य. यस्मा च खो, महाराज, सवनेन करणीयं होति, थेरो, महाराज, सारिपुत्तो अपरिमितमसङ्खेय्यकप्पं उपादाय उपचितकुसलमूलो पञ्ञाय कोटिं गतो, सोपि विना सवनेन नासक्खि आसवक्खयं पापुणितुं. तस्मा, महाराज, बहुकारं सवनं, तथा उद्देसोपि परिपुच्छापि. तस्मा उद्देसपरिपुच्छापि निप्पपञ्चा सङ्खता’’ति. ‘‘सुनिज्झापितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

निप्पपञ्चपञ्हो पठमो.

२. खीणासवभावपञ्हो

२. ‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘यो गिही अरहत्तं पत्तो, द्वे वास्स गतियो भवन्ति अनञ्ञा, तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा. न सो दिवसो सक्का अतिक्कमेतु’न्ति. सचे सो, भन्ते नागसेन, तस्मिं दिवसे आचरियं वा उपज्झायं वा पत्तचीवरं वा न लभेथ, अपि नु खो सो अरहा सयं वा पब्बजेय्य दिवसं वा अतिक्कमेय्य, अञ्ञो कोचि अरहा इद्धिमा आगन्त्वा तं पब्बाजेय्य वा परिनिब्बायेय्य वा’’ति? ‘‘न सो, महाराज, अरहा सयं पब्बजेय्य, सयं पब्बजन्तो थेय्यं आपज्जति, न च दिवसं अतिक्कमेय्य, अञ्ञस्स अरहन्तस्स आगमनं भवेय्य वा न वा भवेय्य, तस्मिं येव दिवसे परिनिब्बायेय्या’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते नागसेन, अरहत्तस्स सन्तभावो विजहितो होति, येन अधिगतस्स जीवितहारो भवती’’ति.

‘‘विसमं, महाराज, गिहिलिङ्गं, विसमे लिङ्गे लिङ्गदुब्बलताय अरहत्तं पत्तो गिही तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा. नेसो, महाराज, दोसो अरहत्तस्स, गिहिलिङ्गस्सेवेसो दोसो यदिदं लिङ्गदुब्बलता.

‘‘यथा, महाराज, भोजनं सब्बसत्तानं आयुपालकं जीवितरक्खकं विसमकोट्ठस्स मन्ददुब्बलगहणिकस्स अविपाकेन जीवितं हरति. नेसो, महाराज, दोसो भोजनस्स, कोट्ठस्सेवेसो दोसो यदिदं अग्गिदुब्बलता. एवमेव खो, महाराज, विसमे लिङ्गे लिङ्गदुब्बलताय अरहत्तं पत्तो गिही तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा. नेसो, महाराज, दोसो अरहत्तस्स, गिहिलिङ्गस्सेवेसो दोसो यदिदं लिङ्गदुब्बलता.

‘‘यथा वा पन, महाराज, परित्तं तिणसलाकं उपरि गरुके पासाणे ठपिते दुब्बलताय भिज्जित्वा पतति. एवमेव खो, महाराज, अरहत्तं पत्तो गिही तेन लिङ्गेन अरहत्तं धारेतुं असक्कोन्तो तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा.

‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो अबलो दुब्बलो निहीनजच्चो परित्तपुञ्ञो महतिमहारज्जं लभित्वा खणेन परिपतति परिधंसति ओसक्कति, न सक्कोति इस्सरियं धारेतुं, एवमेव खो, महाराज, अरहत्तं पत्तो गिही तेन लिङ्गेन अरहत्तं धारेतुं न सक्कोति, तेन कारणेन तस्मिं येव दिवसे पब्बजति वा परिनिब्बायति वा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

खीणासवभावपञ्हो दुतियो.

३. खीणासवसतिसम्मोसपञ्हो

३. ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि अरहतो सतिसम्मोसो’’ति? ‘‘विगतसतिसम्मोसा खो, महाराज, अरहन्तो, नत्थि अरहन्तानं सतिसम्मोसो’’ति. ‘‘आपज्जेय्य पन, भन्ते, अरहा आपत्ति’’न्ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘किस्मिं वत्थुस्मि’’न्ति? ‘‘कुटिकारे, महाराज, सञ्चरित्ते, विकाले कालसञ्ञाय, पवारिते अप्पवारितसञ्ञाय, अनतिरित्ते अतिरित्तसञ्ञाया’’ति.

‘‘भन्ते नागसेन, तुम्हे भणथ ‘ये आपत्तिं आपज्जन्ति, ते द्वीहि कारणेहि आपज्जन्ति अनादरियेन वा अजाननेन वा’ति. अपि नु खो, भन्ते, अरहतो अनादरियं होति, यं अरहा आपत्तिं आपज्जती’’ति? ‘‘न हि, महाराजा’’ति.

‘‘यदि, भन्ते नागसेन, अरहा आपत्तिं आपज्जति, नत्थि च अरहतो अनादरियं, तेन हि अत्थि अरहतो सतिसम्मोसो’’ति? ‘‘नत्थि, महाराज, अरहतो सतिसम्मोसो, आपत्तिञ्च अरहा आपज्जती’’ति.

‘‘तेन हि, भन्ते, कारणेन मं सञ्ञापेहि, किं तत्थ कारण’’न्ति? ‘‘द्वेमे, महाराज, किलेसा लोकवज्जं पण्णत्तिवज्जञ्चाति. कतमं, महाराज, लोकवज्जं? दस अकुसलकम्मपथा, इदं वुच्चति लोकवज्जं. कतमं पण्णत्तिवज्जं? यं लोके अत्थि समणानं अननुच्छविकं अननुलोमिकं, गिहीनं अनवज्जं. तत्थ भगवा सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेति ‘यावजीवं अनतिक्कमनीय’न्ति. विकालभोजनं, महाराज, लोकस्स अनवज्जं, तं जिनसासने वज्जं. भूतगामविकोपनं, महाराज, लोकस्स अनवज्जं, तं जिनसासने वज्जं. उदके हस्सधम्मं, महाराज, लोकस्स अनवज्जं, तं जिनसासने वज्जं. इति एवरूपानि एवरूपानि, महाराज, जिनसासने वज्जानि, इदं वुच्चति पण्णत्तिवज्जं.

‘‘लोकवज्जं अभब्बो खीणासवो तं अज्झाचरितुं, यं किलेसं पण्णत्तिवज्जं, तं अजानन्तो आपज्जेय्य. अविसयो, महाराज, एकच्चस्स अरहतो सब्बं जानितुं, न हि तस्स बलं अत्थि सब्बं जानितुं. अनञ्ञातं, महाराज, अरहतो इत्थिपुरिसानं नामम्पि गोत्तम्पि, मग्गोपि तस्स महिया अनञ्ञातो; विमुत्तिं येव, महाराज, एकच्चो अरहा जानेय्य; छळभिञ्ञो अरहा सकविसयं जानेय्य; सब्बञ्ञू, महाराज, तथागतोव सब्बं जानाती’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

खीणासवसतिसम्मोसपञ्हो ततियो.

४. लोके नत्थिभावपञ्हो

४. ‘‘भन्ते नागसेन, दिस्सन्ति लोके बुद्धा, दिस्सन्ति पच्चेकबुद्धा, दिस्सन्ति तथागतस्स सावका, दिस्सन्ति चक्कवत्तिराजानो, दिस्सन्ति पदेसराजानो, दिस्सन्ति देवमनुस्सा, दिस्सन्ति सधना, दिस्सन्ति अधना, दिस्सन्ति सुगता, दिस्सन्ति दुग्गता, दिस्सति पुरिसस्स इत्थिलिङ्गं पातुभूतं, दिस्सति इत्थिया पुरिसलिङ्गं पातुभूतं, दिस्सति सुकतं दुक्कतं कम्मं, दिस्सन्ति कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकूपभोगिनो सत्ता, अत्थि लोके सत्ता अण्डजा जलाबुजा संसेदजा ओपपातिका, अत्थि सत्ता अपदा द्विपदा चतुप्पदा बहुप्पदा, अत्थि लोके यक्खा रक्खसा कुम्भण्डा असुरा दानवा गन्धब्बा पेता पिसाचा, अत्थि किन्नरा महोरगा नागा सुपण्णा सिद्धा विज्जाधरा, अत्थि हत्थी अस्सा गावो महिंसा [महिसा (सी. पी.)] ओट्ठा गद्रभा अजा एळका मिगा सूकरा सीहा ब्यग्घा दीपी अच्छा कोका तरच्छा सोणा सिङ्गाला, अत्थि बहुविधा सकुणा, अत्थि सुवण्णं रजतं मुत्ता मणि सङ्खो सिला पवाळं लोहितङ्को मसारगल्लं वेळुरियो वजिरं फलिकं काळलोहं तम्बलोहं वट्टलोहं कंसलोहं, अत्थि खोमं कोसेय्यं कप्पासिकं साणं भङ्गं कम्बलं, अत्थि सालि वीहि यवो कङ्गु कुद्रूसो वरको गोधूमो मुग्गो, मासो तिलं कुलत्थं, अत्थि मूलगन्धो सारगन्धो फेग्गुगन्धो तचगन्धो पत्तगन्धो पुप्फगन्धो फलगन्धो सब्बगन्धो, अत्थि तिण लता गच्छ रुक्ख ओसधि वनप्पति नदी पब्बत समुद्द मच्छकच्छपा सब्बं लोके अत्थि. यं, भन्ते, लोके नत्थि, तं मे कथेही’’ति.

‘‘तीणिमानि, महाराज, लोके नत्थि. कतमानि तीणि? सचेतना वा अचेतना वा अजरामरा लोके नत्थि, सङ्खारानं निच्चता नत्थि, परमत्थेन सत्तूपलद्धि नत्थि, इमानि खो, महाराज, तीणि लोके नत्थी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

लोके नत्थिभावपञ्हो चतुत्थो.

५. अकम्मजादिपञ्हो

५. ‘‘भन्ते नागसेन, दिस्सन्ति लोके कम्मनिब्बत्ता, दिस्सन्ति हेतुनिब्बत्ता, दिस्सन्ति उतुनिब्बत्ता, यं लोके अकम्मजं अहेतुजं अनुतुजं, तं मे कथेही’’ति. ‘‘द्वेमे, महाराज, लोकस्मिं अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा. कतमे द्वे? आकासो, महाराज, अकम्मजो अहेतुजो अनुतुजो; निब्बानं, महाराज, अकम्मजं अहेतुजं अनुतुजं. इमे खो, महाराज, द्वे अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा’’ति.

‘‘मा, भन्ते नागसेन, जिनवचनं मक्खेहि, मा अजानित्वा पञ्हं ब्याकरोही’’ति. ‘‘किं खो, महाराज, अहं वदामि, यं मं त्वं एवं वदेसि ‘मा, भन्ते नागसेन, जिनवचनं मक्खेहि, मा अजानित्वा पञ्हं ब्याकरोही’’’ति? ‘‘भन्ते नागसेन, युत्तमिदं ताव वत्तुं ‘आकासो अकम्मजो अहेतुजो अनुतुजो’ति. अनेकसतेहि पन, भन्ते नागसेन, कारणेहि भगवता सावकानं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातो, अथ च पन त्वं एवं वदेसि ‘अहेतुजं निब्बान’’’न्ति. ‘‘सच्चं, महाराज, भगवता अनेकसतेहि कारणेहि सावकानं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातो, न च पन निब्बानस्स उप्पादाय हेतु अक्खातो’’ति.

‘‘एत्थ मयं, भन्ते नागसेन, अन्धकारतो अन्धकारतरं पविसाम, वनतो वनतरं पविसाम, गहनतो गहनतरं [गहनन्तरतो गहनन्तरं (क.)] पविसाम, यत्र हि नाम निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तस्स पन धम्मस्स उप्पादाय हेतु नत्थि. यदि, भन्ते नागसेन, निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन हि निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो.

‘‘यथा पन, भन्ते नागसेन, पुत्तस्स पिता अत्थि, तेन कारणेन पितुनोपि पिता इच्छितब्बो. यथा अन्तेवासिकस्स आचरियो अत्थि, तेन कारणेन आचरियस्सपि आचरियो इच्छितब्बो. यथा अङ्कुरस्स बीजं अत्थि, तेन कारणेन बीजस्सपि बीजं इच्छितब्बं. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यदि निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन कारणेन निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो.

‘‘यथा रुक्खस्स वा लताय वा अग्गे सति तेन कारणेन मज्झम्पि अत्थि, मूलम्पि अत्थि. एवमेव खो, भन्ते नागसेन, यदि निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, तेन कारणेन निब्बानस्स उप्पादायपि हेतु इच्छितब्बो’’’ति.

‘‘अनुप्पादनीयं, महाराज, निब्बानं, तस्मा न निब्बानस्स उप्पादाय हेतु अक्खातो’’ति. ‘‘इङ्घ, भन्ते नागसेन, कारणं दस्सेत्वा कारणेन मं सञ्ञापेहि, यथाहं जानेय्यं निब्बानस्स सच्छिकिरियाय हेतु अत्थि, निब्बानस्स उप्पादाय हेतु नत्थी’’ति.

‘‘तेन हि, महाराज, सक्कच्चं सोतं ओदह, साधुकं सुणोहि, वक्खामि तत्थ कारणं, सक्कुणेय्य, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन इतो हिमवन्तं पब्बतराजं उपगन्तु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘सक्कुणेय्य पन सो, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन हिमवन्तं पब्बतराजं इध आहरितु’’न्ति? ‘‘न हि, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातुं, न सक्का निब्बानस्स उप्पादाय हेतु दस्सेतुं.

‘‘सक्कुणेय्य, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन महासमुद्दं नावाय उत्तरित्वा पारिमतीरं गन्तु’’न्ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति? ‘‘सक्कुणेय्य पन सो, महाराज, पुरिसो पाकतिकेन बलेन महासमुद्दस्स पारिमतीरं इध आहरितु’’न्ति? ‘‘न हि भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, सक्का निब्बानस्स सच्छिकिरियाय मग्गो अक्खातुं, न सक्का निब्बानस्स उप्पादाय हेतु दस्सेतुं. किं कारणा? असङ्खतत्ता धम्मस्सा’’ति.

‘‘असङ्खतं, भन्ते नागसेन, निब्बान’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, असङ्खतं निब्बानं न केहिचि कतं, निब्बानं, महाराज, न वत्तब्बं उप्पन्नन्ति वा अनुप्पन्नन्ति वा उप्पादनीयन्ति वा अतीतन्ति वा अनागतन्ति वा पच्चुप्पन्नन्ति वा चक्खुविञ्ञेय्यन्ति वा सोतविञ्ञेय्यन्ति वा घानविञ्ञेय्यन्ति वा जिव्हाविञ्ञेय्यन्ति वा कायविञ्ञेय्यन्ति वा’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, निब्बानं न उप्पन्नं न अनुप्पन्नं न उप्पादनीयं न अतीतं न अनागतं न पच्चुप्पन्नं न चक्खुविञ्ञेय्यं न सोतविञ्ञेय्यं न घानविञ्ञेय्यं न जिव्हाविञ्ञेय्यं न कायविञ्ञेय्यं, तेन हि, भन्ते नागसेन, तुम्हे नत्थिधम्मं निब्बानं अपदिसथ ‘नत्थि निब्बान’न्ति. ‘‘अत्थि, महाराज, निब्बानं, मनोविञ्ञेय्यं निब्बानं, विसुद्धेन मानसेन पणीतेन उजुकेन अनावरणेन निरामिसेन सम्मापटिपन्नो अरियसावको निब्बानं पस्सती’’ति.

‘‘कीदिसं पन तं, भन्ते, निब्बानं, यं तं ओपम्मेहि आदीपनीयं कारणेहि मं सञ्ञापेहि, यथा अत्थिधम्मं ओपम्मेहि आदीपनीय’’न्ति. ‘‘अत्थि, महाराज, वातो नामा’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘इङ्घ, महाराज, वातं दस्सेहि वण्णतो वा सण्ठानतो वा अणुं वा थूलं वा दीघं वा रस्सं वा’’ति. ‘‘न सक्का, भन्ते नागसेन, वातो उपदस्सयितुं, न सो वातो हत्थग्गहणं वा निम्मद्दनं वा उपेति, अपि च अत्थि सो वातो’’ति. ‘‘यदि, महाराज, न सक्का वातो उपदस्सयितुं, तेन हि नत्थि वातो’’ति? ‘‘जानामहं, भन्ते नागसेन, वातो अत्थीति मे हदये अनुपविट्ठं, न चाहं सक्कोमि वातं उपदस्सयितु’’न्ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अत्थि निब्बानं, न च सक्का निब्बानं उपदस्सयितुं वण्णेन वा सण्ठानेन वा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते नागसेन, सूपदस्सितं ओपम्मं, सुनिद्दिट्ठं कारणं, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामि ‘अत्थि निब्बान’’’न्ति.

अकम्मजादिपञ्हो पञ्चमो.

६. कम्मजादिपञ्हो

६. ‘‘भन्ते नागसेन, कतमे एत्थ कम्मजा, कतमे हेतुजा, कतमे उतुजा, कतमे न कम्मजा, न हेतुजा, न उतुजा’’ति? ‘‘ये केचि, महाराज, सत्ता सचेतना, सब्बे ते कम्मजा; अग्गि च सब्बानि च बीजजातानि हेतुजानि; पथवी च पब्बता च उदकञ्च वातो च, सब्बे ते उतुजा; आकासो च निब्बानञ्च इमे द्वे अकम्मजा अहेतुजा अनुतुजा. निब्बानं पन, महाराज, न वत्तब्बं कम्मजन्ति वा हेतुजन्ति वा उतुजन्ति वा उप्पन्नन्ति वा अनुप्पन्नन्ति वा उप्पादनीयन्ति वा अतीतन्ति वा अनागतन्ति वा पच्चुप्पन्नन्ति वा चक्खुविञ्ञेय्यन्ति वा सोतविञ्ञेय्यन्ति वा घानविञ्ञेय्यन्ति वा जिव्हाविञ्ञेय्यन्ति वा कायविञ्ञेय्यन्ति वा, अपि च, महाराज, मनोविञ्ञेय्यं निब्बानं, यं सो सम्मापटिपन्नो अरियसावको विसुद्धेन ञाणेन पस्सती’’ति. ‘‘रमणीयो, भन्ते नागसेन, पञ्हो सुविनिच्छितो निस्संसयो एकन्तगतो, विमति उप्पच्छिन्ना, त्वं गणिवरपवरमासज्जा’’ति.

कम्मजादिपञ्हो छट्ठो.

७. यक्खपञ्हो

७. ‘‘भन्ते नागसेन, अत्थि लोके यक्खा नामा’’ति? ‘‘आम, महाराज, अत्थि लोके यक्खा नामा’’ति. ‘‘चवन्ति पन ते, भन्ते, यक्खा तम्हा योनिया’’ति? ‘‘आम, महाराज, चवन्ति ते यक्खा तम्हा योनिया’’ति. ‘‘किस्स पन, भन्ते नागसेन, तेसं मतानं यक्खानं सरीरं न दिस्सति, कुणपगन्धोपि न वायती’’ति? ‘‘दिस्सति, महाराज, मतानं यक्खानं सरीरं, कुणपगन्धोपि तेसं वायति, मतानं, महाराज, यक्खानं सरीरं कीटवण्णेन वा दिस्सति, किमिवण्णेन वा दिस्सति, किपिल्लिकवण्णेन वा दिस्सति, पटङ्गवण्णेन वा दिस्सति, अहिवण्णेन वा दिस्सति, विच्छिकवण्णेन वा दिस्सति, सतपदिवण्णेन वा दिस्सति, दिजवण्णेन वा दिस्सति, मिगवण्णेन वा दिस्सती’’ति. ‘‘को हि, भन्ते नागसेन, अञ्ञो इदं पञ्हं पुट्ठो विसज्जेय्य अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.

यक्खपञ्हो सत्तमो.

८. अनवसेससिक्खापदपञ्हो

८. ‘‘भन्ते नागसेन, ये ते अहेसुं तिकिच्छकानं पुब्बका आचरिया सेय्यथिदं, नारदो धम्मन्तरी [धन्वन्तरी (?)] अङ्गिरसो कपिलो कण्डरग्गि सामो अतुलो पुब्बकच्चायनो, सब्बेपेते आचरिया सकिं येव रोगुप्पत्तिञ्च निदानञ्च सभावञ्च समुट्ठानञ्च तिकिच्छञ्च किरियञ्च सिद्धासिद्धञ्च सब्बं तं [सन्तं (क.)] निरवसेसं जानित्वा ‘इमस्मिं काये एत्तका रोगा उप्पज्जिस्सन्ती’ति एकप्पहारेन कलापग्गाहं करित्वा सुत्तं बन्धिंसु, असब्बञ्ञुनो एते सब्बे, किस्स पन तथागतो सब्बञ्ञू समानो अनागतं किरियं बुद्धञाणेन जानित्वा ‘एत्तके नाम वत्थुस्मिं एत्तकं नाम सिक्खापदं पञ्ञपेतब्बं भविस्सती’ति परिच्छिन्दित्वा अनवसेसतो सिक्खापदं न पञ्ञपेसि, उप्पन्नुप्पन्ने वत्थुस्मिं अयसे पाकटे दोसे वित्थारिके पुथुगते उज्झायन्तेसु मनुस्सेसु तस्मिं तस्मिं काले सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेसी’’ति?

‘‘ञातमेतं, महाराज, तथागतस्स ‘इमस्मिं समये इमेसु मनुस्सेसु साधिकं दियड्ढसिक्खापदसतं पञ्ञपेतब्बं भविस्सती’ति, अपि च तथागतस्स एवं अहोसि ‘सचे खो अहं साधिकं दियड्ढसिक्खापदसतं एकप्पहारं पञ्ञपेस्सामि, महाजनो सन्तासमापज्जिस्सति ‘बहुकं इध रक्खितब्बं, दुक्करं वत भो समणस्स गोतमस्स सासने पब्बजितु’न्ति, पब्बजितुकामापि न पब्बजिस्सन्ति, वचनञ्च मे न सद्दहिस्सन्ति, असद्दहन्ता ते मनुस्सा अपायगामिनो भविस्सन्न-ति उप्पन्नुप्पन्ने वत्थुस्मिं धम्मदेसनाय विञ्ञापेत्वा पाकटे दोसे सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’’ति. ‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, बुद्धानं, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, बुद्धानं, याव महन्तं तथागतस्स सब्बञ्ञुतञाणं, एवमेतं, भन्ते नागसेन, सुनिद्दिट्ठो एसो अत्थो तथागतेन, ‘बहुकं इध सिक्खितब्ब’न्ति सुत्वा सत्तानं सन्तासो उप्पज्जेय्य, एकोपि जिनसासने न पब्बजेय्य, एवमेतं तथा सम्पटिच्छामी’’ति.

अनवसेससिक्खापदपञ्हो अट्ठमो.

९. सूरियतपनपञ्हो

९. ‘‘भन्ते नागसेन, अयं सूरियो सब्बकालं कठिनं तपति, उदाहु किञ्चिकालं मन्दं तपती’’ति? ‘‘सब्बकालं, महाराज, सूरियो कठिनं तपति, न किञ्चिकालं मन्दं तपती’’ति. ‘‘यदि, भन्ते नागसेन, सूरियो सब्बकालं कठिनं तपति, किस्स पन अप्पेकदा सूरियो कठिनं तपति, अप्पेकदा मन्दं तपती’’ति? ‘‘चत्तारोमे, महाराज, सूरियस्स रोगा, येसं अञ्ञतरेन रोगेन पटिपीळितो सूरियो मन्दं तपति. कतमे चत्तारो? अब्भं, महाराज, सूरियस्स रोगो, तेन रोगेन पटिपीळितो सूरियो मन्दं तपति. महिका, महाराज, सूरियस्स रोगो, तेन रोगेन पटिपीळितो सूरियो मन्दं तपति. मेघो, महाराज, सूरियस्स रोगो, तेन रोगेन पटिपीळितो सूरियो मन्दं तपति. राहु, महाराज, सूरियस्स रोगो, तेन रोगेन पटिपीळितो सूरियो मन्दं तपति. इमे खो, महाराज, चत्तारो सूरियस्स रोगा, येसं अञ्ञतरेन रोगेन पटिपीळितो सूरियो मन्दं तपती’’ति. ‘‘अच्छरियं, भन्ते नागसेन, अब्भुतं, भन्ते नागसेन, सूरियस्सपि ताव तेजोसम्पन्नस्स रोगो उप्पज्जिस्सति, किमङ्गं पन अञ्ञेसं सत्तानं, नत्थि, भन्ते, एसा विभत्ति अञ्ञस्स अञ्ञत्र तवादिसेन बुद्धिमता’’ति.

सूरियतपनपञ्हो नवमो.

१०. कठिनतपनपञ्हो

१०. ‘‘भन्ते नागसेन, किस्स हेमन्ते सूरियो कठिनं तपति, नो तथा गिम्हे’’ति? ‘‘गिम्हे, महाराज, अनुपहतं होति रजोजल्लं, वातक्खुभिता रेणू गगनानुगता होन्ति, आकासेपि अब्भा सुबहला होन्ति, महावातो च अधिमत्तं वायति, ते सब्बे नानाकुला समायुता सूरियरंसियो पिदहन्ति, तेन गिम्हे सूरियो मन्दं तपति.

‘‘हेमन्ते पन, महाराज, हेट्ठा पथवी निब्बुता होति, उपरि महामेघो उपट्ठितो होति, उपसन्तं होति रजोजल्लं, रेणु च सन्तसन्तं गगने चरति, विगतवलाहको च होति आकासो, वातो च मन्दमन्दं वायति, एतेसं उपरतिया विसुद्धा [विसदा (सी. पी.)] होन्ति सूरियरंसियो, उपघातविमुत्तस्स सूरियस्स तापो अति विय तपति. इदमेत्थ, महाराज, कारणं, येन कारणेन सूरियो हेमन्ते कठिनं तपति, नो तथा गिम्हे’’ति. ‘‘सब्बीतिमुत्तो, भन्ते, सूरियो कठिनं तपति, मेघादिसहगतो कठिनं न तपती’’ति.

कठिनतपनपञ्हो दसमो.

निप्पपञ्चवग्गो दुतियो.

इमस्मिं वग्गे दस पञ्हा.